Σκληρή μάχη για τον έλεγχο των ενεργειακών αρτηριών

Η Μέση Ανατολή εισέρχεται σε μια νέα, επικίνδυνη φάση, καθώς η αντιπαράθεση για τον έλεγχο των στρατηγικών θαλάσσιων οδών συνδέεται πλέον με την κλιμάκωση των χερσαίων επιχειρήσεων στην Υεμένη. Οι επιθέσεις των Χούθι εναντίον της Σαουδικής Αραβίας, η προσπάθεια του Ιράν να επιβάλει τους δικούς του όρους στη ναυσιπλοΐα στα Στενά του Ορμούζ και η κινητοποίηση περιφερειακών δυνάμεων συνδέουν τις επιμέρους κρίσεις σε ένα ευρύτερο μέτωπο στρατιωτικής και γεωπολιτικής αντιπαράθεσης, με άμεσες επιπτώσεις στην ενεργειακή ασφάλεια και στο διεθνές εμπόριο.

Η κρίση δεν περιορίζεται πλέον στην αντιπαράθεση Ουάσιγκτον – Τεχεράνης, αλλά επηρεάζει άμεσα τις στρατηγικές επιλογές τωνπεριφερειακών δυνάμεων.Το Ριάντ αναζητεί πρόσθετες δυνατότητες αεράμυνας, η Άγκυρα επιχειρεί να αξιοποιήσει την αμυντική συμφωνία της με τη Σαουδική Αραβία και το Πακιστάν, ενώ η Αθήνα συμμετέχει ήδη στην προστασία κρίσιμων ενεργειακών εγκαταστάσεων. Παράλληλα, τα Εμιράτα, η Αίγυπτος και άλλες χώρες ανησυχούν για τις επιπτώσεις μιας περαιτέρω κλιμάκωσης στην Ερυθρά Θάλασσα.

Το κρίσιμο ερώτημα είναι εάν διαμορφώνεται ένα νέο σύστημα περιφερειακής ασφάλειας ή εάν οι διαφορετικές επιδιώξεις των εμπλεκόμενων κρατικών δρώντων θα εμποδίσουν τη συγκρότηση ενός αποτελεσματικού μετώπου απέναντι στις κοινές απειλές.

Από το Ορμούζ στο Μπαμπ Ελ Μαντέμπ

Τα Στενά του Ορμούζ και το Μπαμπ Ελ Μαντέμπ αποτελούν δύο διαφορετικά, αλλά αλληλοσυμπληρούμενα στρατηγικά θαλάσσια περάσματα.

● Από το πρώτο διέρχονται σημαντικές ποσότητες πετρελαίου και υγροποιημένου φυσικού αερίου από τον Περσικό Κόλπο προς τις διεθνείς αγορές.

● Το δεύτερο συνδέει την Ερυθρά Θάλασσα με τον Κόλπο του Άντεν και τον Ινδικό Ωκεανό, αποτελώντας βασικό πέρασμα για το εμπόριο μεταξύ Ασίας και Ευρώπης μέσω της Διώρυγας του Σουέζ.

Η ταυτόχρονη διατάραξη της ναυσιπλοΐας στα δύο θαλάσσια περάσματα περιορίζει σημαντικά τη δυνατότητα των χωρών του Κόλπου να εξάγουν ενέργεια, ενώ αυξάνει το κόστος μεταφοράς, ασφάλισης και εφοδιασμού.

Σύμφωνα με το Reuters (8 Οκτωβρίου), οι διελεύσεις εμπορικών πλοίων από το Ορμούζ υποχώρησαν στο χαμηλότερο επίπεδο των τελευταίων δύο μηνών. Σύμφωνα με τον hormuz.now, ανεξάρτητο ιστότοπο παρακολούθησης της ναυσιπλοΐας στα Στενά του Ορμούζ, ο μ.ό. των διελεύσεων τις πρώτες 12 ημέρες του Οκτωβρίου δεν ξεπέρασε τα εννέα πλοία ημερησίως.

Η πίεση εντάθηκε στις 10 και 11 Οκτωβρίου, όταν το Κέντρο Ναυτιλιακών Επιχειρήσεων του Ηνωμένου Βασιλείου (UKMTO) κατέγραψε περιστατικά προσβολής δεξαμενόπλοιων στα Στενά. Επίσης, οι ημερήσιες ροές αργού πετρελαίου μέσω του Ορμούζ υποχώρησαν κατά 27% σε σχέση με την προηγούμενη εβδομάδα (στα περίπου 10,1 εκατομμύρια βαρέλια), καθώς εντάθηκαν οι επιθέσεις σε δεξαμενόπλοια.

