Ευτύχης Μπιτσάκης, μια δυσαναπλήρωτη απώλεια

Ο Ευτύχης Μπιτσάκης, τον οποίο χάσαμε πριν από έναν χρόνο, ήταν μια λαμπρή φυσιογνωμία των ελληνικών γραμμάτων. Ήταν πολιτικός, ήταν μαχητής στα μετερίζια πολλών αγώνων, ήταν μέτοχος της Αριστεράς, ήταν εκδότης του περιοδικού «Ουτοπία», ήταν αρθρογράφος εφημερίδων.

Ο Μπιτσάκης γεννήθηκε σε ένα χωριό της Κρήτης και τα ύστερα χρόνια του συνήθιζε να αυτοπροσδιορίζεται ως αγρότης – κοντά με τις άλλες ιδιότητές του. Στις αγροτικές αναμνήσεις του συμπεριλαμβανόταν και η ιδέα του ανιμισμού, που διακατείχε την πρωτόγονη κοινωνία των πρώτων ημερών του, όπου το κάθε αντικείμενο, είτε ζώο, είτε δύναμη της φύσης είχε βούληση και κάποιο είδος «ψυχής». Αυτή η στάση ζωής ξεδιπλωνόταν μέσα από το ντοκιμαντέρ του Προκόπη Δάφνου «Ευτύχης Μπιτσάκης, η ζωή, η δράση», που παίχτηκε και είχε μεγάλη επιτυχία.

Με το ψευδώνυμο Κοσμάς Πολίτης, ο Ευτύχης Μπιτσάκης εκδίδει το 1965 το έργο «Φυσική και φιλοσοφία», όπου γίνεται από τον ίδιο μια πρώτη αποτίμηση της πορείας της φιλοσοφίας διαμέσου των αιώνων – της διαρκούς πάλης ανάμεσα στον υλισμό και τον ιδεαλισμό.

Διετέλεσε μέλος της Κεντρικής Επιτροπής του ΚΚΕ από το 1968 έως το 1973, ενώ το 1976 επέστρεψε στην Ελλάδα από το Παρίσι (όπου είχε συνεχίσει τις σπουδές του και στη συνέχεια δίδασκε μαθηματικά και φιλοσοφία), και συνέβαλε στην έκδοση του θεωρητικού περιοδικού «Επιστημονική Σκέψη». Το 1981 καταλαμβάνει την έδρα της φιλοσοφίας στο Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων, το 1989 αποχωρεί από το ΚΚΕ και εντάσσεται στο Νέο Αριστερό Ρεύμα. Για μεγάλο διάστημα εισφέρει στη «Διαλεκτική» και από το 1992 γίνεται εκδότης του τριμηνιαίου θεωρητικού περιοδικού «Ουτοπία».

Το ότι διαχώρισε τη θέση του από τις δυνάμεις της Αριστεράς που συνέργησαν στον «συμβιβασμό» του 1989 ήταν παράγων που τον τοποθέτησε στο περιθώριο – ήταν το μεγάλο ΟΧΙ της ζωής του. Συνέχισε έκτοτε να παλεύει, από μια ενωτική οπτική, ενώ το τελευταίο κατά σειράν βιβλίο του «Για μια εγκόσμια ηθική» – ήταν από τις εκδόσεις Ασυνέχεια.

Το έργο του στη θεωρητική φυσική και τη φιλοσοφία ήταν τεράστιο, αριθμεί πολλές χιλιάδες σελίδες. Έγραψε τα: «Ρήξη ή ενσωμάτωση», «Γονίδια του μέλλοντος», «Χώρος και χρόνος», «Η ύλη και το πνεύμα», «Η ανθρώπινη φύση», «Η εξέλιξη των θεωριών της Φυσικής» και σωρεία άλλων.

Γνώση της αρχαιότητας

Ήταν μεγάλος και βαθύς γνώστης της αρχαίας φιλοσοφίας. Ο ίδιος θα πει:

«Οι “ολιστικές” θεωρήσεις των προσωκρατικών φιλοσόφων περί της ουσίας του κόσμου, ο μηχανιστικός υλισμός του Δημόκριτου, ο αριστοτελικός φυσικός εμπειρισμός και η άποψη “οι άνθρωποι διά το θαυμάζειν ήρξαντο φιλοσοφείν” – παρά τις απόψεις του Αριστοτέλη περί μιας πρώτης κινούσας αρχής του κόσμου (primum movens) – έρχονται σε ρήξη με τον πλατωνικό ιδεαλισμό.

