Εθνική ήττα από μία κυβέρνηση-πρωταθλητή στις υποχωρήσεις και στην παραχώρηση εθνικής κυριαρχίας

Επτά χρόνια επενδύσαμε στη Βεγγάζη και η Βεγγάζη ψήφισε με την Άγκυρα. Ήρθε η ώρα τα αντίμετρα να έχουν κόστος.

Στις 20 Οκτωβρίου 2026 η Βουλή των Αντιπροσώπων της Λιβύης, με έδρα τη Βεγγάζη, έκανε μέσα σε μία συνεδρίαση τρία πράγματα. Ακύρωσε την απόφαση του 2020 που απέρριπτε το τουρκολιβυκό μνημόνιο. Ακύρωσε την απόφαση του ίδιου έτους που ζητούσε διακοπή των πολιτικών σχέσεων με την Τουρκία. Και κύρωσε ομόφωνα το μνημόνιο οριοθέτησης θαλάσσιων ζωνών που υπέγραψαν η Άγκυρα και η κυβέρνηση Σάρατζ το 2019.

Δεν είναι η πρώτη ήττα της κυβέρνησης Μητσοτάκη στη Λιβύη. Είναι όμως η πιο αποκαλυπτική, γιατί η Βεγγάζη ήταν το χαρτί της. Ήταν η «φιλική» Λιβύη, εκεί όπου επενδύσαμε επισκέψεις, φωτογραφίες, προξενεία και βεβαιότητες. Το κρίσιμο αποτέλεσμα κρίθηκε όχι στην Τρίπολη, όπου η Τουρκία είναι κυρίαρχη, αλλά στον χώρο που η κυβέρνηση παρουσίαζε ως ασφαλή.

1. Ένα μνημόνιο παράνομο, που όμως παράγει αποτελέσματα

Το τουρκολιβυκό μνημόνιο είναι εκτός διεθνούς νομιμότητας. Αγνοεί την Κρήτη, την Κάσο, την Κάρπαθο και τη Ρόδο, και «ενώνει» θαλάσσιες ζώνες δύο κρατών που δεν έχουν ούτε αντικείμενες ούτε παρακείμενες ακτές. Αυτό το επανέλαβαν την επομένη η Ύπατη Εκπρόσωπος της ΕΕ, η πρόεδρος της Κομισιόν και ο πρόεδρος του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου: το μνημόνιο «παραβιάζει κυριαρχικά δικαιώματα τρίτων κρατών», «δεν συνάδει με το Δίκαιο της Θάλασσας» και είναι «άκυρο».

Η νομική εκτίμηση όμως δεν αρκεί. Ένα παράνομο κείμενο που δεν πληρώνει κανένα κόστος δεν ακυρώνεται, αλλά εδραιώνεται. Το μνημόνιο ήδη λειτουργεί στο πεδίο: η Άγκυρα το επικαλείται για να απαιτεί «συντονισμό» σε κάθε δραστηριότητα νότια και ανατολικά της Κρήτης. Γι’ αυτό τον λόγο το καλώδιο Ελλάδας-Κύπρου, ένα ευρωπαϊκό έργο κοινού ενδιαφέροντος, παραμένει στα χαρτιά από το καλοκαίρι του 2024, όταν τουρκικά πολεμικά σταμάτησαν τις έρευνες έξω από την Κάσο. Από χθες η Άγκυρα έχει πλέον και τις δύο λιβυκές υπογραφές, της Τρίπολης και της Βεγγάζης. Μια Λιβύη που ως τώρα ήταν διχασμένη απέναντι στο μνημόνιο, πλέον στοιχίζεται πίσω του.

