Εκπρόσωποι από την ΕΛΕΤΑΕΝ, την Ορνιθολογική Εταιρεία, τη Greenpeace  και το WWF απαντούν σε τρία κοινά ερωτήματα για τα αιολικά πάρκα, τη σημασία τους, το Ειδικό Χωροταξικό Σχέδιο για τις ΑΠΕ, τις αντιδράσεις, την ενημέρωση των τοπικών κοινωνιών και τη διαβούλευση με αυτές.

Τα τελευταία χρόνια γινόμαστε μάρτυρες μεγάλων αντιδράσεων όσον αφορά στην εγκατάσταση αιολικών πάρκων σε πολλές περιοχές της χώρας. Οι αντιδράσεις προκαλούν μεγάλο προβληματισμό, ωστόσο, ο άνεμος παράγει φθηνή και καθαρή ενέργεια σε αντίθεση με τις άλλες μορφές καυσίμων, όπως τα ορυκτά.

Με δεδομένο ότι είναι απόλυτη αναγκαιότητα λόγω της κλιματικής κρίσης – και των τρομακτικών επιπτώσεων που επιφέρει – το πέρασμα σε μια άλλη ενεργειακή πολιτική, το topontiki.gr προσπαθεί να εντοπίσει για ποιο λόγο η ανάπτυξη αιολικών πάρκων προκαλεί αντιδράσεις στις τοπικές κοινωνίες. Για να γίνει αντιληπτό τι συμβαίνει, εάν κάτι έχει πάει λάθος και εάν κάτι πρέπει και μπορεί ν’ αλλάξει.

Στο  debate για τα αιολικά πάρκα συμμετέχουν ο  Παναγιώτης Παπασταματίου, γενικός διευθυντής της ΕΛΕΤΑΕΝ (Ελληνική Επιστημονική Ένωση Αιολικής Ενέργειας), ο Απόστολος  Καλτσής  από την Ελληνική Ορνιθολογική Εταιρεία, ο Κώστας Καλούδης, υπεύθυνο εκστρατείας για το κλίμα και την ενέργεια στο ελληνικό γραφείο της Greenpeace και ο Γιώργος Μελισσουργός, υπεύθυνος  πολιτικής για το φυσικό περιβάλλον στο WWF Ελλάς.

Ερώτηση 1: Το σύνθημα «ελεύθερα βουνά χωρίς αιολικά», διατρέχει σχεδόν όλη την επικράτεια. Πού αποδίδετε το γεγονός ότι μια καθαρή και φτηνή ενέργεια που παράγεται από τον άνεμο προκαλεί αντιδράσεις σε τοπικές κοινωνίες;

Παναγιώτης Παπασταματίου, γενικός διευθυντής ΕΛΕΤΑΕΝ

Τρία αρχικά σχόλια:

α) Οι μικρές ή μεγαλύτερες αντιδράσεις είναι μια πραγματικότητα που προβληματίζει. Πρέπει πάντως να την τοποθετούμε στις ορθές της διαστάσεις: για παράδειγμα δεν ισχύει ότι η αντίδραση διατρέχει όλη σχεδόν την επικράτεια. Περαιτέρω, οι αντιδράσεις δεν είναι ιδιαιτερότητα των αιολικών. Κάθε παραγωγική επένδυση αντιμετωπίζει κάποιου είδους αντίδραση.

β) Το χαρακτηριστικό των αιολικών είναι ότι πρόκειται για αποκεντρωμένη μορφή παραγωγής ενέργειας, δηλαδή αναπτύσσονται κυρίως στην επαρχία και σε διαφορετικές περιοχές. Από τα μέσα της δεκαετίας του 1990, όταν άρχισε η ανάπτυξη αιολικών πάρκων, σχεδόν όλα τα έργα αντιμετώπισαν κάποιου είδους κριτική ή και έντονη αντίδραση. Σήμερα, που πλέον γίνονται έργα σε όλη την επικράτεια, η εικόνα των αντιδράσεων είναι μεγαλύτερη.

γ) Η άποψη «τίποτα και πουθενά» οδηγεί στο «ναι σε όλα» διότι οδηγεί σε ισοπεδωτισμό και ακυρώνει την αξιολόγηση και την επιλογή των καλύτερων έργων. Αντιστρόφως, αν θεωρητικά επικρατούσε αυτή η άποψη, το αποτέλεσμα θα ήταν ανάγκη περισσότερων ακριβών εισαγωγών ενέργειας και άρα υψηλότερο ενεργειακό κόστος και μεγαλύτερη εξάρτηση από τις χώρες παραγωγούς ορυκτών καυσίμων. Παρόλα αυτά το πρόβλημα των αντιδράσεων υπάρχει και μπορεί κατά περίπτωση να οφείλεται σε ποικίλους λόγους.

