Η κατάκτηση που έγινε «άνοιγμα»

Όταν μια στρατιωτική δύναμη περνά τα σύνορα ενός κράτους, νικά τον στρατό του, καταλαμβάνει τις πόλεις του και εγκαθιστά μια νέα εξουσία, το γεγονός μοιάζει εκ πρώτης όψεως εύκολο να ονομαστεί. Στην πράξη, όμως, η λέξη που θα επιλεγεί δεν είναι ποτέ αθώα. Για τον έναν πρόκειται για κατάκτηση, για τον άλλον για απελευθέρωση, για κάποιον τρίτο για επέκταση, ενώ σε διαφορετικές ιστορικές παραδόσεις μπορεί να περιγραφεί ακόμη και ως «άνοιγμα». Κάθε όρος μεταφέρει μαζί του μια διαφορετική μνήμη και μια διαφορετική ερμηνεία του ίδιου γεγονότος. Έτσι, πριν ακόμη αρχίσει η ιστορική αφήγηση, η γλώσσα έχει ήδη πάρει θέση.

Ένα από τα σημαντικότερα ερωτήματα της σύγχρονης ιστοριογραφίας δεν αφορά μόνο τα γεγονότα αλλά τη γλώσσα με την οποία τα περιγράφουμε. Γιατί οι λέξεις δεν έρχονται μετά την Ιστορία. Συμμετέχουν στη δημιουργία του νοήματός της.

Η συζήτηση γύρω από την ισλαμική επέκταση είναι χαρακτηριστική. Στην αραβική ιστορική παράδοση, οι πρώτες μουσουλμανικές κατακτήσεις περιγράφονται συχνά με τον όρο futuhat. Η λέξη προέρχεται από την έννοια του «ανοίγματος» και μεταφέρει ένα διαφορετικό νόημα από εκείνο που αντιλαμβάνεται ένας σύγχρονος αναγνώστης όταν ακούει τη λέξη «κατάκτηση».

Το «άνοιγμα» υποδηλώνει κάτι περισσότερο από μια στρατιωτική νίκη. Μπορεί να σημαίνει ότι μια χώρα ανοίγεται στη νέα πίστη, ότι δημιουργείται ένας δρόμος προς μια διαφορετική θρησκευτική και πολιτική τάξη. Από την πλευρά του νικητή η λέξη είναι κατανοητή. Από την πλευρά του ηττημένου, όμως, το ίδιο γεγονός μπορούσε να σημαίνει την ήττα ενός στρατού, την ανατροπή μιας εξουσίας, την εγκατάσταση νέας διοίκησης, την αλλαγή της φορολογίας και την απώλεια πολιτικής αυτονομίας.

Το γεγονός παραμένει το ίδιο. Η λέξη αλλάζει τη θέση από την οποία το κοιτάζουμε. Εδώ βρίσκεται ένα από τα σημαντικότερα στοιχεία της μετα-αποικιακής κριτικής. Δεν μας ζητά απαραίτητα να αντικαταστήσουμε μια λέξη με κάποιαν άλλη. Μας ζητά να αναρωτηθούμε τι κρύβει και τι αποκαλύπτει καθεμία.

Το ίδιο συμβαίνει με τον «εξισλαμισμό». Η λέξη μοιάζει να περιγράφει μια ενιαία διαδικασία: ένας πληθυσμός ήταν χριστιανικός, ζωροαστρικός ή πολυθεϊστικός και κάποτε έγινε μουσουλμανικός. Η ιστορική πραγματικότητα ήταν πολύ πιο αργή.

Σε πολλές περιοχές που κατέκτησαν οι Άραβες κατά τον 7ο αιώνα χρειάστηκαν γενιές, ακόμη και αιώνες, για να αποκτήσει το Ισλάμ πληθυσμιακή πλειοψηφία. Οι παλιές θρησκευτικές κοινότητες επέζησαν, προσαρμόστηκαν, διαπραγματεύθηκαν τη θέση τους μέσα στη νέα εξουσία. Και οι άνθρωποι άλλαζαν πίστη για διαφορετικούς λόγους.

Υπήρχε ασφαλώς η θρησκευτική πεποίθηση. Υπήρχαν όμως και κοινωνικά πλεονεκτήματα, οικονομικά κίνητρα, οικογενειακές στρατηγικές και η επιθυμία ένταξης στις κυρίαρχες ομάδες μιας κοινωνίας. Σε άλλες περιόδους και περιοχές υπήρξαν πιέσεις, περιορισμοί ή εξαναγκασμοί.