2. Επτά χρόνια στον Χαφτάρ, μία συνεδρίαση για να καταρρεύσουν

Η χρονολογία είναι αμείλικτη. Τον Ιανουάριο του 2020 ο Χαλίφα Χαφτάρ γίνεται δεκτός στην Αθήνα. Η Ελλάδα είχε την ευκαιρία να διαμορφώσει ένα ευνοϊκό πεδίο για τη χώρα και να δημιουργήσει ένα γεωπολιτικό αντίβαρο. Το 2021 η Ελλάδα ανοίγει πρώτη το προξενείο της στη Βεγγάζη. Τον Ιούλιο του 2025 ο κ. Γεραπετρίτης συναντά τον Χαφτάρ και την οικογένειά του στη Βεγγάζη. Τον Μάρτιο του 2026 επιστρέφει, εγκαινιάζει το νέο κτίριο του προξενείου και η ενημέρωση από «διπλωματικές πηγές» μιλά για «καλό κλίμα» και για ενδιαφέρον της Βεγγάζης να συμμετάσχει στις συνομιλίες για τις θαλάσσιες ζώνες. Τον Ιούνιο του 2026 ο Σαντάμ Χαφτάρ έρχεται στην Αθήνα και γίνεται λόγος για επενδύσεις, ενέργεια και απευθείας πτήσεις. Τον Οκτώβριο η Βεγγάζη κυρώνει το τουρκολιβυκό μνημόνιο.

Τα σημάδια ήταν ορατά, καθώς τον Αύγουστο η Λιβύη απέστειλε ρηματική διακοίνωση για τις έρευνες υδρογονανθράκων νότια της Κρήτης. Οι πληροφορίες για «ασφυκτικές» τουρκικές πιέσεις προς την Ανατολική Λιβύη κυκλοφορούσαν εδώ και μήνες. Η ηγεσία της Βουλής άλλαξε και τη θέση του Αγκίλα Σάλεχ πήρε πρόσωπο που είχε προεδρεύσει της επιτροπής τουρκολιβυκής φιλίας. Την ημέρα της ψηφοφορίας, ο επικεφαλής των τουρκικών μυστικών υπηρεσιών Ιμπραήμ Καλίν βρισκόταν στη Λιβύη. Η Άγκυρα δούλευε μεθοδικά. Η Αθήνα μετρούσε «καλά κλίματα», καθώς ο επικεφαλής της ελληνικής διπλωματίας και ο κ. Μητσοτάκης έχουν νομικοποιήσει τη γεωπολιτική, γεγονός που τους οδηγεί σε αλλεπάλληλες εθνικές ήττες. Δεν θέλουμε να φανταστούμε οτιδήποτε άλλο, πέραν μιας αποδεδειγμένης και καταστροφικής ανεπάρκειας.

Η ψυχρολουσία ήταν τέτοια που, σύμφωνα με δημοσιεύματα, μόνο την επομένη της κύρωσης ζητήθηκε από τις υπηρεσίες του ΥΠΕΞ κατάλογος των ευρωπαϊκών προγραμμάτων που χρηματοδοτούν τη Λιβύη, για να εξεταστεί αν μπορούν να χρησιμοποιηθούν ως μοχλός πίεσης. Μόνο την επομένη. Τα εργαλεία πίεσης εξετάστηκαν αφού χάθηκε η μάχη για την οποία υπήρχαν. Είναι δυνατόν να μην παραιτείται ο κ. Γεραπετρίτης, όταν είναι προφανές ότι αυτόν τον όρο θα έπρεπε να τον είχε θέσει εξαρχής στη λιβυκή πλευρά; Θα πρέπει να εξηγήσει ρητά ο κ. Γεραπετρίτης γιατί δεν έπαιξε το χαρτί των ευρωπαϊκών προγραμμάτων έγκαιρα και με σαφή τρόπο;

3. «Δεν θα εφαρμοστεί»: η διπλωματία της δήλωσης

Η απάντηση του υπουργού Εξωτερικών ήταν, για μία ακόμη φορά, νομικίστικη. Το μνημόνιο «δεν παράγει έννομα αποτελέσματα», «δεν πρόκειται να εφαρμοστεί», η κύρωση «δεν εισφέρει καμία απολύτως πρόσθετη αξία». Η Ελλάδα «δεν αντιδρά σπασμωδικά». Και, κατά την αφοπλιστική διαβεβαίωσή του, «θα ακολουθήσουν και άλλες δηλώσεις καταδίκης». Ο αντιπρόεδρος της κυβέρνησης έκρινε απλώς ότι «δεν είναι μια ευχάριστη είδηση».

