18 Οκτωβρίου 1981: Η νίκη του ΠΑΣΟΚ που έβαλε τη «μισή Ελλάδα» στο παιχνίδι – Στον θρίαμβο του Ανδρέα και την ιστορία ποντάρει ο Ανδρουλάκης

Σαράντα πέντε χρόνια από την ιστορική «Αλλαγή» του 1981, το ΠΑΣΟΚ επιστρέφει συμβολικά στο Αιγάλεω. Τι άλλαξε πραγματικά η πρώτη κυβέρνηση του Ανδρέα Παπανδρέου και γιατί η Χαριλάου Τρικούπη αναζητά στη μεγάλη κοινωνική συμμαχία εκείνης της εποχής το νήμα για τη σημερινή επιστροφή της στην εξουσία.

Υπάρχουν εκλογικές νίκες που αλλάζουν μια κυβέρνηση και υπάρχουν εκλογικές νίκες που αλλάζουν μια εποχή. Η 18η Οκτωβρίου 1981 ανήκει αναμφίβολα στη δεύτερη κατηγορία. Το ΠΑΣΟΚ του Ανδρέα Παπανδρέου κέρδισε εκείνη την Κυριακή τις εκλογές με 48,07%, 2.726.309 ψήφους και 172 έδρες, αφήνοντας τη Νέα Δημοκρατία του Γεωργίου Ράλλη στο 35,87%.

Οι αριθμοί, όμως, περιγράφουν μόνο ένα μέρος όσων συνέβησαν. Το πραγματικό μέγεθος της «Αλλαγής» ήταν κοινωνικό, πολιτικό και, σε μεγάλο βαθμό, ψυχολογικό: ένα τεράστιο τμήμα της ελληνικής κοινωνίας, το οποίο επί δεκαετίες αισθανόταν ότι βρίσκεται έξω από τα κέντρα της πολιτικής, οικονομικής και κρατικής εξουσίας, αποκτούσε για πρώτη φορά την αίσθηση ότι το κράτος μπορούσε να είναι και δικό του.

Η «άλλη Ελλάδα» περνάει την πόρτα της εξουσίας

Για να κατανοήσει κανείς τι συνέβη το 1981 πρέπει να επιστρέψει πολύ πριν από τη Μεταπολίτευση. Ο Εμφύλιος είχε αφήσει πίσω του μια βαθιά διαιρεμένη κοινωνία. Η Αριστερά, οι ηττημένοι του Εμφυλίου, οι οικογένειές τους και ευρύτερα ο δημοκρατικός και προοδευτικός κόσμος είχαν ζήσει επί δεκαετίες αποκλεισμούς, διώξεις και πολιτικές διακρίσεις. Ακόμη και μετά την αποκατάσταση της Δημοκρατίας το 1974, η πολιτική εξουσία παρέμενε σε μεγάλο βαθμό υπόθεση ενός κόσμου που είχε τις ρίζες του στην προδικτατορική Ελλάδα.

Το ΠΑΣΟΚ άλλαξε αυτή την εικόνα. Στην κοινωνική συμμαχία που συγκρότησε ο Ανδρέας Παπανδρέου συναντήθηκαν αγρότες, εργάτες, μικρομεσαίοι, δημόσιοι υπάλληλοι, νέοι, γυναίκες, άνθρωποι της επαρχίας και των λαϊκών συνοικιών, αλλά και η δημοκρατική παράταξη που κουβαλούσε ακόμη τις πληγές του Εμφυλίου και της μετεμφυλιακής περιόδου.

Δεν ήταν τυχαίο ότι μία από τις εμβληματικότερες κινήσεις της πρώτης κυβέρνησης του ΠΑΣΟΚ υπήρξε η αναγνώριση της Εθνικής Αντίστασης. Ακολούθησαν το Εθνικό Σύστημα Υγείας, σημαντικές αλλαγές στην εκπαίδευση και στο οικογενειακό δίκαιο και μια γενικότερη διεύρυνση του κοινωνικού κράτους.