Η κρίση στην Υεμένη προσθέτει πλέον μια δεύτερη διάσταση στην ίδια εξίσωση. Οι Χούθι μπορούν να πιέζουν τη Σαουδική Αραβία από τα νότια, να απειλούν τις εγκαταστάσεις της στην Ερυθρά Θάλασσα και να επηρεάζουν τις διαδρομές που παρακάμπτουν το Ορμούζ. Έτσι η γεωγραφία μετατρέπεται σε πολλαπλασιαστή ισχύος.

Οι Χούθι χτυπούν τη σαουδαραβική οικονομία

Η κλιμάκωση των επιθέσεων εναντίον της Σαουδικής Αραβίας αποτελεί την πιο άμεση δοκιμασία της περιφερειακής σύγκρουσης. Σύμφωνα με το Associated Press, οι επιθέσεις στο διεθνές αεροδρόμιο King Khalid του Ριάντ (10 και 11 Οκτωβρίου) με drones, πυραύλους cruise και βαλλιστικούς πυραύλους, προκάλεσαν ανθρώπινες απώλειες και σοβαρά προβλήματα στις αεροπορικές μεταφορές.

Οι επιθέσεις δεν έχουν μόνο στρατιωτική σημασία.Πλήττουν την εικόνα μιας χώρας που επιχειρεί να αναδειχθεί σε διεθνή κόμβο αερομεταφορών, επενδύσεων, τουρισμού και επιχειρηματικών δραστηριοτήτων. Η στρατηγική Vision 2030 του πρίγκιπα διαδόχου Μοχάμεντ Μπιν Σαλμάν προϋποθέτει ένα περιβάλλον ασφάλειας ικανό να προσελκύει κεφάλαια και επισκέπτες. Η επαναλαμβανόμενη απειλή κατά αεροδρομίων και ενεργειακών εγκαταστάσεων υπονομεύει αυτήν ακριβώς την προϋπόθεση.

Η επιλογή των στόχων υποδηλώνει ότι οι Χούθι επιδιώκουν να αυξήσουν το κόστος της σαουδαραβικής υποστήριξης προς τις κυβερνητικές δυνάμεις της Υεμένης και απαιτούν:

● Τον τερματισμό αυτής της υποστήριξης.

● Την άρση των περιορισμών στη λειτουργία των αεροδρομίων και των λιμανιών που ελέγχουν.

● Την καταβολή πολεμικών αποζημιώσεων από τη Σαουδική Αραβία, καθώς θεωρούν ότι ευθύνεται για τις καταστροφές που προκάλεσε η στρατιωτική επέμβασή της στην Υεμένη, η οποία άρχισε το 2015 για να στηρίξει τη διεθνώς αναγνωρισμένη κυβέρνηση της χώρας.

● Μεγαλύτερο έλεγχο επί των πετρελαϊκών και φυσικών πόρων της Υεμένης.

Επομένως, πρόκειται για προσπάθεια εξαναγκασμού του Ριάντσε πολιτικές και στρατηγικές παραχωρήσεις,καθώςεπιδεινώνεται η κατάσταση ασφαλείας στη δυτική Υεμένη.

Ο Αμερικανός Πρόεδρος Ντόναλντ Τραμπ δήλωσε στις 10 Οκτωβρίου ότι εξετάζει το ενδεχόμενο άμεσων αμερικανικών πληγμάτων κατά των Χούθι. Εάν η απειλή υλοποιηθεί, τότε η Ουάσιγκτον θα επανέλθει σε επιθετική στρατιωτική δράση εναντίον τους μετά την ολοκλήρωση της επιχείρησης «Τραχύς Καβαλάρης», τον Μάιο του 2025. Μια τέτοια απόφαση, ωστόσο, δεν θα εξασφάλιζε από μόνη της την εξουδετέρωση των πυραυλικών δυνατοτήτων τους, ενώ θα δημιουργούσε τον κίνδυνο νέου κύκλου αντιποίνων.

Οι ΗΠΑ αντιμετωπίζουν ένα σύνθετο δίλημμα. Εάν δεν αντιδράσουν στις επιθέσεις κατά της Σαουδικής Αραβίας, κινδυνεύουν να αποδυναμώσουν την αξιοπιστία των δεσμεύσεών τους προς τους περιφερειακούς εταίρους. Εάν, αντίθετα, εξαπολύσουν εκτεταμένα πλήγματα κατά των Χούθι, τότε ενδέχεται να διευρύνουν τη σύγκρουση και να προκαλέσουν νέες επιθέσεις εναντίον σαουδαραβικών στόχων και της διεθνούς ναυσιπλοΐας.