Αυτή είναι η ουσία του προβλήματος. Η κυβέρνηση αντιλαμβάνεται τις διεθνείς σχέσεις ως δικαστική αίθουσα, ενώ λειτουργούν ως σκακιέρα. Το Διεθνές Δίκαιο είναι το ισχυρότερο όπλο της Ελλάδας, αλλά μόνο όταν το ασκεί: με οριοθετήσεις, με επέκταση χωρικών υδάτων, με παρουσία στο πεδίο, με κόστος για όποιον το παραβιάζει. Όταν απλώς το επικαλείται, γίνεται άλλοθι αδράνειας. Η Τουρκία το γνωρίζει καλά. Δημιουργεί παρουσία σε τρίτες χώρες, χτίζει πόλους ισχύος, τους μετατρέπει σε συμφωνίες και τις συμφωνίες σε τετελεσμένα. Η Αθήνα απαντά με ανακοινώσεις.

Και κάτι ακόμη. Αν η κύρωση «δεν προσθέτει τίποτα», γιατί η Άγκυρα επένδυσε τόσο πολιτικό κεφάλαιο για να την πετύχει; Γιατί ο Ερντογάν τη χαιρέτισε δημόσια; Η απάντηση είναι απλή. Η Τουρκία δεν θεωρεί ότι προσθέτει νομιμότητα. Θεωρεί ότι προσθέτει ισχύ. Και έχει δίκιο.

4. Μια αλυσίδα υποχωρήσεων, όχι ένα ατύχημα

Η Βεγγάζη δεν είναι μεμονωμένο περιστατικό, αλλά ο τελευταίος κρίκος μιας αλυσίδας γεωπολιτικών αστοχιών και υποχωρήσεων.

• Το καλώδιο Κρήτης-Κύπρου. Ο Τούρκος υπουργός Εξωτερικών δηλώνει ότι η Άγκυρα δεν αντιτίθεται, αρκεί να λάβει γραπτή ενημέρωση για τις έρευνες με συντεταγμένες. Ο κ. Γεραπετρίτης απαντά ότι η ενημέρωση της Τουρκίας «είναι δυνατή», αλλά «δεν πρόκειται για αδειοδοτική διαδικασία». Τι ακριβώς θα σταλεί, σε ποιον και με ποια μορφή, δεν το έχει διευκρινίσει. Τον χαρακτήρα όμως μιας επιστολής δεν τον ορίζει ο αποστολέας, αλλά ο παραλήπτης. Αν η Άγκυρα ανακοινώσει ότι «ενέκρινε» το αίτημα, η Ελλάδα θα έχει δεχθεί εκ των υστέρων τουρκική αρμοδιότητα σε περιοχή όπου η μόνη αρμοδιότητα είναι ελληνική. Η διεθνής ενημέρωση για τη ναυσιπλοΐα γίνεται με ελληνική NAVTEX. Οποιαδήποτε άλλη «γραπτή ενημέρωση» είναι πολιτική υποχώρηση.
• Η Μονή του Σινά. Μετά τις δύο δικαστικές ήττες η κατάσταση δεν διαμορφώνεται θετικά, καθώς οι εισαγγελείς έχουν ήδη προτείνει να απορριφθούν οι προσφυγές της Μονής. Η συμφωνία που διαφημίστηκε ως λύση δεν υπογράφηκε ποτέ. Η αρχαιότερη εν λειτουργία χριστιανική μονή του κόσμου κινδυνεύει να χάσει τις ιδιοκτησίες της, ενώ η κυβέρνηση μιλούσε για «κοινή κατανόηση».
• Η Αλβανία. Η Τουρκία έχει υπογράψει με τα Τίρανα στρατηγική και στρατιωτική συνεργασία και ενισχύει σταθερά την παρουσία της. Αυτό συμβαίνει ενώ στην Ελλάδα ζουν, εργάζονται και έχουν χτίσει τη ζωή τους εκατοντάδες χιλιάδες Αλβανοί, σχεδόν ένα εκατομμύριο μαζί με όσους έχουν πολιτογραφηθεί. Αυτοί οι άνθρωποι στηρίζουν οικονομικά την Αλβανία με τα εμβάσματά τους. Μια χώρα με τέτοιο ανθρώπινο και οικονομικό κεφάλαιο στη γειτονιά της, που αφήνει την Άγκυρα να καλύψει το κενό επιρροής, δεν έχει πρόβλημα πόρων, αλλά πρόβλημα στρατηγικής και πολιτικής ανεπάρκειας.