Εάν λοιπόν περιγράψουμε ολόκληρη αυτή τη διαδικασία ως «ελεύθερη προσχώρηση», χάνουμε ένα τμήμα της ιστορικής πραγματικότητας. Εάν την περιγράψουμε αποκλειστικά ως «βίαιο εξισλαμισμό», χάνουμε ένα άλλο. Οι λέξεις μπορούν να γίνουν στενότερες από τα γεγονότα. Ανάλογη είναι η δυσκολία γύρω από έναν από τους πιο φορτισμένους όρους της ισλαμικής ιστορίας: το τζιχάντ.

Για τον σημερινό δυτικό αναγνώστη η λέξη έχει συνδεθεί σε μεγάλο βαθμό με τον πόλεμο και, ιδιαίτερα μετά το τέλος του 20ού αιώνα, με την τρομοκρατία. Στη μακρά ιστορία του Ισλάμ, όμως, απέκτησε θεολογικές, ηθικές και στρατιωτικές σημασίες που δεν ήταν πάντοτε ίδιες.

Μπορούσε να δηλώνει την προσωπική προσπάθεια του πιστού, την υπεράσπιση της μουσουλμανικής κοινότητας ή την ένοπλη δράση. Σε διαφορετικές εποχές διαφορετικές ερμηνείες αποκτούσαν μεγαλύτερη σημασία. Όποιος παίρνει μία από αυτές και την προβάλλει αναδρομικά σε δεκατέσσερις αιώνες ιστορίας δημιουργεί μια ενιαία πραγματικότητα που ουδέποτε υπήρξε.

Το ίδιο πρόβλημα εμφανίζεται σήμερα με τη λέξη «αποικιοκρατία». Ήταν η Οθωμανική Αυτοκρατορία αποικιοκρατική δύναμη;

Εάν ως αποικιοκρατία εννοούμε κάθε περίπτωση κατά την οποία ένα πολιτικό κέντρο κυβερνά διαφορετικούς λαούς, εισπράττει φόρους και επιβάλλει τη στρατιωτική του ισχύ, η απάντηση μπορεί να είναι καταφατική.

Αν όμως χρησιμοποιούμε τον όρο για το συγκεκριμένο σύστημα που διαμορφώθηκε κυρίως από τις ευρωπαϊκές δυνάμεις στους νεότερους χρόνους – με υπερπόντιες κτήσεις, οικονομική εκμετάλλευση, φυλετικές θεωρίες και ένταξη των αποικιών σε μια παγκόσμια καπιταλιστική αγορά – τότε οι διαφορές είναι σημαντικές.

Η Οθωμανική Αυτοκρατορία υπήρξε μια αυτοκρατορική δύναμη με ιδιαίτερα χαρακτηριστικά, διαφορετικά από εκείνα των νεότερων ευρωπαϊκών αποικιακών αυτοκρατοριών. Ο όρος «αποικιοκρατία» μπορεί να φωτίσει ορισμένες σχέσεις κυριαρχίας, αρκεί να χρησιμοποιείται με προσοχή ώστε να μη συγκαλύπτει τις ιστορικές διαφορές ανάμεσα σε διαφορετικές μορφές αυτοκρατορικής εξουσίας.

Αυτή η προσοχή στη γλώσσα συνοδεύτηκε τις τελευταίες δεκαετίες από μια ευρύτερη αλλαγή στον τρόπο με τον οποίο οι ιστορικοί μελετούν τις αυτοκρατορίες. Για πολύ καιρό η ιστορία γραφόταν κυρίως από την κορυφή: χαλίφηδες, σουλτάνοι, στρατηγοί, μάχες, συνθήκες, δυναστείες.

Σήμερα ο ιστορικός ανοίγει ένα φορολογικό κατάστιχο, ένα εμπορικό αρχείο ή ένα δικαστικό έγγραφο και αναζητά έναν εντελώς διαφορετικό κόσμο. Βλέπει τον αγρότη που μετά την κατάκτηση εξακολουθεί να καλλιεργεί το ίδιο χωράφι, αλλά πληρώνει φόρο σε διαφορετικό διοικητή. Τον έμπορο που μαθαίνει μια δεύτερη γλώσσα επειδή το εμπόριό του φθάνει πλέον σε μακρινότερες πόλεις. Την οικογένεια που διατηρεί επί γενιές την παλιά της πίστη. Τον γιο που τελικά προσχωρεί στη θρησκεία της κυρίαρχης κοινωνίας.

Η κατάκτηση παύει έτσι να είναι μια γραμμή πάνω στον χάρτη. Γίνεται καθημερινότητα.