Από την πλευρά της, η Τεχεράνη έχει συμφέρον να αξιοποιεί την πίεση στα δύο στρατηγικά θαλάσσια περάσματα ως μέσο αύξησης του κόστους του πολέμου. Αυτό δεν σημαίνει ότι κάθε ενέργεια των Χούθι καθοδηγείται επιχειρησιακά από το Ιράν ή ότι οι αντάρτες δεν διαθέτουν δικούς τους στόχους. Σημαίνει, όμως, ότι η δράση τους μπορεί να εξυπηρετεί ευρύτερα ιρανικά συμφέροντα, ακόμη και χωρίς άμεσο συντονισμό για κάθε επίθεση.

Η Τουρκία αναζητεί ρόλο περιφερειακού εγγυητή

Σε αυτό το συγκρουσιακό περιβάλλον, η αμυντική συμφωνία της Μέκκας μεταξύ Σαουδικής Αραβίας, Τουρκίας και Πακιστάν αποκτά ιδιαίτερη σημασία,καθώς προβλέπει ότι μια ένοπλη επίθεση εναντίον ενός από τα συμβαλλόμενα κράτη αντιμετωπίζεται ως επίθεση εναντίον όλων. Η Άγκυρα έχει ήδη κινηθεί προς την παροχή κυρίως τεχνικής και αμυντικής υποστήριξης. Σύμφωνα με το Reuters, στις επιλογές που εξετάζονται περιλαμβάνονται συστήματα αεράμυνας, χειριστές drones, ανταλλαγή πληροφοριών, εξοπλισμός και υλικοτεχνική υποστήριξη.

Η τουρκική αμυντική βιομηχανία διαθέτει μια σειρά συστημάτων, που θα μπορούσαν να αξιοποιηθούν για την προστασία αεροδρομίων και ενεργειακών εγκαταστάσεων. Αντιαεροπορικά συστήματα όπως το Korkut και το Tolga, καθώς και τα ραντάρ της οικογένειας ALP θα μπορούσαν να ενισχύσουν την αντιμετώπιση απειλών μικρού βεληνεκούς. Μέχρι στιγμής, πάντως, δεν έχει επιβεβαιωθεί ποια από αυτά τα συστήματα έχουν πράγματι παραδοθεί και τεθεί σε επιχειρησιακή λειτουργία.

Η Άγκυρα επιχειρεί να αξιοποιήσει τη συγκυρία προκειμένου να αναβαθμίσει τον ρόλο της ως περιφερειακή δύναμη, που διεκδικεί ενεργότερο ρόλο στην ασφάλεια του Κόλπου. Συγκεκριμένα, επιδιώκει:

● Να ενισχύσει τις σχέσεις της με το Ριάντ.

● Να διευρύνει την αγορά για τα αμυντικά της προϊόντα.

● Να αποκτήσει μεγαλύτερη επιρροή σε μια περιοχή ζωτικής σημασίας για την παγκόσμια οικονομία.

Υπάρχουν, όμως, σαφή όρια. Ο Χακάν Φιντάν έχει ξεκαθαρίσει ότι η Τουρκία δεν θα στείλει στρατό στο εξωτερικό για να συμμετάσχει σε επιθετικές επιχειρήσεις. Αυτό σημαίνει ότι η τουρκική στρατιωτική δύναμη δεν θα συμμετέχει σε επιθετικές επιχειρήσεις κατά των Χούθι στην Υεμένη.

Η Τουρκία δεν επιθυμεί να βρεθεί εγκλωβισμένη σε έναν παρατεταμένο πόλεμο στο νοτιοδυτικό άκρο της αραβικής χερσονήσου. Ούτε θέλει να μετατρέψει την αντιπαράθεση με τους Χούθι σε άμεση σύγκρουση με το Ιράν, με το οποίο ανταγωνίζεται σε περιφερειακό επίπεδο, αλλά έχει και σημαντικά κοινά συμφέροντα που επιβάλλουν τη διμερή συνεργασία τους.