Τρία μέτωπα, ένα μοτίβο: η κυβέρνηση δεν προλαβαίνει, δεν διαμορφώνει συσχετισμούς, δεν συνδέει τα εργαλεία που έχει με τους στόχους που διακηρύσσει. Και κάθε φορά βγαίνει να μας πει ότι «δεν υπήρξε εθνική ήττα».

5. Τι πρέπει να γίνει τώρα: Μέτρα με κόστος, όχι ανακοινώσεις και δημιουργία τετελεσμένων στο πεδίο. Ρητός στόχος η ακύρωση του τουρκολιβυκού μνημονίου

Οι καταδίκες των Βρυξελλών είναι χρήσιμες, αλλά δεν πιέζουν ούτε την Άγκυρα ούτε την Τρίπολη ούτε τη Βεγγάζη. Η διατύπωση «δεν παράγει έννομα αποτελέσματα» είναι βολική για τον κ. Γεραπετρίτη, επιζήμια για τη χώρα, όμως το μνημόνιο παράγει γεωπολιτικά αποτελέσματα κάθε μέρα. Η Ελλάδα χρειάζεται έναν ρητό στόχο, την ανάκληση του μνημονίου, και ένα σύνολο μέτρων που κοστίζουν σε όσους το υπογράφουν και το κυρώνουν.

Πρώτον: ευρωπαϊκές κυρώσεις και ελληνικό βέτο στις χρηματοδοτήσεις

Η Ελλάδα πρέπει να ζητήσει επίσημα, στο Συμβούλιο Εξωτερικών Υποθέσεων, περιοριστικά μέτρα κατά της Τουρκίας και της Λιβύης. Ο λόγος είναι ότι παραβιάζουν κυριαρχικά δικαιώματα κράτους-μέλους και νομοθετούν κατά παράβαση του Διεθνούς Δικαίου της Θάλασσας, που η ίδια η ΕΕ έχει υιοθετήσει. Και να το συνδέσει με κάτι απτό: κάθε νέο χρηματοδοτικό πρωτόκολλο, κάθε έγκριση κονδυλίων προς την Τουρκία και τη Λιβύη, από τα προενταξιακά προγράμματα και τα ευρωπαϊκά αμυντικά εργαλεία μέχρι τα κονδύλια για τη μετανάστευση και την ασφάλεια των συνόρων στη Λιβύη, θα συναντά ελληνικό βέτο μέχρι να ανακληθεί το μνημόνιο. Το ίδιο ισχύει για τον εκσυγχρονισμό της Τελωνειακής Ένωσης και τις διευκολύνσεις θεωρήσεων προς την Άγκυρα. Ο κατάλογος των προγραμμάτων που ζητήθηκε καθυστερημένα πρέπει να γίνει δημόσιος και να μετατραπεί σε σχέδιο δράσης.

Το μήνυμα προς την Τρίπολη και τη Βεγγάζη πρέπει να είναι σαφές: η σχέση με την Ευρωπαϊκή Ένωση, τον μεγαλύτερο οικονομικό εταίρο της Λιβύης, δεν μπορεί να συνεχίζεται κανονικά όσο η Λιβύη νομοθετεί πάνω σε ελληνικές θαλάσσιες ζώνες.