Μπορεί να υπάρχουν λόγοι γενικής φύσης όπως π.χ. διάχυτη έλλειψη εμπιστοσύνης προς τις διαδικασίες αδειοδότησης και ελέγχου των επενδύσεων, εύλογη ανησυχία για ο,τιδήποτε νέο, ελλιπής ενημέρωση, παραπληροφόρηση, προώθηση της πεποίθησης ότι τα ορυκτά καύσιμα είναι επωφελή και ότι οι ανανεώσιμες είναι άχρηστες κλπ.

Μπορεί να υπάρχουν και λόγοι που σχετίζονται με το συγκεκριμένο κάθε φορά έργο όπως π.χ. ελλιπής ή και ανύπαρκτη διαβούλευση με την τοπική κοινωνία, ενστάσεις για το σχεδιασμό και τη χωροθέτηση του έργου που μπορεί να είναι δικαιολογημένες, εμπλοκή με τοπικές μικροπολιτικές σε διάφορα επίπεδα κλπ.

Κρίσιμη είναι η αδυναμία του κράτους να ενημερώσει και να πείσει τους πολίτες για την αναγκαιότητα της ενεργειακής μετάβασης και τα οφέλη που θα έχουν οι ίδιοι αλλά και η χώρα μας από αυτή. Όταν απουσιάζει η έγκυρη και αξιόπιστη πληροφόρηση, η κοινωνία διακατέχεται από καχυποψία και αποπροσανατολίζεται από τα αντιφατικά μηνύματα.

Απόστολος Καλτσής,  Ελληνική Ορνιθολογική Εταιρεία

Στο σύνθημα «Ελεύθερα βουνά χωρίς αιολικά» η έμφαση βρίσκεται στο «Ελεύθερα βουνά» και πολύ λιγότερο στο «χωρίς αιολικά»: με λίγη παραπάνω έρευνα, ο καθένας μπορεί να διαπιστώσει ότι στο ίδιο πλαίσιο τρέχουν παράλληλοι αγώνες για να μη διανοιχτούν νέοι δρόμοι στα βουνά, για να μην γίνουν νέες εξορύξεις κ.ο.κ. – με λίγα λόγια, να μην πληγωθούν περαιτέρω τα βουνά, ως πολύτιμα και αναντικατάστατα καταφύγια της Φύσης, από ανθρώπινες, βιομηχανικής κλίμακας δραστηριότητες με μεγάλο περιβαλλοντικό αποτύπωμα.

Ο λόγος που το δίκαιο και ορθό πρόταγμα για «Ελεύθερα βουνά» συνοδεύεται τόσο συχνά από το «χωρίς αιολικά» είναι γιατί η εγκατάσταση αιολικών σταθμών αποτελεί εδώ και χρόνια τη νούμερο 1 απειλή για την ακεραιότητα των ορεινών τοπίων και οικοσυστημάτων – και αυτός είναι ένας βασικός λόγος αντίδρασης των τοπικών κοινωνιών.

Εξίσου σοβαρό είναι το γεγονός πως οι σχεδιασμοί για έργα ΑΠΕ γίνονται πάντα ερήμην των τοπικών κοινωνιών, οι οποίες ενημερώνονται στην καλύτερη περίπτωση την ύστατη στιγμή (όταν υποβάλλονται οι φάκελοι των έργων προς περιβαλλοντική αδειοδότηση), είτε ακόμα και μετά την αδειοδότηση – και φυσικά δεν έχει προβλεφθεί η συμμετοχή τους κατά τον σχεδιασμό των έργων. Σημαντικό ρόλο, επίσης, παίζει και το γεγονός πως η διαδικασία περιβαλλοντικής αδειοδότησης των έργων είναι ιδιαίτερα προβληματική: χαρακτηριστικά αναφέρουμε ότι σε μία περίοδο τεσσάρων ετών (2020-2023) η Ορνιθολογική κατέγραψε 14 διαφορετικούς τύπους νομικών παραβάσεων-παρατυπιών σε 134 (!) έργα αιολικής ενέργειας που υποβλήθηκαν για αδειοδότηση, εκ των οποίων ένα σημαντικό ποσοστό (39%) τελικά αδειοδοτήθηκε (στοιχεία που παρουσιάστηκαν στο 12ο Συνέδριο της Ελληνικής Οικολογικής Εταιρείας) – και τρέξε εσύ μετά να βρεις το δίκιο σου μέσω της σύνθετης, χρονοβόρας και ιδιαίτερα δαπανηρής επιλογής της προσφυγής στο Συμβούλιο της Επικρατείας. Θεωρούμε ότι όλα τα παραπάνω εξηγούν, αλλά και δικαιολογούν σε πολύ μεγάλο ποσοστό τις αντιδράσεις των τοπικών κινημάτων.