Το Πακιστάν και τα όρια της Συμφωνίας της Μέκκας

Το Πακιστάν διαθέτει μακρά στρατιωτική συνεργασία με τη Σαουδική Αραβία και σημαντική εμπειρία σε θέματα εκπαίδευσης, αεροπορικής ισχύος και στρατιωτικής υποστήριξης. Η συμμετοχή του στη συμφωνία της Μέκκας προσδίδει στην πρωτοβουλία μεγαλύτερο επιχειρησιακό βάθος.

Η εμπλοκή του Ισλαμαμπάντ είναι περισσότερο σύνθετη από μια απλή στρατιωτική συνδρομή προς το Ριάντ. Το Πακιστάν συνορεύει με το Ιράν και πρέπει να υπολογίζει τις επιπτώσεις, που θα είχε μια άμεση αντιπαράθεση με την Τεχεράνη στην ασφάλεια των συνόρων του.

Στην παρούσα φάση, οι πληροφορίες περί ανάπτυξης πακιστανικών μαχητικών, μη επανδρωμένων αεροσκαφών, συστημάτων αεράμυνας και επιθετικών επιχειρήσεων κατά των Χούθι απαιτούν διάκριση μεταξύ των επίσημα επιβεβαιωμένων στοιχείων και των δημοσιογραφικών αναφορών.

Συνεπώς, η συμμαχία της Μέκκας δεν αποτελεί ακόμη ενιαίο στρατιωτικό μηχανισμό με συγκεκριμένη διοίκηση, κοινή επιχειρησιακή σχεδίαση και προκαθορισμένη κατανομή δυνάμεων. Πρόκειται περισσότερο για μια συμφωνία πολιτικής και αμυντικής συνεργασίας, της οποίας η ουσιαστική αποτελεσματικότητα θα εξαρτηθεί από τις αποφάσεις που θα ληφθούν το επόμενο διάστημα.

Η ελληνική πυροβολαρχία Patriot στο Γιανμπού

Η Ελλάδα έχει ήδη αναλάβει συγκεκριμένο ρόλο στην προστασία της σαουδαραβικής ενεργειακής υποδομής. Στις 24 Σεπτεμβρίου, η ελληνική πυροβολαρχία Patriot αναχαίτισε έναν βαλλιστικό πύραυλο και ένα μη επανδρωμένο αεροσκάφος στην περιοχή του Γιανμπού, χρησιμοποιώντας δύο βλήματα εδάφους – αέρος. Η συγκεκριμένη εμπλοκή ανέδειξε τη σημαντική συμβολή της Ελλάδαςστην προστασία των ενεργειακών εγκαταστάσεων ενός σημαντικού περιφερειακού εταίρου. Ταυτόχρονα, κατέδειξε ότι η ελληνική αποστολή δεν είναι πλέον απλώς μια διμερής αμυντική συνεργασία, αλλά μέρος ενός ευρύτερου πλέγματος στρατιωτικής προστασίας ενεργειακών ροών.

Την 1η Οκτωβρίου το ΚΥΣΕΑ αποφάσισε να παρατείνει για έναν ακόμη μήνα την παραμονή της πυροβολαρχίας Patriot στη Σαουδική Αραβία. Η απόφαση ελήφθη σε μια περίοδο αυξημένων απειλών κατά του Ριάντ και αναδεικνύει τη συμβολή της ελληνικής δύναμης στην προστασία των ενεργειακών εξαγωγών του βασιλείου. Ωστόσο, η παράταση είναι προσωρινή και ηπαραμονή της θα επανεξεταστεί με βάση τις ανάγκες της αποστολής και τις δυνατότητες των ελληνικών Ενόπλων Δυνάμεων.

Για την Ελλάδα, η προστασία του Γιανμπού προσφέρει επιχειρησιακή εμπειρία και ενισχύει τη συνεργασία με τη Σαουδική Αραβία. Ταυτόχρονα απαιτεί προσεκτική στάθμιση των αναγκών σε προσωπικό, πυρομαχικά και μέσα αεράμυνας. Η διεύρυνση του τουρκικού ρόλου στον Κόλπο δημιουργεί μια πρόσθετη παράμετρο για την ελληνική στρατηγική, χωρίς να σημαίνει ότι η Αθήνα πρέπει να αντιμετωπίζει κάθε τουρκική πρωτοβουλία ως άμεση απειλή.

Ο αγωγός Ανατολής – Δύσης και οι τιμές πετρελαίου

Η ενεργειακή διάσταση αποτελεί τον συνδετικό κρίκο ανάμεσα στα δύο θαλάσσια μέτωπα. Ο σαουδαραβικός αγωγός Ανατολής – Δύσης μεταφέρει πετρέλαιο από τα ανατολικά πετρελαϊκά πεδία προς το λιμάνι του Γιανμπού στην Ερυθρά Θάλασσα, παρακάμπτοντας τα Στενά του Ορμούζ.

