Το τελευταίο τριήμερο ο πολυβραβευμένος σκηνοθέτης Κώστας Γαβράς βρέθηκε στη Θεσσαλονίκη, προκειμένου να αναδειχθεί το σημείο της δολοφονίας του Γρηγόρη Λαμπράκη, το 1963, ως σημείο «Ζ», με αφορμή την ομότιτλη ταινία του.

Μάλιστα, χθες Κυριακή, το έργο του προβλήθηκε στην αίθουσα «Ολύμπιον» του Φεστιβάλ Κινηματογράφου, το οποίο συνεργάστηκε στην όλη εκδήλωση, όπως και το μουσείο Ζάτουνας «Μίκης Θεοδωράκης», με τον πρόεδρό του, Παρασκευά Παρασκευόπουλο. Πρόκειται για μια επαρχιακή κωμόπολη της Αρκαδίας, όπου ο μουσικοσυνθέτης έζησε κάποια χρόνια εξόριστος και ο σκηνοθέτης πέρασε τα πρώτα έτη του βίου του. 

Ο Κώστας Γαβράς στο σημείο της δολοφονίας του βουλευτή Γρηγόρη Λαμπράκη, το οποίο βαφτίστηκε «σημείο Ζ», από την ομότιτλη ταινία του

Ο Κώστας Γαβράς στην ειδική προβολή  του «Ζ» στο Ολύμπιον 

Το εντυπωσιακό είναι το πλήθος του κόσμου, το οποίο παρακολούθησε την προβολή, αλλά και η ενθουσιώδης υποδοχή, τόσο της ταινίας, όσο και του ενενηντατριάχρονου Κώστα Γαβρά. Στον πυκνό χρόνο των βραβεύσεων και των επισκέψεών του κράτησε λίγο χρόνο για μια συζήτηση μαζί μας, δηλώνοντας μάλιστα την εκτίμησή του για το ιστορικό «Ποντίκι». Παρά τη χρονική πίεση, η συνάντηση πήρε έναν χαρακτήρα συνέντευξης, πέρα από τα τυπικά.

Ο Κώστας Γαβράς με τον Βασίλη Κεχαγιά κατά την συνέντευξή του στο pontiki.gr 

Β.Κ: Κύριε  Γαβρά, Θεσσαλονίκη – Αλγέρι ένα τσιγάρο δρόμος ή πολύ περισσότερο;

Κ. Γ: Τελικά, η απόσταση είναι πολύ κοντινή, το Αλγέρι μού έδωσε την ευκαιρία να αναπαραστήσω τη Θεσσαλονίκη. Παρά το γεγονός ότι δεν έχουν καμία σχέση αρχιτεκτονικά, εκείνη την εποχή η ζωή στο Αλγέρι έμοιαζε πολύ με αυτήν της Θεσσαλονίκης. Υπήρχε φτώχεια και στους δύο τόπους. Το Αλγέρι μόλις είχε αποκτήσει την ανεξαρτησία του, τα τελευταία τρία χρόνια και αυτό μου άρεσε πολύ. Βέβαια, υπήρχε και η παραλία, η θάλασσα. Ακόμη πιο εντυπωσιακή ήταν η προθυμία των ανθρώπων να παίξουν στην ταινία, να γίνουν « Θεσσαλονικιώτες». Έρχονταν εκατοντάδες και εκατοντάδες από αυτούς. 

Δηλαδή ο κόσμος πήρε χαμπάρι ότι γυριζόταν αυτή η ταινία;

Α, βέβαια, από την πρώτη στιγμή.  Το λυπηρό ήταν ότι έπρεπε να διαλέξω ποιους θα χρησιμοποιούσα για κομπάρσους. 

Είχατε και άλλες επιλογές πόλεων, οι οποίες θα μπορούσαν «να υποδυθούν» τη Θεσσαλονίκη εκείνη την εποχή;

Ναι. Πήγα στην Ιταλία, ιδίως στη Σικελία, όπου υπήρχαν πολλές «δυνατές» πόλεις. Αλλά ούτε οι παραγωγοί ενδιαφέρονταν ούτε και οι άνθρωποι εκεί, διότι είχε κυκλοφορήσει η φήμη ότι πρόκειται για μία κομμουνιστική ταινία. Και στη Γαλλία συνέβη κάτι ανάλογο. Επίσης, στις πόλεις αυτές δεν δέχονταν να σταματήσουν την κυκλοφορία για μια ολόκληρη μέρα, γιατί έτσι έπρεπε να γίνει. Ενώ στο Αλγέρι βοήθησαν πολύ σε αυτό. 