Αυτός ο τρόπος προσέγγισης άλλαξε και τη μελέτη των εξισλαμισμών. Αντί να αναζητούμε μια μοναδική στιγμή κατά την οποία μια περιοχή «έγινε μουσουλμανική», παρακολουθούμε μια μακρά κοινωνική διαδικασία. Τι συνέβαινε στις μεικτές οικογένειες; Ποια γλώσσα χρησιμοποιούσαν στα συμβόλαια; Ποιος μπορούσε να καταλάβει κρατικό αξίωμα; Πώς μεταβαλλόταν η φορολογία; Πότε άλλαζαν τα ονόματα των ανθρώπων;

Η μεγάλη Ιστορία συναντά έτσι τη μικρή. Υπάρχει όμως ένα ακόμη επίπεδο. Η ιστορία δεν γράφεται μόνο στα πανεπιστήμια. Γράφεται στα σχολικά βιβλία, στα μουσεία, στα πολιτικά συνθήματα και στις δημόσιες τελετές. Το ίδιο γεγονός μπορεί να είναι η ένδοξη απαρχή ενός λαού και η εθνική καταστροφή ενός άλλου.

Η κατάκτηση της Ιβηρικής από τους μουσουλμάνους μπορεί να παρουσιαστεί μέσα από την πολιτισμική ακμή που γνώρισε αργότερα η μουσουλμανική Ισπανία. Στην αντίθετη πλευρά της μνήμης μπορεί να αποτελέσει το σημείο έναρξης μιας μακράς κατοχής που ολοκληρώθηκε με τη Reconquista (ανακατάκτηση).

Καμία από τις δύο οπτικές δεν αρκεί από μόνη της για να αποδώσει ολόκληρη την ιστορική πραγματικότητα. Γι’ αυτό η μετα-αποικιακή ανάγνωση υπήρξε χρήσιμη όταν μας ανάγκασε να ερευνήσουμε εκεί όπου προηγουμένως θεωρούσαμε τα πράγματα αυτονόητα. Έγινε προβληματική όταν η εύλογη υποψία απέναντι στις παλιές βεβαιότητες μετατράπηκε και αυτή σε νέα βεβαιότητα. Εάν κάθε ευρωπαϊκή αφήγηση χαρακτηρίζεται εκ των προτέρων αποικιοκρατική και κάθε αφήγηση των πρώην αποικιοκρατούμενων κοινωνιών θεωρείται αυθεντικότερη λόγω της προέλευσής της, η ιστορική κρίση αντικαθίσταται απλώς από μια αντίστροφη ιεράρχηση.

Η ιστορική αντικειμενικότητα προϋποθέτει επίγνωση της οπτικής του ιστορικού. Γι’ αυτό απαιτεί σύγκριση πηγών, έλεγχο των αρχικών υποθέσεων και προσοχή ώστε το παρελθόν να μην ερμηνεύεται σύμφωνα με τις πολιτικές ανάγκες του παρόντος. Η ισλαμική επέκταση υπήρξε, όπως κάθε μεγάλο αυτοκρατορικό φαινόμενο, δημιουργία και καταστροφή μαζί. Δημιούργησε νέες πόλεις, γλώσσες, δίκτυα εμπορίου και πολιτισμούς. Ανέτρεψε εξουσίες, επέβαλε νέες ιεραρχίες και άλλαξε τη ζωή εκατομμυρίων ανθρώπων. Όταν την παρουσιάζουμε μόνο ως πολιτισμικό θαύμα, την παραμορφώνουμε. Όταν την παρουσιάζουμε μόνο ως ιστορία βίας, κάνουμε το ίδιο. Κάθε αυτοκρατορία αφήνει πίσω της μνημεία και ερείπια. Γλώσσες που εξαπλώθηκαν και άλλες που υποχώρησαν. Κοινότητες που άνθησαν και κοινότητες που χάθηκαν. Ίσως, λοιπόν, το σημαντικότερο ερώτημα της μετα-αποικιακής ιστοριογραφίας να μην είναι αν υπάρχει ένα απολύτως ουδέτερο αφήγημα. Είναι αν μπορούμε να γράφουμε γνωρίζοντας ότι οι λέξεις που επιλέγουμε δεν είναι ποτέ εντελώς ουδέτερες.

Γιατί κάποτε αρκεί να ονομάσουμε μια κατάκτηση «άνοιγμα» ή ένα «άνοιγμα» κατάκτηση, και έχουμε ήδη αρχίσει να ξαναγράφουμε την Ιστορία.

Διαβάστε επίσης:

Χάνεται το στοίχημα και η αγορά του κάμπινγκ

Ευτύχης Μπιτσάκης, μια δυσαναπλήρωτη απώλεια

Τα… πάρκα της «Γαλάζιας Πατρίδας»: Οι πάγιες τουρκικές διεκδικήσεις περνούν στους νέους χάρτες

Ακολουθήστε το topontiki.gr στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις.

Δείτε όλες τις τελευταίες Ειδήσεις από την Ελλάδα και τον Κόσμο, τη στιγμή που συμβαίνουν.