Το 1981, επομένως, δεν σήμαινε απλώς ότι η Νέα Δημοκρατία έχασε και το ΠΑΣΟΚ κέρδισε. Σήμαινε ότι άλλαξε η κοινωνική σύνθεση της εξουσίας. Άνθρωποι που μέχρι τότε έβλεπαν το κράτος περισσότερο ως αντίπαλο ή ως έναν μηχανισμό στον οποίο δεν είχαν πρόσβαση, αισθάνθηκαν ότι μπορούσαν πλέον να έχουν φωνή, παρουσία και δικαίωμα συμμετοχής. Είναι χαρακτηριστικό ότι ακόμη και σε μεταγενέστερη συζήτηση στη Βουλή η εποχή εκείνη περιγράφηκε ως η στιγμή κατά την οποία «το άλλο μισό του ελληνικού λαού», που είχε παραγκωνιστεί επί δεκαετίες, μπήκε με ορμή στην οικοδόμηση της νέας Ελλάδας.

«Η Ελλάδα ανήκει στους Έλληνες» και η δύναμη της προσδοκίας

Υπήρχε όμως και κάτι ακόμη, δυσκολότερο να αποτυπωθεί σε νόμους και αριθμούς: η αίσθηση κοινωνικής κινητικότητας και συλλογικής αυτοπεποίθησης.

Ο Ανδρέας Παπανδρέου κατάφερε να δώσει πολιτική έκφραση σε ένα αίτημα που είχε συσσωρευτεί για χρόνια. Τα συνθήματα της εποχής – «Αλλαγή», «Το ΠΑΣΟΚ στην κυβέρνηση, ο λαός στην εξουσία», «Η Ελλάδα ανήκει στους Έλληνες» – δεν λειτουργούσαν απλώς ως προεκλογικά εργαλεία. Συμπύκνωναν την προσδοκία ότι οι κοινωνικές ιεραρχίες μπορούσαν να ανατραπούν και ότι άνθρωποι χωρίς οικογενειακές ή οικονομικές προσβάσεις μπορούσαν να διεκδικήσουν διαφορετική θέση στη χώρα.

Γι’ αυτό και η 18η Οκτωβρίου διατηρεί μέχρι σήμερα σχεδόν μυθολογική θέση στη συλλογική μνήμη του ΠΑΣΟΚ. Ο ίδιος ο Ανδρέας Παπανδρέου, μάλιστα, το βράδυ της μεγάλης νίκης επέλεξε να μιλήσει για «κυβέρνηση όλων των Ελλήνων» και για συμφιλίωση, επιχειρώντας να μετατρέψει την εκλογική ανατροπή σε κλείσιμο των λογαριασμών μιας πολύ παλαιότερης ιστορικής περιόδου.

Γιατί ο Ανδρουλάκης πηγαίνει στο Αιγάλεω

Σαράντα πέντε χρόνια αργότερα, η επιλογή του ΠΑΣΟΚ να γιορτάσει την επέτειο με μεγάλη πολιτική εκδήλωση απόψε στο Αιγάλεω μόνο τυχαία δεν είναι. Το Αιγάλεω, οι δυτικές συνοικίες και γενικότερα οι λαϊκές περιοχές της Αττικής αποτελούσαν κάποτε βασικά προπύργια της δημοκρατικής παράταξης. Σήμερα η Αττική παραμένει ένα από τα δυσκολότερα εκλογικά πεδία για το ΠΑΣΟΚ και η Χαριλάου Τρικούπη έχει οργανώσει ευρύτερη κινητοποίηση ενόψει της συγκέντρωσης.

Το μήνυμα που επιχειρεί να εκπέμψει ο Νίκος Ανδρουλάκης είναι σαφές: το ΠΑΣΟΚ δεν θέλει απλώς να θυμηθεί την Αλλαγή. Θέλει να πείσει ότι μπορεί να δημιουργήσει μία νέα.