Είχατε επισκεφθεί τότε τη Θεσσαλονίκη, γνωρίζατε τη γεωγραφία του σημείου της δολοφονίας; 

Όχι. Μόνο μέσα από φωτογραφίες είχα αντίληψη της Θεσσαλονίκης. Είχα καταλάβει ότι έμοιαζε κάπως με τον Πειραιά, τουλάχιστον με τους ανθρώπους και τη ζωή των ανθρώπων. 

Όταν επισκεφθήκατε τα διάφορα σημεία στη Θεσσαλονίκη, είπατε «α, μωρέ! Να την ξανάκανα την ταινία εδώ»;

(αυθόρμητο γέλιο) Δεν ξέρω. Είναι αλήθεια ότι έστειλα έναν φίλο να πάρει φωτογραφίες από τα συγκεκριμένα σημεία και να ρωτήσει μερικούς ανθρώπους για τα γεγονότα εκείνων των ημερών. Μόλις άκουγαν οι άνθρωποι έλεγαν «δεν ξέρω, δεν ξέρω» και έφευγαν μακριά. Ήταν, βλέπετε, το 1969, περίοδος της δικτατορίας.  

Άρα, σας καθοδήγησε περισσότερο το βιβλίο του Βασίλη Βασιλικού, το «Ζ», πάνω στο οποίο βασιστήκατε…

Ναι. Ιδίως όσον αφορά στη συγκέντρωση, στο κλίμα που επικρατούσε σ’ αυτήν, στις αντιδράσεις των ανθρώπων, κάτι που ήταν απαραίτητο για να καθοδηγήσουμε τους κομπάρσους. 

Τρέιλερ  της ταινίας «Ζ»

Είπατε ότι κατηγορηθήκατε τότε ως κομμουνιστής. Μετά όμως, όταν προβλήθηκε η ταινία στην Ελλάδα το 1975, ένας κομμουνιστής, ο κριτικός Βασίλης Ραφαηλίδης σας κατηγόρησε για φιλελεύθερο…  

Εγώ λέω ότι έχω ένα κόμμα,  που λέγεται «Κώστας Γαβράς». Κοιτάζω τον κόσμο και αποφασίζω τι σκέφτομαι και τι θα ψηφίσω. Αποφασίζω το για τι μιλάω και τι λέω. Δεν θέλω να ανήκω ούτε σε μια εκκλησία ούτε σε ένα κόμμα. Το κόμμα έχει τη δική του λογική και πρέπει να την ακολουθήσεις. Εγώ δεν θέλω να την ακολουθήσω.

Και ποιον δρόμο ακολουθήσατε;

Είχα έναν πατέρα, ο οποίος είχε το χάρισμα να διηγείται πολύ ωραία ιστορίες ιδίως από τη Μικρά Ασία. Αυτό που με ενδιέφερε πολύ, λοιπόν, ήταν να λέω μια ιστορία και οι άλλοι να με ακούν. Σε αυτό με βοήθησαν πολύ τα βιβλία. Όταν πήγα στη Γαλλία, προκειμένου να σπουδάσω φιλοσοφία, ήθελα να γράφω, αλλά τα γαλλικά μου δεν με βοηθούσαν πολύ. Τότε κατάλαβα ότι οι εικόνες είναι μια άλλη γλώσσα, που τη μαθαίνει κανείς πολύ πιο εύκολα. Έτσι άρχισα να ασχολούμαι με τον κινηματογράφο και πήγα στη σχολή κινηματογράφου. Με δέχτηκαν χωρίς διαγωνισμό, γιατί ο διαγωνισμός «είναι τόσο δύσκολος, που δεν θα τον περάσετε ποτέ», μού είπε ο διευθυντής της σχολής. Ήταν πεντακόσιοι άνθρωποι για είκοσι θέσεις. Σπούδασα εκεί για δυόμιση χρόνια.   

Τι σας συνδέει μ’ αυτό το «πίσω» ; Τι σας ελκύει προς τη Ζάτουνα;  

Εκεί έχει γεννηθεί και έζησε ο αδερφός μου ο Χαράλαμπος. Εγώ πήγα στο σχολείο της Ζάτουνας στην Α΄ Δημοτικού, εκεί όπου στεγάζεται σήμερα το μουσείο, «Μίκης Θεοδωράκης», με αφορμή τα χρόνια της εξορίας του συνθέτη εκεί. Η Ζάτουνα είναι ένα μυθικό μέρος στο μυαλό μου. Από εκεί πήγαμε στην Τρίπολη και μετά στην Αθήνα.   