Ακόμα και αν για χάρη της συζήτησης, επομένως, αποδεχτούμε «ως έχει» την – όχι απολύτως ακριβή – διατύπωση «καθαρή και φτηνή ενέργεια» (αν αναλογιστούμε τον κύκλο ζωής των ανεμογεννητριών και τις διαδικασίες εγκατάστασης ενός αιολικού σταθμού θα σκεφτούμε δύο και τρεις φορές πριν την χαρακτηρίσουμε γενικά «καθαρή ενέργεια», ενώ για το αν είναι «φτηνή», με 5.700 εγκατεστημένα MW μάλλον θα περιμέναμε να το είχαμε δει αυτό στους λογαριασμούς του ρεύματος!), αυτή η διαπίστωση δεν αρκεί από μόνη της να δικαιολογήσει την περιβαλλοντική εκτροπή που συμβαίνει με την ανάπτυξη της αιολικής ενέργειας.

Κώστας Καλούδης, υπεύθυνος εκστρατείας για το κλίμα και την ενέργεια στο ελληνικό γραφείο της Greenpeace

Μπορούμε να αποδώσουμε τις αντιδράσεις σε αρκετούς λόγους. Πρώτα είναι το ουσιαστικό πρόβλημα που υπάρχει με το καθεστώς που έχει δημιουργηθεί και τον τρόπο με τον οποίο έχουν προωθηθεί και αποφασισθεί πολλές επενδύσεις για έργα αιολικών πάρκων. Η χωροταξία-χωροθεσία στη χώρα μας είναι γενικώς προβληματική (αν όχι ανύπαρκτη), ενώ οι διαδικασίες γίνονται συχνά ανάποδα από όπως θα έπρεπε, αφήνοντας ουσιαστικά εκτός του πολιτικού και κοινωνικού πλαισίου της ενεργειακής μετάβασης τις τοπικές κοινωνίες.

Δεύτερον, πολλές φορές έχουν υπάρξει δικαιολογημένες αντιδράσεις για έργα τα οποία είναι είτε υπερβολικά μεγάλα, είναι ασύμβατα με τη μορφολογία κάποιων τόπων.

Επίσης, όπως συμβαίνει με κάθε δομικό έργο υπάρχουν περιβαλλοντικές επιπτώσεις, οι οποίες συχνά δεν εξετάζονται επαρκώς, ενώ σε κάποιες περιπτώσεις τα σημεία που επελέγησαν ήταν ακατάλληλα λόγω επιπτώσεων στην τοπική βιοποικιλότητα. Έτσι, η κλίμακα και το μέτρο ως προς τα μεγέθη και την έκταση των μονάδων έχουν επίσης παίξει τον ρόλο τους.

Τρίτον, ουσιαστικά στο πλαίσιο πολιτικών που έχουν εφαρμοσθεί κατά τα τελευταία έτη υπάρχει κυριαρχία των επιχειρηματικών κινήτρων έναντι αυτών της κοινής ωφέλειας και της βιώσιμης ανάπτυξης. Παραλλήλως, δεν υπάρχουν αρκετά ωφελήματα για τις τοπικές κοινωνίες. Όταν μία κοινωνία υφίσταται επιπτώσεις, πρέπει να της παρέχονται ουσιαστικά αντισταθμιστικά οφέλη, πράγμα το οποίο συμβαίνει σπανίως.

Τέταρτον, ο συνδυασμός των παραπάνω μαζί με ανυπόστατες θεωρίες που σχετίζονται με θέματα όπως ή (μη) ύπαρξη του φαινομένου της κλιματικής αλλαγής, τα τεχνικά χαρακτηριστικά των ανεμογεννητριών και ο περιβαλλοντικός αντίκτυπος των υλικών τους, αναπόφευκτα έχει διευρύνει το πεδίο των αντιδράσεων με πολλά στοιχεία παραπληροφόρησης και ιδεολογημάτων. Πρέπει να προβληματίσει το γεγονός ότι πολλά από τα επιχειρήματα ενάντια στις Α.Π.Ε. ταυτίζονται με αυτά που προωθούν από παλιά οι εταιρείες ορυκτών καυσίμων στις Η.Π.Α..

Τέλος, το γεγονός ότι οι κυβερνήσεις πολλών τελευταίων ετών ακολουθούν ενεργειακή πολιτική με αντιφατικούς στόχους, έχει δημιουργήσει περισσότερη δυσπιστία και σύγχυση.

Πώς να πιστέψουν έναν πρωθυπουργό της χώρας για τις προθέσεις του περί αντιμετώπισης της κλιματικής αλλαγής μέσω της ανάπτυξης Α.Π.Ε., όταν ο ίδιος προωθεί με κάθε μέσο νέα έργα ορυκτών καυσίμων; Εύκολα οδηγείται κάποιος σε «εναλλακτικές θεωρίες» για τους λόγους προώθησης των Α.Π.Ε., αφού η χώρα δε φροντίζει ταυτοχρόνως να μειώσει αρκετά τις εκπομπές Αερίων του Θερμοκηπίου.

Γιώργος Μελισσουργός, υπεύθυνος πολιτικής για το φυσικό περιβάλλον στο WWF Ελλάς

Έχει να κάνει σε μεγάλο βαθμό με το πού χωροθετούνται οι ΑΠΕ, τα εργαλεία που έχουμε στη διάθεσή μας για αυτό, και τον τρόπο που λαμβάνονται οι σχετικές αποφάσεις.