Η λειτουργία του διακόπηκε μετά τις επιθέσεις της 11ης Σεπτεμβρίου, αλλά επαναλειτούργησε στις 22 Σεπτεμβρίου. Δύο εβδομάδες αργότερα, ο Σαουδάραβας υπουργός Ενέργειας ανακοίνωσε ότι ο αγωγός είχε επανέλθει στη μεταφορά 5,8 εκατ. βαρελιών πετρελαίου την ημέρα.

Πρόσφατα το Ριάντ ανακοίνωσε σχέδια για την αύξηση της εξαγωγικής δυναμικότητας μέσω αγωγών έως τα 10 εκατ. βαρέλια ημερησίως. Το γεγονός αυτό αποκαλύπτει την προσπάθεια της Σαουδικής Αραβίας να μειώσει την εξάρτησή της από το Ορμούζ. Ωστόσο, ο αγωγός, οι λοιπές ενεργειακές εγκαταστάσεις και το λιμάνι του Γιανμπού παραμένουν στόχοι, που μπορούν να απειληθούν από πυραύλους και drones. Επιπλέον, η μεταφορά μεγαλύτερων ποσοτήτων στην Ερυθρά Θάλασσα αυξάνει τη σημασία της ασφάλειας του Μπαμπ Ελ Μαντέμπ.

Σήμερα,η αγορά πετρελαίου αποτυπώνει αυτήν την αβεβαιότητα. Στις 13 Οκτωβρίου, το Brent κινούνταν γύρω στα 105 δολάρια το βαρέλι. Η παρούσα κατάσταση στην περιοχή της αραβικής χερσονήσου χαρακτηρίζεται ως παρατεταμένη σύγκρουση χαμηλής έντασης και όπως είχαμε εκτιμήσει στο άρθρο «Πέντε σενάρια για Ιράν και τιμές πετρελαίου» («Το Ποντίκι», φύλλο 2457, 24 Σεπτεμβρίου 2026) οι ροές πετρελαίου δέχονται συνεχή πίεση και, ως εκ τούτου, η τιμή του Brent αναμένεται να κυμανθεί από 100 έως 120 δολάρια το βαρέλι.

Η επόμενη μέρα

Το Ορμούζ και το Μπαμπ Ελ Μαντέμπ μπορεί να απέχουν εκατοντάδες ναυτικά μίλια, αλλά η στρατηγική τους σημασία είναι πλέον αλληλένδετη. Το πρώτο προσφέρει στο Ιράν ένα ισχυρό μέσο πίεσης απέναντι στις ΗΠΑ. Το δεύτερο δίνει στους Χούθι τη δυνατότητα να μεταφέρουν τη σύγκρουση στην καρδιά της σαουδαραβικής επικράτειαςκαι των διεθνών εμπορικών διαδρομών. Το εάν η κρίση θα περιοριστεί ή θα εξελιχθεί σε ευρύτερη περιφερειακή σύγκρουση θα εξαρτηθεί από τρεις παράγοντες:

● Την ικανότητα της Σαουδικής Αραβίας να προστατεύσει τις κρίσιμες υποδομές της.

● Την έκταση της στρατιωτικής εμπλοκής των αμερικανικών δυνάμεων και των περιφερειακών εταίρων τους.

● Τη δυνατότητα να διατηρηθούν ανοιχτοί οι διπλωματικοί δίαυλοι για την αποκλιμάκωση.

* Ο Βασίλης Γιαννακόπουλος είναι ταξίαρχος ε.α. της Π.Α., γεωστρατηγικός αναλυτής ([email protected])

Διαβάστε επίσης:

Τι σημαίνει το όριο 25% που βάζει ο Μητσοτάκης

Τσίπρας: Γιατί επενδύει στις δεύτερες κάλπες – Ο προβληματισμός για την κόντρα με το ΠΑΣΟΚ

ΣΥΡΙΖΑ: Επίθεση στους ανεξάρτητους με βίντεο και καταγγελίες περί «συναλλαγών» που εκκρεμούν

Ακολουθήστε το topontiki.gr στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις.

Δείτε όλες τις τελευταίες Ειδήσεις από την Ελλάδα και τον Κόσμο, τη στιγμή που συμβαίνουν.