Στον μεσαιωνικό κόσμο η κυριαρχία του θεοκρατικού λόγου δεν θα εμποδίσει την ανάδυση ενός αυθόρμητου μηχανιστικού υλισμού. Η Ιερά Εξέταση θα “αναλάβει” αποκλίνοντες στοχαστές όπως ο Τζιορντάνο Μπρούνο, αλλά και ο Καλβίνος ο ίδιος θα ψήσει τον Μιγκέλ Σερβέ, που βρισκόταν στα πρόθυρα της ανακάλυψης της κυκλοφορίας του αίματος!

Πάντως η Αναγέννηση και ο αναπτυσσόμενος καπιταλισμός θα προκαλέσουν σημαντικά ρήγματα στη θεολογική ερμηνεία του κόσμου. Μέσα από μια παράλληλη πορεία, ο υλισμός και η μεταφυσική θα προβούν σε μετασχηματισμούς, θα επιτελέσουν άλματα, θα βελτιώσουν το οπλοστάσιό τους.

Η “αρχή της απροσδιοριστίας” του Χάιζενμπεργκ, η θεωρία για τον “θερμικό θάνατο του σύμπαντος”, η θεωρία της “μεγάλης έκρηξης” (Big Bang) θα αξιοποιήσουν επιστημονικές γνώσεις για να στηρίξουν μεταφυσικά συμπεράσματα. Γι’ αυτό και θα υπογραμμίσουν την ανάγκη μιας σωστής φιλοσοφικής ανάγνωσης των προσλαμβανόμενων πληροφοριών για τον κόσμο…».

Τα ερωτηματικά αυτά θα τον οδηγήσουν ακόμα πιο πέρα: «Το Σύμπαν υπάρχει αντικειμενικά ή είναι προϊόν της φαντασίας μας; Είναι αυθύπαρκτο, αδημιούργητο ή δημιουργήθηκε από κάποιο εξωφυσικό ον; Είναι υλικό ή η ουσία του είναι πνευματική; Είναι άπειρο ή πεπερασμένο; Η λειτουργία του υπόκειται σε κάποια νομοτέλεια;».

Σ’ αυτά τα ερωτήματα που έθετε καλούσε τον καθένα προς απάντηση.

Η θεωρία του Big Bang

Ο Ευτύχης Μπιτσάκης συγκρούστηκε μετωπικά με την υπόθεση της διαστολής του «Σύμπαντος» και προτιμούσε πάντοτε την αναφορά στην έννοια «κόσμος» ως έννοια που απέδιδε περισσότερο από κάθε άλλη τα όρια της ύπαρξής μας – στον μεγα-κόσμο των άστρων και στον μικρο-κόσμο των θεμελιωδών σωματιδίων.

Στην τρέχουσα χωρική απομάκρυνση των γαλαξιών, που είχε διαπιστωθεί κυρίως από τον Hubble (1929), έβλεπε μια κατάσταση που αναφέρεται μόνο σε μια μερίδα του «κόσμου», ενώ αντίθετα η ιδέα ενός ολικού Big Bang χωρίς προϊστορία χρόνου και με άπειρη μάζα ηχούσε γι’ αυτόν μεταφυσική. Όπως ο Κοσμάς Πολίτης του 1965, έτσι και ο Ευτύχης Μπιτσάκης «βγάζει στο κλαρί» τον ορθολογισμό ενάντια σε όλες τις μορφές της μεταφυσικής:

● Ενάντια στον ιδεαλισμό της πανταχού θεϊκής παρουσίας, ή ενάντια στον ιδεαλισμό της εφάπαξ δημιουργίας του κόσμου από μια ανώτερη ύπαρξη.

● Ενάντια στον αγνωστικισμό – που χρησιμοποιεί τις τρέχουσες ανεπάρκειες και τα όρια της υφιστάμενης γνώσης για να κηρύξει ως αναξιόπιστη και σχετική όλη την ανθρώπινη γνώση.

● Ενάντια στον θετικισμό, ως άρνηση της αντικειμενικής πραγματικότητας της ύλης ή ως άρνηση της αιτιότητας.

● Ενάντια στην υπεργενίκευση επιστημονικών δεδομένων, που καταλήγει στη διαμόρφωση «φανταιζί» θεωριών με αμφίβολη αντικειμενικότητα.

Η κβαντική μηχανική και η υποκειμενιστική ερμηνεία που της έδωσε η Σχολή της Κοπεγχάγης είναι μια στάση που κρίνει εκ του πονηρού ουδέτερη και κατά φαντασίαν αντιμεταφυσική, αφού η αδυναμία να αποδειχθεί η ύπαρξη ή η ανυπαρξία της πραγματικότητας δεν μας εμποδίζει να συμμετέχουμε στον έλεγχο και στην οργάνωση της φύσης και της κοινωνίας.

