Η ιστορία του τουρισμού είναι εν μέρει παράλληλη και εν μέρει διαπλεκόμενη με τη λοιπή ιστορία. Είναι εξαρτώμενη από τις πολιτικές διακυμάνσεις και αρθρωμένη με την τάση των ανθρώπων για ευζωία στον ελεύθερο χρόνο τους.

Ο πρώιμος τουρίστας είναι ένα ον ερευνητικό, που υπόκειται όμως στη σαγήνη αμφίβολων αφηγήσεων, που διακατέχεται συνήθως από μια περιέργεια που δεν οδηγεί σε συστηματικές γνωσιολογικές αντιλήψεις. Έχοντας αυτά τα προσόντα ή ελαττώματα, επεμβαίνει στο σώμα της τέχνης και συνήθως προσκολλά τη δική του παρασιτική ανάμνηση στην ιστορική μνήμη – όπως λόγου χάρη ανάμεσα στο 1600 και στο 1200 π.Χ., στις πυραμίδες της Αιγύπτου, όπου υπήρχαν αναγεγραμμένα μηνύματα από πρώιμους τουρίστες…

Μάλιστα πολύ αργότερα τα πράγματα είχαν φτάσει στο σημείο ώστε ο Πλούταρχος να αγανακτεί εναντίον των βανδάλων που ασημαντολογούσαν πάνω σε αρχαιολογικά μνημεία: «Τίποτε χρήσιμο δεν γράφουν, μήτε ευχάριστο. Μόνο “ο τάδε σκέφτεται τον δείνα με αγάπη” και άλλες τέτοιες φλυαρίες».

Οι πρώτοι ταξιδιώτες

Ο Lionel Casson τοποθετεί τις απαρχές των ταξιδιών που γίνονται από απλή περιέργεια ή για διασκέδαση, δηλαδή που δεν αποβλέπουν στην κατάκτηση, στο εμπόριο και σε άλλες πρακτικές χρήσεις, στα μέσα της 2ης χιλιετηρίδας π.Χ.

Στα τέλη της ίδιας χιλιετηρίδας οι Μυκηναίοι ευγενείς εκδράμουν στην ύπαιθρο όχι για πολεμικούς ή κυνηγετικούς σκοπούς αλλά για αναψυχή: Το πιστοποιεί μια τοιχογραφία στην Τίρυνθα, που απεικονίζει δυο κυρίες σε ένα παρδαλόχρωμο άρμα, με βαθυκόκκινο αμάξωμα, κίτρινους τροχούς, λευκά στολίδια, μαύρα λουριά και κόκκινα γκέμια.

Πάντως υπήρχαν μαρτυρίες ότι την τρίτη χιλιετηρίδα προ Χριστού (Πάρις Τσάρτας) τα πανδοχεία της Μεσοποταμίας κερνούσαν ποτά και σεξ – παράδοση η οποία επρόκειτο να διατηρηθεί στο Βυζάντιο, ελληνική αποικία που στη θέση της δημιουργήθηκε η Κωνσταντινούπολη.

Στο Βυζάντιο τώρα οι εγχώριοι πρόθυμα νοίκιαζαν το σπίτι τους στους ξένους με όλα τα κομφόρ, στα οποία συμπεριελάμβαναν και τις γυναίκες τους! Στις Βαΐες, παραθεριστικό κέντρο δεκαέξι χιλιόμετρα δυτικά της Νάπολης, ο Βάρρων – λόγιος σύγχρονος του Κικέρωνα – έλεγε ότι «οι ανύπαντρες γυναίκες είναι κοινό κτήμα, οι γέροι φέρονται σαν νεαροί και πολλοί νεαροί σαν νεαρά κορίτσια».

Ο Βασιλιάς της Λυδίας Κροίσος υποδέχεται τον 6ο αιώνα π.Χ. τον Αθηναίο Σόλωνα, και τον προσφωνεί τονίζοντας ότι ο Έλληνας πολιτικός και φιλόσοφος ταξιδεύει «Θεωρίης είνεκεν», δηλαδή απλώς και μόνο για να γνωρίσει νέες καταστάσεις.

Φυσικά το παράδειγμα του Σόλωνα δεν εμπνέει τις μορφωτικές εξορμήσεις των άλλων Ελλήνων διανοουμένων: Οι Θαλής, Πυθαγόρας και Πλάτων πηγαίνουν στην Αίγυπτο για να αντλήσουν γνώσεις, ο Αριστοτέλης στη Μικρά Ασία, ο ιστορικός Ηρόδοτος φτάνει στον Εύξεινο Πόντο, στην Κολχίδα, στην Κύπρο, στη Φοινίκη, στη Βαβυλωνία, στην Περσία, στη Σικελία και στην Αίγυπτο.

