Το 1258 είναι η χρονιά – σοκ της ισλαμικής ιστορίας. Με την άλωση της Βαγδάτης από τους Μογγόλους και τη δολοφονία του τελευταίου χαλίφη το Αββασιδικό Χαλιφάτο, μια πόλη – σύμβολο, μια δυναστεία και κυρίως η ίδια η ιδέα ενός αδιαμφισβήτητου κέντρου, καταρρέει. Το σημείο αναφοράς που για αιώνες παρήγαγε νόμο, σταθερότητα, γραφειοκρατία και συμβολική ενότητα εξαφανίζεται μέσα σε λίγες ημέρες βίας. Η καταστροφή, εκτός από πολιτική, είναι ότι ο κόσμος του Ισλάμ χάνει το σημείο από το οποίο αντλούσε τη συνοχή του και «έβλεπε» τον εαυτό του ως ενιαίο σύστημα. Η Βαγδάτη, εκτός από πρωτεύουσα, υπήρξε ο μηχανισμός μέσω του οποίου η εξουσία παρουσιαζόταν ως φυσική συνέχεια της θρησκευτικής νομιμότητας.

Η Οθωμανική Αυτοκρατορία, με πολλούς τρόπους, αποτελεί την τελευταία μεγάλη ισλαμική αποικιοκρατική σύνθεση. Διαθέτει στρατό πειθαρχημένο και αποσπασμένο από τοπικές κοινωνίες, γραφειοκρατία με σαφή ιεραρχία και διάρκεια, θεσμική θρησκευτική επικύρωση της εξουσίας και ένα φορολογικό σύστημα που ενσωματώνει τους υποταγμένους λαούς χωρίς να τους αφομοιώνει πλήρως. Η ισχύς της δεν στηρίζεται σε μια μεσσιανική υπόσχεση, αλλά στην καθημερινή λειτουργία του κράτους.

Κι όμως, παρά τη συγκρότησή της, η αυτοκρατορία αυτή, όπως και οι προγενέστερες ισλαμικές αυτοκρατορίες, παραμένει πολυκεντρική. Η Αίγυπτος, η Συρία, το Ιράκ, τα Βαλκάνια διατηρούν δικούς τους μηχανισμούς διοίκησης, τοπικές ελίτ, ιδιαίτερες ισορροπίες. Το κέντρο στην Κωνσταντινούπολη είναι ισχυρό, αλλά δεν εξαντλεί την εξουσία, συντονίζει, επιβλέπει, παρεμβαίνει, χωρίς να καταργεί πλήρως την περιφερειακή αυτονομία.

Αυτή είναι η ιδιαιτερότητα της οθωμανικής ανασύστασης του κέντρου: που αποφεύγει ευφυώς να απορροφήσει ή να ισοπεδώσει την περιφέρεια, αλλά τη συνδέει με ένα κοινό σημείο αναφοράς. Το κέντρο δεν λειτουργεί ως απόλυτος μηχανισμός ελέγχου, αλλά ως κόμβος. Καθιστά την εξουσία αναγνωρίσιμη, ιεραρχημένη και νομιμοποιημένη. Και ακριβώς γι’ αυτό θα αντέξει περισσότερο από κάθε προηγούμενη ισλαμική αυτοκρατορική μορφή.

Η πτώση του κέντρου και η γέννηση του σύγχρονου κόσμου

Η ισλαμική ιστορία γνωρίζει διαδοχικές καταρρεύσεις, καθεμιά με διαφορετική αιτία και διαφορετικό βάρος. Άλλοτε το κέντρο χάνεται μέσα από εξέγερση, άλλοτε μέσα από διοικητική αποσύνθεση, άλλοτε από εσωτερική φθορά ή από στρατιωτική ήττα. Οι αυτοκρατορίες αλλάζουν, οι δυναστείες σβήνουν, οι πρωτεύουσες μετακινούνται. Κι όμως, μέσα σε όλες αυτές τις ρήξεις, η πολιτική ιδέα του χαλιφάτου παραμένει ζωντανή. Μπορεί να αποδυναμώνεται, να μετασχηματίζεται ή να γίνεται σκιά του εαυτού της, αλλά δεν εξαφανίζεται.

Η πραγματική τομή έρχεται πολύ αργότερα, το 1924, όταν ο Μουσταφά Κεμάλ Ατατούρκ καταργεί οριστικά τον θεσμό του χαλιφάτου. Για πρώτη φορά ύστερα από δεκατρείς αιώνες, το κέντρο δεν καταλύεται από ξένη κατάκτηση, ούτε από δυναστική παρακμή, αλλά από συνειδητή πολιτική απόφαση και το χαλιφάτο αποσύρεται από την ιστορία ως θεσμός.