Στην πραγματικότητα υφίσταται μια «χωροταξική ασυδοσία» και όχι ένας ολοκληρωμένος, επιστημονικά ορθός και περιβαλλοντικά ασφαλής σχεδιασμός για το πού πρέπει να αναπτύσσονται  οι μονάδες. Συγχρόνως υφίσταται έλλειμμα ουσιαστικής κοινωνικής συμμετοχής στις διαδικασίες σχεδιασμού και αδειοδότησης που σχετίζεται άμεσα με τις αντιδράσεις των τοπικών κοινωνιών.

Στη βάση όλης αυτής της αμφισβήτησης βρίσκεται και ένα βαθύ έλλειμμα εμπιστοσύνης στους θεσμούς, το οποίο σε μεγάλο βαθμό πηγάζει από τη γενικότερη αδιαφάνεια που χαρακτηρίζει τον ενεργειακό σχεδιασμό της χώρας, είτε αυτό αφορά τη μη συμμετοχή της κοινωνίας στον σχεδιασμό της ανάπτυξης των ΑΠΕ- δεν αναφερόμαστε στο επίπεδο του κάθε έργου, αλλά συνολικότερα στη χωροταξία των ΑΠΕ, είτε αφορά τις πραγματικές κοινωνικο- οικονομικές και βεβαίως περιβαλλοντικές επιπτώσεις των ορυκτών καυσίμων.

Ερώτηση2: Το Ειδικό Χωροταξικό Σχέδιο για τις ΑΠΕ βρίσκεται υπό διαμόρφωση. Τι θα προτείνατε να αλλάξει προκειμένου και η αιολική ενέργεια να προωθεί απρόσκοπτα αλλά και να αμβλυνθούν οι αντιδράσεις;

-Παναγιώτης Παπασταματίου, γενικός διευθυντής ΕΛΕΤΑΕΝ

Το υφιστάμενο Ειδικό Χωροταξικό Πλαίσιο για τις ΑΠΕ (ΕΧΠ-ΑΠΕ) αποτελεί μια σημαντική ψηφίδα στο συνολικό πλέγμα της νομοθεσίας για την προστασία του περιβάλλοντος και την περιβαλλοντική αδειοδότηση. Το Πλαίσιο προβλέπει ζώνες αποκλεισμού, αποστάσεις από ασύμβατες χρήσεις, μεθοδολογίες εκτίμησης της επίπτωσης στο τοπίο και εκτίμησης της μέγιστης φέρουσας ικανότητας, ειδικές διατάξεις για την προστασία της ορνιθοπανίδας, ειδικές διατάξεις για τα νησιά και τους παραδοσιακούς οικισμούς κλπ. Επίσης, το Πλαίσιο είναι δυναμικό, δηλαδή δεν αποτελεί ένα στατικό κείμενο που δεν έχει μεταβληθεί από την θέσπισή του. Για παράδειγμα, η Πολιτεία μπορεί οποτεδήποτε να θεσπίσει ένα καθεστώς προστασίας μιας περιοχής με βάση την λοιπή εθνική νομοθεσία, και τότε ανάλογα με τον χαρακτηρισμό της κάθε υποπεριοχής, το Πλαίσιο έχει προκαθορίσει το εάν και ποιες ΑΠΕ επιτρέπονται ή αποκλείονται σε αυτή.

Όλο το πλέγμα της νομοθεσίας, περιλαμβανομένου του ΕΧΠ-ΑΠΕ, έχει ελεγχθεί, κριθεί και έχει γίνει αποδεκτό με διαδοχικές αποφάσεις του Συμβουλίου της Επικρατείας.

Αυτό αποτελεί μια ισχυρή απόδειξη ότι η ανάπτυξη της αιολικής ενέργειας δεν γίνεται αυθαίρετα, αλλά γίνεται με ορθολογικό τρόπο σύμφωνα με ποιοτικά και ποσοτικά κριτήρια και διαδικασίες ελέγχου.

Το σημερινό ΕΧΠ-ΑΠΕ μετρά ήδη πολλά χρόνια ζωής και ελπίζουμε η συσσωρευμένη εμπειρία από την εφαρμογή του να αξιοποιηθεί στην επικαιροποίησή του. Ωστόσο, το ΕΧΠ-ΑΠΕ αποτελεί ένα στρατηγικό πλαίσιο κανόνων και διαδικασιών και δεν αποτελεί πανάκεια. Θα πρέπει φυσικά:

-να δίνεται προτεραιότητα στην αξιοποίηση των θέσεων με το καλύτερο αιολικό δυναμικό ώστε να μην εμποδιστεί η μεγαλύτερη μείωση του ενεργειακού κόστους χάρη στα αιολικά πάρκα,