Επισημαίνει την εντυπωσιακή ανάκαμψη της θρησκευτικής μεταφυσικής και του παράπλευρου δεισιδαιμονικού λόγου – ωροσκόπια, ούφο, ταξίδια στον χρόνο – και μάλιστα υπό συνθήκες έντονης κινητικότητας των επιστημονικών ιδεών.

Ο Μπιτσάκης προσθέτει πολύ περισσότερα κίνητρα για τις διαδρομές του γνωσιοθηρικού πνεύματος. Σε μια εποχή κατανάλωσης δημόσιων πόρων για την ανεύρεση του «σωματιδίου του θεού» στο Cern της Ελβετίας (το μποζόνιο του Χιγκς), για την υποτιθέμενη «προσομοίωση» των συνθηκών που επικρατούσαν στη γενεσιουργή κατάσταση του «Σύμπαντος», ο Μπιτσάκης καταναλώνει δύο κεφάλαια για να αναλύσει την πιο διάσημη υπόθεση της θεωρητικής φυσικής, που ερωτοτροπεί απροκάλυπτα με τη μεταφυσική εκτίμηση περί δημιουργίας του κόσμου πριν από 15 δισεκατομμύρια χρόνια…

Ο σχολιασμός που κάνει για διάφορα ζητήματα – π.χ. περί της εκτίμησης του «Σύμπαντος» από τους οπαδούς του Big Bang ως κομιστή 10 εις την 54η δύναμη γραμμαρίων ύλης – εμπίπτει κάποτε στα γενικότερα «χωράφια» του ορθού λόγου. Διότι ο ορθός πλέον λόγος θέτει το ερώτημα αν είναι δυνατόν να υπάρξει μέθοδος καταμέτρησης του περιεχομένου μιας ολότητας («Σύμπαν»), πέρα από την οποία δεν υπάρχει παρά το τίποτε…

Ένας εναλλακτικός λόγος

Σε μια εποχή ξέφρενου καταναλωτισμού, θεωρημάτων «μιας ιστορικής χρήσεως» και φυσιοκτόνου «ανθρωποκεντρισμού», το ζήτημα της συγκρότησης ενός εναλλακτικού υπαρξιακού λόγου χωρίς μεταφυσική έχει τεράστια αξία. Από αυτή τη σκοπιά ο Μπιτσάκης ανοίγει τον δρόμο για ένα ευρύτερο κοσμικό και ρεαλιστικό πνεύμα, με υπόβαθρο τη σύγχρονη φυσική…

Προηγουμένως όμως, στο βιβλίο «Ύλη και Πνεύμα», έχει αμφισβητήσει τη λογική εγκυρότητα της χρήσης του σημαίνοντος «Σύμπαν» στην επιστημονική και φιλοσοφική συζήτηση. Το «Σύμπαν», ως δήλωση του παντός, είναι μια προφανής αστοχία, από τη στιγμή που μπορούμε να πραγματευόμαστε και να «θεωρούμε» μόνο τα του γνωστού ή «προσεγγίσιμου» ή εμπειρικά επιβεβαιωμένου κόσμου.

Όμως αυτή η αστοχία, θρονιασμένη για τα καλά στο φιλοσοφικό, ιδεολογικό και θεολογικό «ιδίωμα», γίνεται η μήτρα πολλών άκριτων γενικεύσεων. Θα μπορούσαμε ως παράδειγμα να αναφέρουμε τα τεκταινόμενα στο υποατομικό – κβαντικό επίπεδο, όπου η συμπεριφορά των μικροσωματιδίων φαίνεται να «απειθαρχεί» στις κλασικές μορφές αιτιότητας. Είναι αυτή η συμπεριφορά που θα χρησιμοποιήσει ως επιχείρημα ο φον Νόιμαν για να αποφανθεί ότι «η φύση δεν σέβεται την αιτιότητα, τουλάχιστον στο μικροφυσικό επίπεδο».

Άλλοι θα καλπάσουν ακόμα περισσότερο υποστηρίζοντας τη, μέσω της μικροφυσικής «απροσδιοριστίας», γενική κατάρρευση της αρχής της αιτιότητας, την ελεύθερη βούληση των μικροσωματιδίων και πολλά άλλα, όχι απόμακρα από τον μυστικισμό.

Ο Μπιτσάκης απαντά σε ειδικά και γενικά προβλήματα, υιοθετεί μια ευέλικτη αιτιοκρατία προσαρμοσμένη στις ιδιαιτερότητες του χρόνου και του χώρου.

● Επιστρατεύει την έννοια του «κβαντικού στατιστικού καθορισμού» ως επιβεβαίωση της αιτιότητας στα διαδραματιζόμενα στο υποατομικό επίπεδο.