Δεύτερον: στοχευμένες κυρώσεις και απαγόρευση εισόδου σε πρόσωπα

Η ΕΕ διαθέτει ήδη από το 2019 πλαίσιο περιοριστικών μέτρων για τις παράνομες τουρκικές δραστηριότητες στην Ανατολική Μεσόγειο, το οποίο εφαρμόστηκε σε στελέχη της τουρκικής εταιρείας πετρελαίων. Η Κυπριακή Δημοκρατία έχει κινηθεί και εθνικά, με ποινικές διώξεις και καταλόγους προσώπων που εμπλέκονται στην εκμετάλλευση ελληνοκυπριακών περιουσιών στα κατεχόμενα. Η Ελλάδα πρέπει να ακολουθήσει τον ίδιο δρόμο. Πρέπει να ζητήσει την επέκταση του ευρωπαϊκού πλαισίου στο τουρκολιβυκό μνημόνιο και να καταρτίσει κατάλογο προσώπων που εμπλέκονται με οποιονδήποτε τρόπο στην υπογραφή, την κύρωση και την εφαρμογή του: πολιτικά πρόσωπα, αξιωματούχους, εταιρείες και στελέχη που θα δραστηριοποιηθούν σε «αδειοδοτήσεις» βάσει του μνημονίου. Για αυτά τα πρόσωπα πρέπει να ισχύει απαγόρευση εισόδου στην ΕΕ και δέσμευση περιουσιακών στοιχείων. Αν οι εταίροι διστάζουν, η Ελλάδα μπορεί να ξεκινήσει με εθνικά μέτρα, όπως άρνηση θεωρήσεων Σένγκεν και ενημέρωση του Συστήματος Πληροφοριών Σένγκεν, ώστε το κόστος να γίνει προσωπικό για όσους ψήφισαν το μνημόνιο.

Τρίτον: επέκταση των χωρικών υδάτων στα 12 ναυτικά μίλια

Η κύρωση δίνει στην Ελλάδα την ευκαιρία, το γεωπολιτικό παράθυρο χρόνου, το επιχείρημα και τη νομιμοποίηση να απαντήσει με δικό της τετελεσμένο, απολύτως σύννομο αυτή τη φορά. Το άρθρο 3 της Σύμβασης για το Δίκαιο της Θάλασσας αναγνωρίζει το δικαίωμα. Το 2021 η χώρα το άσκησε στο Ιόνιο. Ο κ. Γεραπετρίτης δηλώνει ότι «η Ελλάδα θα επεκτείνει τα χωρικά της ύδατα», αλλά επιλέγει «τον τρόπο και τον χρόνο». Ο χρόνος είναι τώρα. Μετά από ενημέρωση των εταίρων, η επέκταση πρέπει να καλύψει όλο τον άξονα Ανατολικής Μεσογείου, δηλαδή Κρήτης, Κάσου, Καρπάθου, Ρόδου και, βεβαίως, το Καστελόριζο. Δεν μπορεί η Τουρκία να δημιουργεί τετελεσμένα με παράνομα κείμενα και η Ελλάδα να μη δημιουργεί κανένα με τα δικαιώματα που της αναγνωρίζει το Δίκαιο.

Τέταρτον: ολοκλήρωση της ΑΟΖ με την Αίγυπτο και ΑΟΖ με την Κύπρο

Η μερική οριοθέτηση με την Αίγυπτο του 2020 σταματά στον 28ο μεσημβρινό. Πέρα από αυτόν βρίσκεται ακριβώς η περιοχή όπου το τουρκολιβυκό μνημόνιο «ακουμπά» την ελληνική υφαλοκρηπίδα. Η ολοκλήρωση της οριοθέτησης πρέπει να γίνει άμεση προτεραιότητα, με κάθε διαθέσιμο διπλωματικό και οικονομικό μέσο. Ταυτόχρονα, η Ελλάδα πρέπει επιτέλους να οριοθετήσει ΑΟΖ με την Κυπριακή Δημοκρατία. Καμία λογική δεν μπορεί να εξηγήσει γιατί η χώρα αναβάλλει επί χρόνια τη συμφωνία με το κράτος με το οποίο συμφωνεί σε όλα, ενώ η Τουρκία συνάπτει «συμφωνίες» με κράτη με τα οποία δεν έχει καν θαλάσσια γειτνίαση.