-να αφήνει επαρκή χώρο για την επίτευξη των κλιματικών και ενεργειακών στόχων, λαμβάνοντας υπόψη ότι υπάρχουν πολλά ακόμα “layers” κριτηρίων αδειοδότησης. Δεν πρέπει να νομίζεται πως ό,τι δεν κόβεται από το ΕΧΠ, αυτό εγκρίνεται. Το αντίθετο: ο τρόπος με τον οποίο εφαρμόζεται η αδειοδοτική διαδικασία είναι εξαιρετικά αναποτελεσματικός και οδηγεί σε βάλτωμα ή ακύρωση της συντριπτικής πλειοψηφίας των υπό ανάπτυξη έργων,

–να μην θεσπίζει τυφλούς, οριζόντιους αποκλεισμούς ώστε να επιτρέπει τη στάθμιση των ωφελειών και των επιπτώσεων του κάθε προτεινόμενου έργου με συγκεκριμένο και τεκμηριωμένο τρόπο.

H ΕΛΕΤΑΕΝ έχει δημοσιοποιήσει ένα αναλυτικό Κείμενο Πολιτικής για την επικαιροποίηση του ΕΧΠ-ΑΠΕ.

Το Κείμενο είναι διαθέσιμο εδώ

Το Δελτίο Τύπου με το οποίο δημοσιοποιήθηκε είναι διαθέσιμο εδώ.

-Απόστολος Καλτσής Ελληνική Ορνιθολογική Εταιρεία

Πρέπει, αρχικά, να σημειωθεί ότι υπό διαμόρφωση βρίσκεται το αναθεωρημένο Ειδικό Χωροταξικό Σχέδιο για τις ΑΠΕ, καθώς υπάρχει εν ισχύ τέτοιο σχέδιο ήδη από το 2008, το οποίο η Ευρωπαϊκή Επιτροπή έχει χαρακτηρίσει ασύμβατο με την Ευρωπαϊκή νομοθεσία. Συγκεκριμένα, η ακριβής διατύπωση της Επιτροπής στην Αιτιολογημένη Γνώμη που απέστειλε στην Ελλάδα τον Φεβρουάριο του 2023 είναι η εξής: «…όλα τα σχέδια και τα έργα που είναι πιθανό να έχουν σημαντικές επιπτώσεις σε τόπους Natura 2000 πρέπει να υποβάλλονται σε δέουσα εκτίμηση των εν λόγω επιπτώσεων.»

Ωστόσο, το υφιστάμενο σχέδιο για τις ανανεώσιμες πηγές ενέργειας, το οποίο ονομάζεται «Ειδικό Πλαίσιο Χωροταξικού Σχεδιασμού και Αειφόρου Ανάπτυξης για τις Ανανεώσιμες Πηγές Ενέργειας», είχε εγκριθεί χωρίς να έχει προηγουμένως διενεργηθεί τέτοια εκτίμηση. Αυτό σημαίνει ότι εγκρίνονται βάσει του σχεδίου έργα που δεν συμμορφώνονται με την ενωσιακή νομοθεσία». Εν ολίγοις, το «θαύμα» της αιολικής ενέργειας στη χώρα μας είναι σε σημαντικό του μέρος σαθρό, αφού εδώ και περισσότερα από 15 χρόνια εγκρίνονται έργα αιολικής ενέργειας σε περιοχές NATURA κατά παράβαση της Ευρωπαϊκής νομοθεσίας!

Το διακύβευμα, επομένως, του αναθεωρημένου Χωροταξικού δεν είναι το πώς θα προωθηθεί απρόσκοπτα η αιολική ενέργεια, αλλά πως θα ανασχεθεί περαιτέρω βλάβη στη Φύση από τη λανθασμένη μέχρι σήμερα προσέγγιση. Για να γίνει αυτό απαιτείται κατ’ ελάχιστον να τεθούν αυστηροί χωρικοί περιορισμοί, όπως η απαγόρευση νέων αδειοδοτήσεων και εγκαταστάσεων αιολικών σταθμών σε προστατευόμενες περιοχές και περιοχές υψηλής φυσικότητας (Δίκτυο NATURA, Σημαντικές Περιοχές για τα Πουλιά, Περιοχές Άνευ Δρόμων κ.α.), αλλά και περιορισμοί αδειοδότησης σε περιοχές που έχουν ήδη επωμιστεί τεράστιο και δυσανάλογο βάρος, όπως για παράδειγμα η Εύβοια, η Βοιωτία και η Θράκη.

Και φυσικά, αν και δεν αποτελεί καθαυτό αντικείμενο του Χωροταξικού, πρέπει να αναθεωρηθούν οι στόχοι για το πόση ενέργεια θα παράγεται στην Ελλάδα, με γνώμονα τις ανάγκες της (μικρής) χώρας μας και όχι το μεγαλοϊδεατικό «να γίνουμε εξαγωγείς ενέργειας» – δηλαδή να καταστρέφουμε εμείς την πολύτιμη βιοποικιλότητά μας για να μπορούν άλλες χώρες να έχουν άφθονη ενέργεια με λιγότερες περιβαλλοντικές επιπτώσεις.