Ο μεγάλος Έλληνας ιστορικός Κυριάκος Σιμόπουλος αναφέρεται στην κατηγοριοποίηση των επισκεπτών των παραμεσογειακών χωρών από τον Πλάτωνα, που είναι:

● Όσοι ταξιδεύουν διά θαλάσσης για εμπορικούς σκοπούς.

● Όσοι έρχονται στην Ελλάδα για να παρακολουθήσουν θεάματα και ακροάματα.

● Όσοι είναι επιφορτισμένοι με διπλωματική αποστολή.

● Εκείνοι που ανταποδίδουν επίσημη ελληνική επίσκεψη.

Είναι φανερό ότι μόνο η δεύτερη κατηγορία εντάσσεται στους τουρίστες της εποχής.

Δρόμοι, πανδοχεία, υποδομές

Πολύ πιο ουσιαστική είναι η κατηγοριοποίηση από τον Lionel Casson, η οποία περιλαμβάνει αυτούς που ταξιδεύουν για λόγους υγείας, για προσκυνήματα σε μαντεία ή ιερά, για να παρακολουθήσουν ονομαστούς αγώνες ή απλώς για να δουν τον κόσμο. Οι Ρωμαίοι – ιδιαίτερα οι ευγενείς – την περίοδο της ακμής της αυτοκρατορίας τους θα προσθέσουν τις διακοπές, την ετήσια φυγή από τις πόλεις προς τις παραλίες ή τα βουνά, ως έναν πρόσθετο λόγο ταξιδιού.

Οδοποιία και φιλοξενία

Οι Ρωμαίοι επίσης θα διδαχθούν την τέχνη της οδοποιίας από τους Ετρούσκους και θα αναμορφώσουν το οδικό δίκτυο εκείνης της εποχής: Η Φλαμινία οδός αρχίζει να κατασκευάζεται το 220 π.Χ., η Αυρηλία το 144 π.Χ., αμφότερες αποτελώντας καλύτερες οδεύσεις από τις αρχαιοελληνικές, όπως από την Αθήνα στους Δελφούς ή από τη Σπάρτη στην Ολυμπία.

Τα ξενοδοχεία της εποχής φιλοξενούσαν συνήθως αυτούς που δεν ήταν σημαίνοντα πρόσωπα ή απλώς πρόσωπα με γνωριμίες: Τα hospitia (ξενώνες) ή τα deversoria (καταφύγια) στόχευαν συνήθως σε άτομα κάποιας εισοδηματικής στάθμης, ενώ τα caupona (καπηλειά) φιλοξενούσαν συνήθως ναύτες, αγωγιάτες και δούλους. Δεν απουσίαζαν όμως και τα rooms to let, τα ευκαιριακά νοικιαζόμενα δωμάτια.

Ο Casson παραθέτει τους λατινικούς στίχους ενός ιδιοκτήτη προς τους υποψηφίους ενοικιαστές: «Αν είσαι καθαρός, το σπίτι μου είναι και δικό σου – αν είσαι βρώμικος, ντρέπομαι που το λέω, αλλά και πάλι μείνε»!

Ο ίδιος συγγραφέας μας γνωρίζει ότι τον 2ο αιώνα π.Χ. υπήρχαν απατεώνες στην Αθήνα «που τριγυρίζουν στους δρόμους και εξαπατούν καλοντυμένους ξένους» κι ακόμη πόρνες που δημιουργούν «έναν ευχάριστο τρόπο για να καταστραφεί κανείς χωρίς να το πάρει είδηση»!

Οι δρόμοι και τα πανδοχεία αποτελούσαν κύρια στοιχεία της ταξιδιωτικής υποδομής στους ρωμαϊκούς χρόνους, δεν απουσίαζαν όμως και οι τουριστικοί οδηγοί, δύσχρηστοι τόσο ώστε να διαβάζονται εκ των προτέρων.

Ακόμη δεν απουσίαζαν οι χάρτες που έδειχναν και αυτοί τα πανδοχεία και τι μπορούσαν να προσφέρουν στον ταξιδιώτη. Ένα αντίγραφο ενός τέτοιου χάρτη, ο Πευτιγκεριανός Πίνακας (Tabula Peutigeriana) παρουσίαζε, σε μια μακρόστενη περγαμηνή πλάτους 34 εκατοστών και μήκους 7 μέτρων, τη Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία σαν μέσα από παραμορφωτικό καθρέπτη.

Ξεναγοί, μύθοι και παραμύθιασμα

Στο Άργος οι ξεναγοί επιχειρούν να παραμυθιάσουν τον Παυσανία, ισχυριζόμενοι ότι η πόλη τους κατέχει το φημισμένο άγαλμα της Αθηνάς, που αποτελούσε ιερό κειμήλιο της Τροίας. Και ο Παυσανίας σχολιάζει λυπημένα: «οι ξεναγοί του Άργους γνωρίζουν πολύ καλά πως δεν είναι αλήθεια όλα όσα λένε, κι όμως τα λένε».