Αυτή η πράξη σηματοδοτεί τη γέννηση του σύγχρονου ισλαμικού κόσμου – όχι ως ενιαίου πολιτικού σώματος, αλλά ως πεδίου εθνικών κρατών, διαφορετικών αφηγήσεων και ανταγωνιστικών ταυτοτήτων. Το κέντρο, ως θεσμική πραγματικότητα, παύει να υπάρχει. Όμως η ιδέα του δεν πεθαίνει. Επιβιώνει σε εθνικές μνήμες, σε πολιτικά κινήματα, σε λόγους περί ενότητας της Ούμα, σε προσδοκίες αποκατάστασης μιας χαμένης συνοχής.

Το κέντρο μπορεί να έχει χαθεί οριστικά από τον πολιτικό χάρτη, αλλά παραμένει «παρών» ως φαντασιακή αναφορά. Και αυτή η επιμονή της μνήμης, η νοσταλγία ενός κέντρου που δεν υπάρχει πια, θα γίνει μία από τις βαθύτερες εντάσεις του σύγχρονου κόσμου του Ισλάμ.

Η κρίση του «χαμένου κέντρου»: μια γεωπολιτική ψυχολογία

Από τον 8ο αιώνα έως σήμερα, η ισλαμική ιστορία κινείται πάνω σε μια μόνιμη ένταση. Από τη μία πλευρά βρίσκεται η πραγματική εξουσία, σχεδόν πάντοτε εγκατεστημένη στην περιφέρεια, δηλαδή σε στρατούς, δυναστείες, εμπορικά δίκτυα, τοπικά κέντρα ισχύος. Από την άλλη, επιμένει μια ιδεατή εξουσία, ένας φαντασιακός άξονας ενότητας που υπόσχεται συνοχή, συνέχεια και κοινή πολιτική μορφή. Οι δύο αυτές διαστάσεις σπάνια συμπίπτουν – και σχεδόν ποτέ για πολύ.

Από αυτή τη διάσταση γεννήθηκε ένας πολιτικός πολιτισμός παράδοξος: αναζητά διαρκώς μια χαμένη ενότητα, ενώ έχει μάθει να λειτουργεί χωρίς αυτήν. Το χαλιφάτο, ακόμη και στις περιόδους της μέγιστης ακμής του, υπήρξε περισσότερο θεσμός νομιμοποίησης παρά μηχανισμός καθημερινής διακυβέρνησης. Η πραγματική πολιτική δύναμη ανήκε πάντοτε σε εκείνους που ήλεγχαν τον στρατό, τους πόρους, τους δρόμους του εμπορίου. Με δυο λόγια το κέντρο παρείχε νόημα και η περιφέρεια παρήγαγε ισχύ.

Αυτή η ιστορική εμπειρία εξηγεί γιατί το ζήτημα του κέντρου δεν έληξε με την κατάργηση του χαλιφάτου. Ο σύγχρονος ισλαμικός κόσμος, από τη Βόρεια Αφρική έως το Πακιστάν, κληρονόμησε μια πολιτική κουλτούρα όπου το κέντρο είναι ταυτόχρονα αναγκαίο και ανύπαρκτο. Τα μετα-αποικιακά κράτη συγκροτήθηκαν πάνω σε σύνορα και θεσμούς που δεν προέκυψαν οργανικά από αυτή τη μακρά ιστορία πολυκεντρικής εξουσίας, αλλά την αντικατέστησαν βίαια ή τεχνητά. Το αποτέλεσμα ήταν ένα διαρκές αίσθημα ασυνέχειας.

Μέσα σε αυτό το πλαίσιο πρέπει να διαβαστούν και οι σύγχρονες συγκρούσεις. Η αντιπαλότητα μεταξύ της Σαουδικής Αραβίας και του Ιράν, εκτός των γεωστρατηγικών συμφερόντων ή των θρησκευτικών διαφοροποιήσεων, αφορά και τον ανταγωνισμό για το ποιος μπορεί να μιλήσει, έστω συμβολικά, στο όνομα μιας ευρύτερης ενότητας. Το ίδιο ισχύει για τις μνήμες του οθωμανικού κόσμου ή για την άνοδο κινημάτων που επικαλούνται την «αποκατάσταση του χαλιφάτου»: προτείνουν ένα πολιτικό σχέδιο, αλλά κυρίως απαντούν σε ένα υπαρξιακό κενό.

Γι’ αυτό η κρίση του κέντρου είναι ένα ιστορικό κατάλοιπο με ενεργή γεωπολιτική ψυχολογία. Ένας τρόπος με τον οποίο η εξουσία, η μνήμη και η προσδοκία αλληλεπιδρούν σε έναν κόσμο που έμαθε να κυβερνάται χωρίς κέντρο, αλλά δεν έπαψε ποτέ να το νοσταλγεί.

Διαβάστε επίσης:

Ηλιουπολίτης ομογενής

Τσίπρας: «Ξορκίζει» την αδράνεια, ενώ το κόμμα «σιγοψήνεται»

ΚΚΕ – 22ο Συνέδριο: Κόμμα «παντός καιρού», νέα ενισχυμένη σύνθεση των οργάνων