-Κώστας Καλούδης υπεύθυνος εκστρατείας για το κλίμα και την ενέργεια στο ελληνικό γραφείο της Greenpeace 

Ο σωστός χωροταξικός σχεδιασμός έχει μέγιστη σημασία, ώστε να περιορίζονται οι περιβαλλοντικές επιπτώσεις και να σχεδιάζονται έργα με τον πλέον ωφέλιμο τρόπο. Στο νέο χωροταξικό σχέδιο για τις Α.Π.Ε. θα θέλαμε να δούμε την προστασία κάθε περιοχής υψηλής οικολογικής αξίας, ιδιαίτερων τοπίων και της βιοποικιλότητας συνολικώς.

Συγκεκριμένα, προτείνουμε την εξαίρεση οικολογικά ευαίσθητων περιοχών και ζωνών, βάσει συγκεκριμένων οικολογικών κριτηρίων. 

Επίσης, θα θέλαμε κάθε περιοχή της χώρας να έχει μονάδες παραγωγής Α.Π.Ε., ώστε να υπάρχει αναλογικότερη κατανομή των εγκαταστάσεων ανά τη χώρα και η παραγωγή να ευρίσκεται εγγύτερα στην κατανάλωση.

Υπό αυτό το πρίσμα σημαντικό είναι να υπάρχει παραγωγή ενέργειας και στις τουριστικές περιοχές με τα μέσα και τα πρότυπα, που είναι πιο ταιριαστά και υποχρέωση των μεγάλων επιχειρήσεων να παράγουν. Επίσης, θέλουμε να δούμε διαθέσιμο χώρο για μικρής κλίμακας έργα Α.Π.Ε. που μπορούν να κάνουν ενεργειακές κοινότητες προς όφελος του τόπου τους. Προκειμένου να διατηρηθούν χώροι πέριξ κατοικημένων περιοχών για βιώσιμα παραγωγικά έργα, είναι σημαντικό να περιοριστεί η δυνατότητα δόμησης.

Επιπλέον, ειδικά για την αιολική ενέργεια, προκειμένου να είναι κοινωνικά δίκαιες οι διαδικασίες, εφόσον ένα έργο δε βλάπτει την περιοχή, πρέπει να εμπλέκεται η τοπική κοινωνία, ώστε να υπάρχουν άμεσα οφέλη από την οικονομική δραστηριότητα (το αντίθετο είναι άδικο). Προς αυτόν τον σκοπό θα έπρεπε να μπορούν οι πολίτες να συμμετέχουν ως μέτοχοι στα έργα κατά το μοντέλο της Δανίας.

-Γιώργος Μελισσουργός υπεύθυνος πολιτικής για το φυσικό περιβάλλον στο WWF Ελλάς

Πριν από λίγα χρόνια, το WWF Ελλάς είχε κάνει μια ολοκληρωμένη πρόταση χωρικού σχεδιασμού για τις ΑΠΕ, εστιάζοντας σε μια διαβάθμιση που θα έπρεπε να υπάρχει για τις περιοχές ΑΠΕ ανάλογα με την καταλληλότητά τους.

Οι περιοχές διακρίνονται σε προτιμητέες, αποφευκτέες και εκ των προτέρων αποκλεισμού. Στην ίδια πρόταση είχαμε προβλέψει διαδικασίες ευρείας διαβούλευσης σε περιφερειακό επίπεδο, προκειμένου οι τοπικές κοινωνίες να έχουν κεντρικό ρόλο στη λήψη αποφάσεων. Αυτά είναι τα κομβικά στοιχεία που θα έπρεπε να διέπουν την εγκατάσταση των ΑΠΕ και να είναι η ραχοκοκαλιά του νέου χωροταξικού σχεδίου.

Ερώτηση 3:  Σε πολλές περιπτώσεις η αντίδραση τοπικών κοινωνιών στηρίζεται σε παραπληροφόρηση ακόμα και fake news. Πιστεύετε ότι υπάρχει ζήτημα σωστής κοινωνικής διαβούλευσης;

-Παναγιώτης Παπασταματίου, γενικός διευθυντής ΕΛΕΤΑΕΝ

Απολύτως ναι. Φυσικά, η ανεπαρκής διαβούλευση δεν περιορίζεται στα αιολικά. Αποτελεί γενικό φαινόμενο στη χώρα και αφορά όλους μας:

-Πρωτίστως αφορά την Πολιτεία και τους θεσμούς της, που οφείλουν να αντλούν από την έως τώρα εμπειρία και την εμπειρία προηγμένων δημοκρατιών με στόχο τη βαθύτερη εμπέδωση κανόνων που δεσμεύουν τους πάντες.

-Φυσικά αφορά τις επιχειρήσεις που οφείλουν να προσεγγίζουν την κοινωνία με σεβασμό, χωρίς ελιτισμό και να εξαντλούν τον διάλογο απαντώντας σε κάθε ερώτηση και λαμβάνοντας υπόψη κάθε εύλογη ανησυχία.