Ο Κώστας Γαβράς, στην πλατεία Αριστοτέλους, οδεύοντας στο Ολύμπιον για την ειδική προβολή του «Ζ». Αριστερά του, ο πρόεδρος του μουσείου Ζάτουνας «Μίκης Θεοδωράκης», Παρασκευάς Παρασκευόπουλος

Τι έγινε όταν ήρθε ο Θεοδωράκης στο Παρίσι; 

Δεν πήγα στο αεροδρόμιο, διότι εκεί είχε μαζευτεί πολύς κόσμος, προκειμένου να τον υποδεχθεί. Ήθελα να τον δω μόνος μου και να τού δείξω την ταινία, για να μού πει τι σκέφτεται. Παραπονέθηκε λίγο, επειδή δεν έβαλα ονόματα στην ταινία.

Εννοείτε τον Καμουτσή, τον Μήτσου, τους αρχηγούς της αστυνομίας…

Ε, ναι. Ο Θεοδωράκης μού είπε ότι ήταν κι αυτός εκεί και τού απάντησα πως δεν μπορούσα να πω, «να, αυτός είναι ο Μίκης Θεοδωράκης». Το κατάλαβε και γέλασε. Βασίστηκα στο βιβλίο του Βασιλικού, το οποίο μού έδωσε ο αδερφός μου ο Απόστολος όταν κατέβηκα στην Αθήνα, δυο μέρες πριν γίνει η δικτατορία. Αυτό αποτέλεσε μια πρώτη ιδέα αντίστασης, μέσω του κινηματογράφου. Πήγα στον φίλο μου, τον Ισπανό συγγραφέα Χόρχε Σεμπρούν και ρώτησα την άποψή του. Μετά πήγα στον διευθυντή των εκδόσεων Gallimard και πληροφορήθηκα ότι μετέφραζαν το βιβλίο εκείνο τον καιρό. Ο Σεμπρούν το διάβασε με προσοχή, κεφάλαιο προς κεφάλαιο. Συμφώνησε να το κάνουμε ταινία και έτσι ξεκίνησε η συνεργασία μας. Μετά απευθύνθηκα στον Ιβ Μοντάν, ο οποίος ήταν φίλος από παλιά. Συμφώνησε αμέσως να συνεργαστούμε.

Το εξώφυλλο της πρώτης έκδοσης του «Ζ» του Βασίλη Βασιλικού

Β.Κ. Φαντάζομαι ότι η συμμετοχή του Ιβ Μοντάν και του Ζαν Λουί Τρεντινιάν βοήθησε πολύ στην προώθηση της ταινία στη Γαλλία…

Κ:Γ. Ναι, πάρα πολύ. Με τον Ιβ Μοντάν είχαμε συνεργαστεί στην πρώτη μου ταινία, «Το τρένο των δολοφόνων», και υπήρχε μεγάλη αλληλοεκτίμηση. Παρά το γεγονός ότι θα έπαιζε πολύ λίγο χρόνο, δέχθηκε αμέσως να συνεργαστεί. 

Εκείνη την εποχή το «Ζ» παίχτηκε και σε άλλες χώρες εκτός από τη Γαλλία; 

Η ταινία ξεκίνησε «ντροπαλά» στη Γαλλία. Δεν έκοβε καθόλου εισιτήρια, στις δύο πρώτες εβδομάδες. Στη Γαλλία, συνήθως, μια ταινία ξεκινάει δυνατά και σιγά – σιγά αδυνατίζει. Οπότε, τρόμαξα. «Αν το «Ζ» ξεκίνησε με λίγα εισιτήρια, σκέψου τι θα γίνει στη συνέχεια», σκέφτηκα (γέλια). Ο αιθουσάρχης με πληροφόρησε ότι κόβει 10 έως 20 εισιτήρια την ημέρα, αλλά το εντυπωσιακό είναι ότι στο τέλος της προβολής οι άνθρωποι αυτοί χειροκροτούν, κάτι που δεν έχει συμβεί ποτέ στο παρελθόν. Για τον λόγο αυτόν θα κρατούσε την ταινία στην αίθουσα λίγο περισσότερο από  δύο εβδομάδες. Από την τρίτη-τέταρτη εβδομάδα άρχισε να γεμίζει η αίθουσα. Άρχισε να γίνεται σάλος. Τελικά, έμεινε σαράντα εβδομάδες. Έτσι άρχισε σιγά – σιγά να αγοράζεται και από άλλες χώρες.

Ο Ιβ Μοντάν ως Λαμπράκης στο «Ζ»

Πάντως η ταινία βοήθησε να γίνει γνωστό σε διεθνές επίπεδο το «ελληνικό πρόβλημα» της δικτατορίας…

Ναι, ιδίως στην Αμερική. Την αγόρασε ένας καταπληκτικός άνθρωπος, ονόματι Ρουγκόφ, ο οποίος έδωσε πολλά χρήματα για την αγορά του φιλμ και την προβολή του στην Αμερική. Μόνη προϋπόθεση ήταν να παραστώ και εγώ στις προβολές στην Νέα Υόρκη. Ήταν η πρώτη φορά που ταξίδεψα στην Αμερική, όπου το «Ζ» είχε καταπληκτική επιτυχία.