Πέμπτον: πόντιση του καλωδίου χωρίς «γραπτή ενημέρωση» της Άγκυρας

Η κυβέρνηση οφείλει να δεσμευτεί δημόσια ότι δεν θα σταλεί στην Τουρκία καμία επιστολή, ενημέρωση ή «κοινοποίηση» πέρα από τη συνήθη ελληνική NAVTEX. Οι έρευνες και η πόντιση πρέπει να γίνουν με την παρουσία του Πολεμικού Ναυτικού και με σαφή ευρωπαϊκή κάλυψη, αφού πρόκειται για ευρωπαϊκό έργο κοινού ενδιαφέροντος. Αν η πόντιση γίνει με τους όρους της Άγκυρας, η ουσία του τουρκολιβυκού θα έχει εφαρμοστεί, ό,τι κι αν δηλώνει ο κ. Γεραπετρίτης.

Έκτον: διεθνοποίηση με απαιτήσεις, όχι μόνο με επιστολές

Η προσφυγή στο Συμβούλιο Ασφαλείας του ΟΗΕ είναι αναγκαία, αλλά δεν αρκεί. Η Ελλάδα πρέπει να θέσει το ζήτημα στην επόμενη Σύνοδο Κορυφής ως θέμα ευρωπαϊκής κυριαρχίας και όχι ως ελληνοτουρκική διαφορά. Πρέπει επίσης να κινητοποιήσει την Αίγυπτο, την Κύπρο, τη Γαλλία και την Ιταλία, που έχουν συμφέροντα στη λιβυκή ενεργειακή αγορά, σε κοινή στάση: καμία ενεργειακή ή επενδυτική συνεργασία με τη Λιβύη σε περιοχές που καλύπτει το μνημόνιο.

6. Η πολιτική ευθύνη έχει ονοματεπώνυμο

Το ερώτημα είναι απλό. Σε ποια άλλη ευρωπαϊκή δημοκρατία μια τέτοια ήττα, μετά από επτά χρόνια διαβεβαιώσεων και δύο προσωπικές αποστολές του υπουργού στη Βεγγάζη μέσα σε έναν χρόνο, δεν θα είχε κανένα πολιτικό κόστος; Δεν παραιτήθηκε ο υπουργός. Δεν παραιτήθηκε ο ειδικός απεσταλμένος για τη Λιβύη. Δεν αναλαμβάνει κανείς ευθύνη για τις εκτιμήσεις περί «καλού κλίματος» και «χαινουσών πληγών που κλείνουν».

Δεν είναι σαφές αν η κυβέρνηση έχει το πολιτικό σθένος και τη γεωπολιτική αντίληψη να επιλέξει τις κινήσεις που απαιτούνται. Η μέχρι τώρα πορεία δείχνει το αντίθετο. Η εξωτερική πολιτική της κυβέρνησης Μητσοτάκη έχει αποδειχθεί, στην πράξη, εθνικά επιζήμια: αδρανής όταν έπρεπε να προλάβει, αιφνιδιασμένη όταν έπρεπε να είναι έτοιμη, και νομικίστικη όταν έπρεπε να ασκήσει ισχύ. Η χώρα δεν έχει την πολυτέλεια άλλης μιας «ήρεμης» ήττας. Η κυβέρνηση πρέπει να προκηρύξει άμεσα εκλογές για να αναλάβουν άλλες δυνάμεις τη διαχείριση των εθνικών θεμάτων, στα πλαίσια μιας μεγάλης εθνικής στρατηγικής που θα οδηγήσει τη χώρα στο μέλλον. Διαφορετικά, η επόμενη ψυχρολουσία και εθνική ήττα θα είναι απλώς θέμα χρόνου.

(*) Η Θεοδώρα Τζάκρη είναι βουλευτής Πέλλας.

Ακολουθήστε το topontiki.gr στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις.

Δείτε όλες τις τελευταίες Ειδήσεις από την Ελλάδα και τον Κόσμο, τη στιγμή που συμβαίνουν.