Η ιστορία των αυτοκρατοριών συνήθως γράφεται από τους νικητές. Αλλά η πραγματική ιστορία τους βρίσκεται στις ζωές εκείνων που δεν νίκησαν. Στις ζωές των ανθρώπων που βρέθηκαν ξαφνικά υπό μια νέα εξουσία, μια νέα πίστη, έναν νέο νόμο. Στις μεγάλες ισλαμικές αυτοκρατορίες, από τους Ομμαγιάδες μέχρι τους Οθωμανούς, οι περισσότεροι άνθρωποι που ζούσαν εκεί δεν ήταν μουσουλμάνοι. Ήταν χριστιανοί, εβραίοι, ζωροάστρες, ινδουιστές, βουδιστές. Και έζησαν κάτω από ένα καθεστώς που, χωρίς υπερβολή, μπορεί να θεωρηθεί το μακροβιότερο σύστημα μειονοτικής διοίκησης στην παγκόσμια ιστορία.

Το όνομα του συστήματος: Ζιμμά (dhimma). Το κοινωνικό σώμα που το υπέμενε: οι Ζιμμήδες (dhimmi). Ο νόμος που το καθιέρωνε: η Τζιτζιέ (jizya) – ο κεφαλικός φόρος. Αυτός είναι ο σκελετός της ισλαμικής αποικιοκρατίας.

Μια λέξη, μια ιδεολογία

Η λέξη dhimmi σημαίνει «προστατεύω, εγγυώμαι». Στην πράξη, σημαίνει το αντίθετο: ανήκω στο προστατευόμενο σώμα επειδή είμαι υποταγμένος. Ο Ζιμμήςείναι ένας μη μουσουλμάνος που ζει υπό την προστασία του Ισλάμ, αλλά με μειωμένα δικαιώματα.

Η ιδεολογία πίσω από τον θεσμό είναι ξεκάθαρη: Οι μονοθεϊστές που προϋπήρχαν του Ισλάμ (οι «Λαοί της Βίβλου») μπορούν να συνεχίσουν να υπάρχουν, αλλά μόνο υπό όρους.

Το Ισλάμ θεωρεί ότι οι χριστιανοί και οι εβραίοι διαθέτουν ατελή, «διαστρεβλωμένη» εκδοχή της θεϊκής αλήθειας. Άρα δεν είναι ειδωλολάτρες (που πρέπει να εξισλαμιστούν ή να εξαλειφθούν), αλλά δεν είναι και ισότιμοι. Μπορούν να ζήσουν, να εργάζονται, να πλουτίσουν, φτάνει να πληρώνουν για αυτό το δικαίωμα.

Το σύστημα αυτό κατοχυρώνει μια κάθετη κοινωνική ιεραρχία:

1. Μουσουλμάνοι.
2. Ζιμμήδες (χριστιανοί, εβραίοι, ζωροάστρες).
3. Ειδωλολάτρες (χωρίς δικαίωμα ανοχής, θεωρητικά).

Η αποικιοκρατία τού Ισλάμ λειτουργεί με θρησκευτική υπαγωγή. Κι αυτή η υπαγωγή παράγει ένα σύστημα φόρων, κανόνων, απαγορεύσεων και ανοχών που θα σφραγίσει εκατομμύρια ζωές.

Ο φόρος που οργανώνει τη ζωή

Η Τζιτζιέ αποτελεί το θεμέλιο της ισλαμικής διοίκησης. Χωρίς αυτήν, η αυτοκρατορία δεν θα μπορούσε να λειτουργήσει οικονομικά. Οι κατακτημένοι πληθυσμοί πλήρωναν:

• έναν ετήσιο κεφαλικό φόρο (Τζιτζιέ),
• έναν φόρο γης (χαράτσι),
• συχνά ειδικά τέλη για επιτρεπόμενες δραστηριότητες.

Στη Μέση Ανατολή, την Περσία, την Αίγυπτο, την Ανδαλουσία, οι Ζιμμήδεςκαι οι Ραγιάδες (αυτοί που πλήρωναν το χαράτσι) αποτελούσαν το μεγαλύτερο μέρος των κρατικών εσόδων. Οι κατακτημένοι χρηματοδοτούσαν τη σταθερότητα.

Η Τζιτζιέ πράγματι λειτουργούσε και ως μηχανισμός εξισλαμισμού: Δεν είναι τυχαίο ότι σε πολλές περιοχές, όπως στην Περσία, στο Ιράκ, στην Αίγυπτο, οι μαζικοί εξισλαμισμοί εμφανίζονται έπειτα από αιώνες, όταν ο φόρος γίνεται δυσβάσταχτος.