-Αφορά επίσης τους αυτοδιοικητικούς εκπροσώπους των τοπικών κοινωνιών ώστε να αποφεύγουν τον λαϊκισμό, τον ισοπεδωτισμό και την ανεύθυνη πλειοδοσία, θέτοντας το τοπικό συμφέρον πάνω από τις μικροπολιτικές σχέσεις τους.

-Αφορά τέλος τους πολίτες που, μέσα στις δυσκολίες, πρέπει να αναζητούν έγκυρη ενημέρωση, να αντλούν εμπειρία από τη διάψευση προηγούμενων θεωριών συνωμοσίας ώστε να αποκρούουν τα εύπεπτα fake news, να στηρίζονται στην εμπεδωμένη επιστημονική γνώση και με βάση αυτή να διαμορφώνουν άποψη. Η εμπειρία έχει δείξει ότι οι ανωτέρω προϋποθέσεις δεν είναι εύκολες. Η διαβούλευση πρέπει να αντιμετωπίζεται ως μια διαδικασία συλλογής απόψεων, ιδεών και αντιρρήσεων. Όμως το πρόβλημα εκκινεί, ίσως, από την γενική παρανόηση ότι διαβούλευση σημαίνει αλλαγή του αποφασίζοντος οργάνου. Από τη μια πλευρά, πολλοί θεωρούν ότι αν δεν επιβληθεί η γνώμη τους, η διαβούλευση είναι αποτυχημένη και από την άλλη το αποφασίζον κάθε φορά όργανο τείνει να αγνοεί συνολικά τη διαβούλευση φοβούμενο τον περιορισμό της αρμοδιότητάς του.

Πάντως η διασφάλιση των ανωτέρω προϋποθέσεων θα οδηγήσει σταδιακά στον εξοβελισμό των fake news, της βίας και της τοξικότητας που κυριαρχούν πλέον στη δημόσια σφαίρα.

-Απόστολος Καλτσής Ελληνική Ορνιθολογική Εταιρεία

Αρχικά επιτρέψτε μας, με βάση την επισταμένη ενασχόλησή μας με το ζήτημα, να διαφωνήσουμε με τη διατύπωση της ερώτησης: εν έτει 2026, στις περισσότερες περιπτώσεις η αντίθεση των τοπικών κοινωνιών σε περιβαλλοντικά επιζήμια έργα αιολικής ενέργειας είναι καλά τεκμηριωμένη και δεν βασίζεται σε παραπληροφόρηση. Φυσικά είναι αναπόφευκτο να υπάρχουν μεμονωμένες ή μειοψηφικές απόψεις που θα πάσχουν σε τεκμηρίωση, ωστόσο τις θεωρούμε πολύ λιγότερο ανησυχητικές από fake news που εμπεριέχονται σε επίσημες θέσεις θεσμικών φορέων, όπως για παράδειγμα ο ισχυρισμός της ΕΛΕΤΑΕΝ ότι είναι «μύθος ότι είδη πουλιών κινδυνεύουν από τις ανεμογεννήτριες».

Όπως ορθά αναφέρετε στη συνέχεια, υπάρχει τεράστιο θέμα ορθής διαβούλευσης και όχι πληροφόρησης: η Διοίκηση αντιμετωπίζει τις τοπικές κοινωνίες σαν τον «τελευταίο τροχό της αμάξης», αφού ενημερώνονται για έργα που πρόκειται να αλλάξουν δραματικά και μόνιμα τον χαρακτήρα – και προφανώς και τις κοινωνικοοικονομικές συνθήκες – της περιοχής τους μόνο στο τελευταίο στάδιο της υλοποίησης των έργων, δηλαδή όταν έχουν υποβληθεί οι φάκελοι για την περιβαλλοντική αδειοδότηση και όχι στο στάδιο του σχεδιασμού, όπως και θα ήταν και πιο λογικό και πιο ηθικό. Και βέβαια, ακόμα κι όταν υπάρχει μεγάλη συμμετοχή στη δημόσια διαβούλευση και τεκμηριωμένες αντιρρήσεις, αυτές σπάνια λαμβάνονται υπόψη – άλλωστε απουσιάζει πλήρως και οποιαδήποτε διαδικασία αξιολόγησης ή/και αντίκρουσης των σχολίων της διαβούλευσης, κάτι που θα δείχνει ότι έστω και στοιχειωδώς λήφθηκαν υπόψη οι θέσεις της τοπικής κοινωνίας.