Η ίδια η Χαριλάου Τρικούπη μιλά πλέον ανοιχτά για «Νέα Αλλαγή», καλώντας ακόμη και ψηφοφόρους που τα προηγούμενα χρόνια έκαναν διαφορετικές πολιτικές επιλογές να «γυρίσουν σπίτι τους». Εδώ ακριβώς βρίσκεται και το μεγάλο πολιτικό στοίχημα.

Η νοσταλγία δεν αρκεί για μια νέα «Αλλαγή»

Το ΠΑΣΟΚ του 1981 δεν κέρδισε επειδή θύμισε στους ψηφοφόρους ένα ένδοξο παρελθόν. Κέρδισε επειδή εξέφρασε το μέλλον που πίστευε τότε ένα μεγάλο μέρος της κοινωνίας ότι δικαιούται. Αυτή είναι ίσως και η σημαντικότερη διαφορά με το σήμερα.

Ο Νίκος Ανδρουλάκης μπορεί να αξιοποιήσει τα σύμβολα, τη μνήμη και το τεράστιο συναισθηματικό κεφάλαιο του ΠΑΣΟΚ, αλλά για να μετατρέψει τη νοσταλγία σε πολιτική δυναμική πρέπει να απαντήσει στο δυσκολότερο ερώτημα: ποιο είναι σήμερα το κοινωνικό αντίστοιχο εκείνου του «μη προνομιούχου» κόσμου και ποια νέα κοινωνική συμμαχία μπορεί να συγκροτήσει το ΠΑΣΟΚ;

Οι εργαζόμενοι που πιέζονται από το κόστος ζωής, οι νέοι που δυσκολεύονται να αποκτήσουν σπίτι, οι μικρομεσαίοι, οι οικογένειες που βλέπουν το διαθέσιμο εισόδημά τους να εξανεμίζεται, οι πολίτες που αισθάνονται ότι δεν έχουν πρόσβαση στις ευκαιρίες μιας οικονομίας που ευνοεί τους ισχυρότερους, αποτελούν μια πολύ διαφορετική κοινωνία από εκείνη του 1981.

Αλλά το πολιτικό ερώτημα παρουσιάζει ομοιότητες: ποιος μπορεί να τους πείσει ότι τους εκπροσωπεί; Αυτό ακριβώς επιχειρεί να κάνει ο Ανδρουλάκης ανακαλώντας τους παλιούς θριάμβους του ΠΑΣΟΚ.

Η εικόνα από το Αιγάλεω θα έχει επομένως διπλό συμβολισμό. Θα κοιτάζει προς τα πίσω, στη βραδιά που ο Ανδρέας Παπανδρέου κέρδισε σχεδόν έναν στους δύο Έλληνες ψηφοφόρους, αλλά ταυτόχρονα θα αποτελεί ένα τεστ για το κατά πόσο το σημερινό ΠΑΣΟΚ μπορεί να ξαναβρεί δρόμο προς τις κοινωνικές δυνάμεις που κάποτε το μετέτρεψαν σε κυρίαρχη πολιτική παράταξη.

Γιατί οι επέτειοι μπορούν να ξυπνήσουν μνήμες. Δεν κερδίζουν, όμως, εκλογές. Το πραγματικό στοίχημα για τον Ανδρουλάκη είναι να αποδείξει ότι πίσω από τη φωτογραφία του 1981 υπάρχει μια πολιτική πρόταση για το 2026 – και ότι το ΠΑΣΟΚ μπορεί ξανά να κάνει ανθρώπους που σήμερα αισθάνονται «έξω από τα πράγματα» να πιστέψουν ότι μπορούν να μπουν μέσα.

Διαβάστε επίσης:

Ψάχνει… ώθηση μέσω της καθημερινότητας μετά την ψυχρολουσία από Βρυξέλλες και… γκάλοπ

Στην κόψη του ξυραφιού οι ΗΠΑ

Σκληρή μάχη για τον έλεγχο των ενεργειακών αρτηριών

Ακολουθήστε το topontiki.gr στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις.

Δείτε όλες τις τελευταίες Ειδήσεις από την Ελλάδα και τον Κόσμο, τη στιγμή που συμβαίνουν.