Το κράτος αποφεύγει ναεπιβάλει αλλαγή πίστης, επιβάλλει όμως ένα οικονομικό βάρος που σπρώχνει τους ανθρώπους στην αλλαγή. Είναι η οικονομία που διαμορφώνει τη θρησκεία, όχι το αντίστροφο. Πρόκειται για μια προ-μαρξιστική, υλιστική λογική διακυβέρνησης, όπου η οικονομία καθοδηγεί τη θρησκευτική μεταβολή χωρίς να απαιτεί ιδεολογική μεταστροφή.

Επιτρέπεται… αλλά όχι εντελώς

Ο μη μουσουλμάνος επιτρεπόταν να ζει μέσα στην ισλαμική επικράτεια. Αλλά με σαφείς περιορισμούς που διαμόρφωναν την καθημερινότητά του:

1. Δεν μπορούσε να φέρει όπλα.
2. Δεν μπορούσε να ιππεύει άλογο (συχνά μόνο μουλάρι).
3. Έπρεπε να ξεχωρίζει με ενδυμασία.
4. Δεν μπορούσε να χτίζει νέες εκκλησίες ή συναγωγές χωρίς άδεια, που σπανίως δινόταν.
5. Δεν μπορούσε να διακηρύξει δημόσια την πίστη του.
6. Δεν μπορούσε να καταγγείλει μουσουλμάνο στο δικαστήριο.

Οι λεπτομέρειες διαφέρουν ανά εποχή και περιοχή, αλλά η δομή παραμένει ίδια.

Το Ισλάμ δεν εξαφανίζει τους κατακτημένους, αλλά τους τοποθετεί σε θέση κατώτερου πολίτη. Αυτό το μοντέλο δεν έχει ισοδύναμο στη Δύση της εποχής. Η μεσαιωνική Ευρώπη ήταν σκληρή, αλλά η ισλαμική αυτοκρατορία είχε θεσμοθετημένη μειονεξία και αυτό την έκανε λειτουργική.

Η αντίφαση της ανοχής

Υπάρχει ένας μύθος στη σύγχρονη συζήτηση: ότι το Ισλάμ υπήρξε «ανεκτικό» σε σχέση με τη μεσαιωνική Χριστιανοσύνη. Η πραγματικότητα ως συνήθως είναι πιο περίπλοκη: Ναι, οι μειονότητες επιβιώνουν, όμως η επιβίωση αυτή προϋποθέτει νομική κατωτερότητα, φορολογική επιβάρυνση και μόνιμη υπενθύμιση της εξάρτησής τους από την κυρίαρχη εξουσία.Η ανοχή είναι εργαλείο διοίκησης και όχι ιδεολογική αρετή, όπως φαντασιώνονται οι εχθροί της Δύσης. Το κράτος χρειάζεται τους χριστιανούς, κυρίως για τα χρήματά τους και για την τεχνογνωσία τους. Στην Κόρδοβα, στη Δαμασκό, στο Κάιρο, στην Ιερουσαλήμ, οι εβραϊκές και χριστιανικές κοινότητες λειτουργούν ως οικονομικές μηχανές.

Πρόκειται για μια ανοχή υποταγής, όχι ισότητας. Όποτε η πολιτική συγκυρία αλλάζει, η ανοχή μετατρέπεται σε καταπίεση. Όποτε το κράτος χρειάζεται πόρους, αυξάνει την Τζιτζιέ. Όποτε οι θρησκευτικές ελίτ αντιδρούν, οι περιορισμοί γίνονται αυστηρότεροι. Σε περιόδους κρίσης, οι μειονότητες είναι ο εύκολος στόχος, όχι οι μουσουλμάνοι.

Οι κοινότητες (millet)

Ένα από τα πιο ενδιαφέροντα στοιχεία της ισλαμικής διοίκησης – και αργότερα της οθωμανικής – είναι ο θεσμός των θρησκευτικών κοινοτήτων. Αντί η αυτοκρατορία να επιβάλει πολιτική ομοιομορφία, επιτρέπει στους Ζιμμήδες να ζουν σε αυτοδιοικούμενα σώματα:

• δικοί τους δικαστές,
• δικές τους υποθέσεις γάμου/κληρονομιάς,
• δικές τους σχολές,
• δικά τους οικονομικά δίκτυα.

Αυτό δημιουργεί μια παράδοξη κατάσταση: οι μειονότητες είναι υποταγμένες, αλλά αυτόνομες.

Η κοινότητα υπακούει στον νόμο του Ισλάμ, αλλά αυτορυθμίζεται στις εσωτερικές της υποθέσεις. Το κράτος δεν έχει λόγο να καταστρέψει αυτή τη δομή, γύρω από την οποία οργανώνεται ένας τρόπος να κυβερνάς χωρίς να χάνεις ενέργεια.