-Κώστας Καλούδης υπεύθυνος εκστρατείας για το κλίμα και την ενέργεια στο ελληνικό γραφείο της Greenpeace 

Οπωσδήποτε υπάρχει έλλειμμα όχι απλώς σωστής κοινωνικής διαβούλευσης, αλλά σοβαρότατο θεσμικό έλλειμμα σχετικά με τη διεξαγωγή διαβουλεύσεων. Συνήθως, οι πολίτες μαθαίνουν για σχέδια έργων όταν αυτά κατατίθενται στα δημοτικά και στα περιφερειακά συμβούλια για γνωμοδοτήσεις. Είναι πολύ αργά και –συχνά επίτηδες- οι διαδικασίες παρουσιάζονται από τις αρχές ως τετελεσμένες (όπως συμβαίνει για πληθώρα κατασκευαστικών έργων). Επίσης, υπάρχει συχνά σύγχυση -όχι μόνο σχετικά με τη δημιουργία αιολικών πάρκων- όσον αφορά σε σχέδια και σε πιθανές επιπτώσεις των έργων.

Η σύγχυση προκαλείται κυρίως από δύο παράγοντες: την έλλειψη σαφούς, πλήρους και έγκαιρης ενημέρωσης προς τους πολίτες και την έλλειψη εμπιστοσύνης στους θεσμούς.

Όταν αυτό συμβαίνει για μεγάλης κλίμακας έργα, για τα οποία δεν υπάρχει ουσιαστική συμπερίληψη των κατοίκων, ενώ αυτοί αισθάνονται ότι επηρεάζονται οι δραστηριότητες και ο τόπος τους, είναι λογικό να υπάρχουν αντιδράσεις. Το συγκεντρωτικό μοντέλο λήψης αποφάσεων ευθύνεται αρκετά για αυτές, καθώς οι άνθρωποι αισθάνονται απειλή είτε με συγκεκριμένο χαρακτήρα ή από κάτι νέο και άγνωστο.

Η έλλειψη εμπιστοσύνης πηγάζει και από το έλλειμμα κουλτούρας που έχουμε ως προς τη συζήτηση και τη διεξαγωγή διαβουλεύσεων για θέματα κάθε είδους που ενδιαφέρουν την κοινωνία. Τελικά, ελλείψει εμπιστοσύνης και ακόμα περισσότερο αν δε γίνεται έγκαιρη και πλήρης ενημέρωση, δημιουργούνται οι συνθήκες για παραπληροφόρηση. Αξίζει να σημειώσουμε ότι πριν από όλα αυτά υπάρχει ένα βαθύτερο έλλειμμα. Αυτό της έλλειψης εκπαίδευσης σχετικά με τα περιβαλλοντικά θέματα, το κλίμα και την ενέργεια.

Αν αυτά τα σημαντικά θέματα διδάσκονταν σε κάποιον βαθμό στο εκπαιδευτικό μας σύστημα, οι πολίτες θα ήταν πιο έτοιμοι να τα κατανοήσουν και να αντιμετωπίσουν τις πιο ενεργητικά τις προκλήσεις που προκύπτουν. Διατίθενται όμως πολλές πηγές πληροφόρησης στο διαδίκτυο για τα ευρύτερα ζητήματα (από πανεπιστήμια, Μ.Κ.Ο., άλλους φορείς), ώστε να είναι δυνατή η εύρεση καίριας πληροφόρησης, που μπορεί να βοηθήσει φορείς και άτομα που θέλουν να συμμετάσχουν στις διαδικασίες.

-Γιώργος Μελισσουργός υπεύθυνος πολιτικής για το φυσικό περιβάλλον στο WWF Ελλάς

Το έλλειμμα πληροφόρησης και διαβούλευσης είναι ιδιαίτερα σημαντικό, και δυστυχώς δεν αφορά μόνο τις ΑΠΕ, αλλά κάθε τομέα περιβαλλοντικού, αναπτυξιακού ή χωρικού σχεδιασμού.

Στη χώρα μας οι ιθύνοντες και γενικότερα το πολιτικό σύστημα φαίνεται να έχουν «αλλεργία» τόσο απέναντι στον σχεδιασμό, όσο και απέναντι στην κοινωνική συμμετοχή και τη διαφάνεια, ειδικά όσον αφορά τομείς εξέχουσας σημασίας που επηρεάζουν σε μεγάλο βαθμό την κοινωνία.

Και τα αποτελέσματα αυτής της κατάστασης είναι γνωστά, είτε έχουν τη μορφή τοπικών αντιδράσεων, είτε τη μορφή πολυάριθμων αρνητικών ελέγχων ή καταδικαστικών αποφάσεων από τα αρμόδια όργανα της ΕΕ για ζητήματα συμμόρφωσης με το ευρωπαϊκό περιβαλλοντικό δίκαιο.

Διαβάστε επίσης:

Νυμφαίο: Ξύπνησαν νωρίτερα και με… κέφι για παιχνίδι οι αρκούδες (vid)

Ζωντανεύουν… οι επτά πληγές του Φαραώ μετά τη Σαχάρα και στην Ισπανία: Eκατομμύρια ακρίδες καταστρέφουν τις καλλιέργειες

«P4849»: Η θαλάσσια χελώνα που γεννά στον Κυπαρισσιακό Κόλπο από το… 1993! (photo)