Ο Λουκιανός δηλώνει ότι «αν καταργηθούν οι μύθοι στην Ελλάδα, οι ξεναγοί θα πεθάνουν της πείνας, μια και κανένας περιηγητής δεν θέλει να ακούσει την αλήθεια – έστω και δωρεάν».

Ο αρχαίος ταξιδιώτης είχε προτίμηση στο εξωτικό, θυμίζοντας τον σύγχρονο ταξιδιώτη που επιδίδεται στη γνωριμία μακρινών τόπων αδιαφορώντας για προορισμούς που βρίσκονται σε εγγύτερη απόσταση.

Ο Πλίνιος ο νεότερος έγραφε τον 2ο μ.Χ. αιώνα: «Κάνουμε ταξίδια και διασχίζουμε θάλασσες αναζητώντας αυτά που απαξιούμε να κοιτάξουμε όταν είναι μπροστά στα μάτια μας».

Και συνέχιζε ο ίδιος: «Υπάρχουν πάμπολλα πράγματα στην πόλη μας και τα περίχωρά της, που δεν τα έχουμε δει ούτε καν ακούσει, ενώ αν βρίσκονταν στην Ελλάδα, ή την Αίγυπτο ή την Ασία… θα είχαμε ακούσει και διαβάσει γι’ αυτά, και θα τα είχαμε δει με τα ίδια μας τα μάτια».

Βέβαια υπήρχε η δυνατότητα της μετακίνησης από τον έναν ναό στον άλλον για τη γνωριμία με διάφορα περίεργα αντικείμενα – όπως το κεφάλι ενός ελέφαντα, τα οστά μαμούθ, δέρματα γυναικών με μαλλιαρά σώματα – που στην πραγματικότητα ήταν χιμπατζήδες.

Αν εξαιρέσουμε τον Ναβουχοδονόσορα, βασιλιά της Βαβυλωνίας τον 6ο π.Χ. αιώνα, που είχε εν είδει μουσείου στήσει μια ειδική περιοχή του παλατιού του με διάφορα εκθέματα, τα μουσεία ήταν μάλλον ανύπαρκτα. Το μουσείο ως διακριτός χώρος πολιτισμού δεν θα εισαχθεί στην ιστορία πριν από το 1471 μ.Χ.

Το 68 μ.Χ. υπήρχαν μωρόπιστοι όπως ο κυβερνήτης της Συρίας Μουκιανός, που κατάπιναν μύθους για πηγές στον Ναό του Διονύσου που ανάβλυζαν κρασιά ή για κάποιον ελέφαντα που έμαθε ελληνικά και να γράφει!

Εκτός από αυτές τις παραδοξολογίες, υπήρχαν και οι άλλες που διέψευδαν τα βεβαιωμένα γεγονότα και τα αντικαθιστούσαν με «αλήθειες» της τωρινής αρεσκείας.

Η Πέπη Ρηγοπούλου καυτηριάζει το αρχαιολογικό μουσείο της Κωνσταντινούπολης, όπου υπάρχει προθήκη με ευρήματα της Τροίας αλλά ελλείπει παντελώς η αναφορά στους Έλληνες που την πολιόρκησαν και την κατέστρεψαν! Το ίδιο Μουσείο αγνοεί την εθνικότητα του Μεγάλου Αλεξάνδρου!

Την πρώτη αυτή περίοδο της τουριστικής κίνησης γίνεται φανερή η κυριαρχία του μυθικού στοιχείου πάνω στα πραγματικά στοιχεία της καθημερινής βιωτής.

Οι άνθρωποι αρέσκονται στις ημιβεβαιωμένες αλήθειες, ζουν την πραγματικότητα διαστρεβλωμένη, υπακούουν σε δοξασίες περίεργες.

Ο τουρισμός ξεκινάει με αυτές τις ιδέες και δεν θα τις αποχωριστεί, ούτε μετά πάροδο πολλών αιώνων…

* O Γιάννης Σχίζας είναι συγγραφέας

Συνεχίζεται στο επόμενο φύλο

Τα στοιχεία προέρχονται από το βιβλίο του Γιάννη Σχίζα «Ο άλλος τουρισμός»

Διαβάστε επίσης:

Κυνηγώντας τον οικοτουρισμό

Μέτωπο κάνεις με τους άλλους

Η άμμος και οι κραυγές των φίλα προσκείμενων

Ακολουθήστε το topontiki.gr στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις.

Δείτε όλες τις τελευταίες Ειδήσεις από την Ελλάδα και τον Κόσμο, τη στιγμή που συμβαίνουν.