● Σχολιάζει τα των σχέσεων ενέργειας και ύλης, δικαιώνει τη θέση που προβάλλει ήδη από τον 19ο αιώνα ο Ένγκελς – περί του ότι η ενέργεια δεν είναι κάτι το εξωτερικό ως προς την ύλη.

● Κατακρίνει ως ουτοπία την επιδίωξη μιας θεωρίας του παντός, «που θα οδηγούσε στο τέλος της Φυσικής».

● Αποφεύγει να «διαφημίσει» τη διαλεκτική μέθοδο ως «εφ’ όλης της ύλης» μέθοδο και προτιμά τη συστηματική ανάδειξή της μέσα στα διάφορα πεδία προβλημάτων.

Ο Μπιτσάκης διαχωρίζει τις επιστημονικές και επομένως αποδείξιμες ή διαψεύσιμες προτάσεις, από τις καθαυτό φιλοσοφικές, όμως από μια άποψη δημιουργεί ένα θέμα για οποιαδήποτε τρέχουσα ή μελλοντική φιλοσοφία, που θα υποστήριζε ότι βασίζεται επαγωγικά στα συνολικά δεδομένα της γνώσης. Υποστηρίζει, λόγου χάρη, ότι «Η ύπαρξη μιας φύσης αιτίας του εαυτού της είναι φιλοσοφική θέση. Δεν αποδεικνύεται. Δεν διαψεύδεται…».

Αν αφήσει κάποιος για μια στιγμή στην άκρη τον υπερβατικό χαρακτήρα της «φύσης» (όμοιο με αυτόν του σημαίνοντος «Σύμπαν»), μπορεί να αναρωτηθεί για το ποιον θεωρεί ως ρόλο της φιλοσοφίας:

● Ποιο είναι το νόημα μιας παραγωγικής φιλοσοφίας στην εποχή μας, που θέλει να είναι κάτι περισσότερο από Ιστορία της Φιλοσοφίας;

● Μήπως εν τέλει αυτοί που μπορούν να φιλοσοφούν είναι οι Φυσικοί ή έστω οι έχοντες ικανές γνώσεις Φυσικής;

● Είναι δυνατόν, μέσα σε συνθήκες επιστημονικών διχογνωμιών, να προκρίνει ένας φιλόσοφος «έτοιμες γνώσεις» και να τις αξιοποιεί μέσα σε ένα ερμηνευτικό των πραγμάτων σχήμα;

● Τελευταίο και ίσως σημαντικότερο: Είναι δυνατόν ο οργανωμένος «ορθός λόγος» να αποφανθεί και να αξιολογήσει τα οποιαδήποτε «προϊόντα» της θεωρητικής φυσικής – είτε αυτά αναφέρονται στην Αρχή της Αιτιότητας είτε στην προέλευση του υπάρχοντος κόσμου;

«Τι είναι ο χρόνος;» ρωτάει ο Ευτύχης Μπιτσάκης, όντας διανοούμενος ελάχιστα προβεβλημένος ή δημοσιοσχεσίτης, ελάχιστα περιφερόμενος από καναλίου εις κανάλιον, ελάχιστα περιβαλλόμενους από «αυλές» και καθόλου χρησιμοποιούμενος για συγκυριακές πολιτικές στοχεύσεις:

«Τι είναι ο χρόνος, μορφή ύπαρξης της ύλης, βολική συνθήκη για την κατάταξη των γεγονότων; Προεμπειρική μορφή της εποπτείας; Είναι άναρχος ή έχει κάποια αρχή; Ρέει προς μια κατεύθυνση, από το παρελθόν προς το μέλλον, ή η ροή του είναι δυνατόν να αντιστραφεί; Είναι ανεξάρτητος από τον χώρο ή αποτελεί διάσταση ενός χωροχρονικού συνεχούς; Είναι παγκόσμιος ή τοπικός; Αποτελεί συνεχές ή ρέει με άλματα;».

* Ο Γιάννης Σχίζας είναι συγγραφέας

Διαβάστε επίσης:

Μικροσκοπικές δίνες ανακαλύφθηκαν για πρώτη φορά στην επιφάνεια του Ήλιου (Photos)

Αμαζόνιος: Ανακαλύφθηκαν ίχνη άγνωστου πολιτισμού εκατομμυρίων ανθρώπων που ανατρέπουν όσα γνωρίζαμε μέχρι σήμερα

Για πρώτη φορά βρέθηκε «ζάχαρη» στο Διάστημα – Τι μπορεί να σημαίνει για τη ζωή στη Γη

Ακολουθήστε το topontiki.gr στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις.

Δείτε όλες τις τελευταίες Ειδήσεις από την Ελλάδα και τον Κόσμο, τη στιγμή που συμβαίνουν.