Εάν κάποιος νέος, ο οποίος δεν γνωρίζει ούτε ποιος είναι ο Λαμπράκης ούτε τα περιστατικά της εποχής, δει σήμερα την ταινία, ποιον σπόρο θα ρίξει μέσα του; 

Θα τού μείνει αυτό που έκανε ο ανακριτής Σαρτζετάκης, η επιμονή του για την απόδοση δικαιοσύνης, παρά τις δυσκολίες που αντιμετώπιζε. 

Μοιάζει να είναι και αίτημα των καιρών η απόδοση δικαιοσύνης…

Όλοι έχουμε ανάγκη από την απόδοση δικαιοσύνης στη σύγχρονη κοινωνία. Τα άλλα είναι δευτερεύοντα. Αυτός ο άνθρωπος, ο Σαρτζετάκης, επιμένει σε αυτό και μάλιστα δεν θριαμβεύει στο τέλος, φυλακίζεται. Η ταινία δεν έχει χάπι εντ κι αυτό ήταν ένα πρόβλημα για την προβολή της στην Αμερική. Στα πανεπιστήμια των Η.Π.Α. απορούσαν και με ρωτούσαν γι αυτό, αν είναι αλήθεια. 

 Ο Ζαν Λουί Τρεντινιάν – Σαρτζετάκης στο «Ζ»

Κινηματογραφικά αντέχει η ταινία σήμερα;

Οι ταινίες είναι σαν τους ανθρώπους, γερνάνε άσχημα και συχνά εξαφανίζονται. Είναι εντυπωσιακό, λοιπόν, που μού ζητούν ακόμη να προβάλλω το έργο, ιδίως σε πανεπιστήμια. Αυτό που μένει κινηματογραφικά είναι το ενδιαφέρον όλων μας να μαθαίνουμε την αλήθεια. Για να γίνει αληθινή η δημοκρατία απαιτείται δικαιοσύνη. Δεν υπάρχει δημοκρατία χωρίς δικαιοσύνη. Πρέπει να εκτιμηθεί ο κίνδυνος τον οποίο διέτρεχε η ζωή του Σαρτζετάκη. 

Γι αυτούς τους λόγους, με τη βοήθεια της ταινίας ο Σαρτζετάκης έφτασε να γίνει Πρόεδρος της Δημοκρατίας …

(γέλια) Αφού να σκεφτείτε ότι στη Γαλλία νόμισαν πως έγινε Πρόεδρος της δημοκρατίας ο Ζαν Λουί Τρεντινιάν!

Μιλώντας για τον κινηματογράφο, έχετε υπάρξει πρόεδρος μιας Επιτροπής, με σκοπό την κατάρτιση ενός νομοσχεδίου για το ελληνικό σινεμά, στην αρχή της προηγούμενης δεκαετίας. Τι πήγε καλά, τι πήγε στραβά έκτοτε;

Θα απαντήσω πλαγίως. Ένας εθνικός κινηματογράφος δεν μπορεί να αποτελεί θέληση πολιτικής πράξης. Ο κινηματογράφος δεν είναι σαν τα μουσεία, τη φιλολογία, τα πανεπιστήμια. Ο κινηματογράφος είναι ένα μέσον για να παρουσιάζεται η χώρα μας στο εξωτερικό. Ένα Εθνικό Κέντρο Κινηματογράφου είναι αυτό που μπορεί να βοηθήσει, όχι μόνο σε οικονομικό επίπεδο. Να βοηθήσει τις αίθουσες, τα εργαστήρια post productionκαι ένα σύνολο ανθρώπων. Αυτή είναι η δύναμη του κινηματογράφου που ενώνει τους ανθρώπους.

Διαβάστε επίσης:

Το άγνωστο ’21 της Βιτάλη

Οι παραστάσεις στην Επίδαυρο το καλοκαίρι του 2026

Berlinale: Σάλος με τη δήλωση του Βιμ Βέντερς ότι οι καλλιτέχνες «πρέπει να μείνουν μακριά από την πολιτική» – Αποχώρησε συγγραφέας από το φεστιβάλ

Ακολουθήστε το topontiki.gr στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις.

Δείτε όλες τις τελευταίες Ειδήσεις από την Ελλάδα και τον Κόσμο, τη στιγμή που συμβαίνουν.