Οι εβραϊκές και χριστιανικές κοινότητες, ιδίως στην Ανδαλουσία και στην Οθωμανική Αυτοκρατορία, αποτέλεσαν κρίσιμους πυλώνες της οικονομίας, επειδή οι μουσουλμάνοι συχνά απείχαν από επαγγέλματα που θεωρούνταν θρησκευτικά επιλήψιμα, όπως ο δανεισμός, τα οποία ανέλαβαν οι μειονότητες. Οι χριστιανοί είχαν μεγαλύτερη επαφή με τη Δύση, διέθεταν γλωσσικές και εμπορικές δεξιότητες, ενώ οι εβραίοι αξιοποιούσαν διεθνή οικογενειακά δίκτυα από το Κάιρο έως την Κωνσταντινούπολη, τη Θεσσαλονίκη και τη Σμύρνη, γεγονός που τους κατέστησε οικονομικά αναντικατάστατους, αλλά πολιτικά και κοινωνικά μόνιμα ευάλωτους.

Η πολιτική δύναμη των Ζιμμήδων

Αν και το σύστημα παραμένει καταπιεστικό, σε ορισμένες περιόδους χριστιανοί και εβραίοι αποκτούν μεγάλη επιρροή, καθώς στους Οθωμανούς εκχριστιανισμένοι γραμματείς αναδεικνύονται σε κορυφαίους τεχνοκράτες, ο Πατριάρχης Κωνσταντινουπόλεως λειτουργεί ως πολιτικός ηγέτης εκατομμυρίων υπηκόων και οι εβραίοι της Θεσσαλονίκης συγκροτούν την οικονομική καρδιά της πόλης. Το σύστημα των Ζιμμήδωνεπιτρέπει θεαματική άνοδο, αλλά αποκλείει την πλήρη ενσωμάτωση, καθιστώντας τον μη μουσουλμάνο απαραίτητο χωρίς ποτέ να τον καθιστά ίσο.

Η εικόνα του εξισλαμισμού «με το σπαθί» απλοποιεί μια πιο σύνθετη ιστορική διαδικασία, καθώς οι μαζικοί εξισλαμισμοί προέκυψαν κυρίως από οικονομική πίεση μέσω της δυσβάσταχτης Τζιτζιέ, από την ανάγκη κοινωνικής κινητικότητας σε ένα σύστημα όπου πλήρη δικαιώματα είχαν μόνο οι μουσουλμάνοι και από μια αργή πολιτισμική αφομοίωση μέσω γλώσσας, δικτύων και μεικτών γάμων· η βία εμφανίστηκε σε συγκεκριμένες περιόδους και καθεστώτα, όμως ο κανόνας υπήρξε η φθορά του χρόνου και της οικονομίας, μέσα από την οποία το Ισλάμ επικράτησε χωρίς να χρειάζεται διαρκώς τη φωτιά.

H μεγάλη παρεξήγηση: παράδοση ή πολιτική;

Το σύστημα των Ζιμμήδωνδεν συνιστά θεολογικό δόγμα, αλλά πολιτική τεχνολογία, έναν μηχανισμό διακυβέρνησης πολυεθνοτικών κοινωνιών με ελάχιστη στρατιωτική δαπάνη, όπου η θρησκεία παρέχει το πλαίσιο, η διοίκηση τη μέθοδο και η οικονομία το κίνητρο, συνδυαζόμενα σε ένα σύστημα που μετατρέπει την ανοχή σε εργαλείο, τη μειονότητα σε εισόδημα και τη διακυβέρνηση σε αυστηρή ιεραρχία.

Και σήμερα;

Η κληρονομιά του συστήματος είναι πανταχού παρούσα.
Ο μύθος της «ανεκτικότητας» λειτουργεί ως άνετο καταφύγιο για σύγχρονες βεβαιότητες, όμως η ιστορική εμπειρία δείχνει κάτι πιο ψυχρό: ένα σύστημα εξουσίας που οργάνωσε τη διαφορά, τη διατήρησε χρήσιμη και την κράτησε μόνιμα κατώτερη. Το Ισλάμ, ως πολιτική μορφή, γνώρισε επιτυχία επειδή συνδύασε πίστη, διοίκηση και οικονομία σε έναν μηχανισμό μακράς διάρκειας. Το ερώτημα σήμερα δεν είναι αν αυτό το σύστημα υπήρξε «καλό» ή «κακό», αλλά αν αναγνωρίζουμε ακόμη τα ίχνη του στον τρόπο που σκεφτόμαστε την εξουσία, την κοινότητα και την ισότητα και αν έχουμε το θάρρος να τα ονομάσουμε χωρίς παρηγορητικούς μύθους.

Διαβάστε επίσης:

ΚΚΕ: Μάχη κατά του νομοσχεδίου για τις ΣΣΕ με φόντο την υπόθεση Παναγόπουλου

Σε τροχιά σύγκρουσης ο Περσικός Κόλπος – Τι επιδιώκει ο Τραμπ, μέχρι πού υποχωρεί η Τεχεράνη

Αλέξης Τσίπρας: Μάιο με Σεπτέμβριο η ανακοίνωση του νέου κόμματος