Πέρα από μανιχαϊσμούς: Το μωσαϊκό των γαλλικών κινητοποιήσεων

Η Γαλλία αποτελεί διαχρονικά εργαστήριο της πολιτικής διαμαρτυρίας στην Ευρώπη. Από τις οδομαχίες του Μάη του ’68, την «εξέγερση των προαστίων» και το κίνημα των «Κίτρινων Γιλέκων» ως τις πρόσφατες οργισμένες διαδηλώσεις για το συνταξιοδοτικό, την κοινωνική ανισότητα και την κλιματική κρίση, ο δρόμος παραμένει ο κατεξοχήν χώρος επαναδιαπραγμάτευσης των κοινωνικών δικαιωμάτων. 

Ωστόσο, οι κινητοποιήσεις που βρίσκονται σε εξέλιξη τα τελευταία χρόνια παρουσιάζουν ποιοτικά χαρακτηριστικά που αμφισβητούν τα παραδοσιακά αναλυτικά εργαλεία της πολιτικής επιστήμης. Η απόπειρα να ερμηνευθεί το σημερινό γαλλικό κύμα διαμαρτυρίας μέσα από μια ευθύγραμμη, μονοδιάστατη ή αυστηρά κομματική οπτική αποτυγχάνει να συλλάβει την πραγματική του ουσία. Η ισχύς και η δυναμική του έγκεινται ακριβώς στην ετερογένειά του: πολλαπλότητα στην κοινωνική σύνθεση των συμμετεχόντων και πολυμορφία στο ρεπερτόριο των δράσεων.

Στο παρελθόν, οι μεγάλες κινητοποιήσεις στη Γαλλία είχαν συχνά έναν σαφή ταξικό ή συνδικαλιστικό πυρήνα. Η εργατική τάξη, καθοδηγούμενη από τα παραδοσιακά συνδικάτα (όπως η CGT), αποτελούσε τη ραχοκοκαλιά της διαμαρτυρίας. Τις τελευταίες δεκαετίες το τοπίο έχει αλλάξει άρδην. Στους δρόμους των γαλλικών πόλεων συναντώνται κοινωνικές ομάδες και στρώματα που μέχρι πρότινος βάδιζαν σε παράλληλους, μη διασταυρούμενους δρόμους.

Πρώτα και κύρια, οι μαθητές και οι μαθήτριες, στην πλειοψηφία τους αυθόρμητα και ανοργάνωτα, αλλά και μέσα από τις μαθητικές ενώσεις τους. Η κινητοποίησή τους ξεκίνησε από αιτήματα για καλύτερη παιδεία σε μια Γαλλία σε κρίση, που το εκπαιδευτικό σύστημα και οι υποδομές του έχουν παρακμάσει επικίνδυνα. Η Gen Z όμως έχει κι άλλες ευαισθησίες: Διαδηλώνει εδώ και καιρό για την κλιματική αλλαγή και απαιτεί κοινωνική δικαιοσύνη κι ένα βιώσιμο μέλλον.

Στο πλάι των μαθητών, έχουν μπει στο παιχνίδι και οι φοιτητές. Κι εκείνοι, είτε αυθόρμητα και ανοργάνωτα, είτε μέσα από τις προοδευτικές, αριστερές και αναρχοαυτόνομες φοιτητικές ενώσεις. Η Μασσαλιώτιδα ακούγεται στους δρόμους του Παρισιού μαζί με τον ύμνο της Διεθνούς. Οι φοιτητές φέρνουν μαζί τους «τεχνογνωσία» διαδηλώσεων υποστηρικτική και σημαντική για τη συνέχεια του ξεσπάσματος που ξεκίνησε από τα σχολεία.  

Στους δρόμους εμφανίζεται πλέον και η μισθωτή εργασία: Η εικόνα των πυροσβεστών της αριστερής συνομοσπονδίας CGT να απωθούν με την παρουσία τους στους δρόμους του Παρισιού τις διμοιρίες των διαβόητων γαλλικών ΜΑΤ (CRS) είναι χαρακτηριστική. Δημόσιοι και ιδιωτικοί υπάλληλοι, εκπαιδευτικοί, gig-workers και νέοι εργαζόμενοι στην επισφάλεια, που βλέπουν την αγοραστική τους δύναμη να καταρρέει και το μέλλον τους δυσοίωνο, μπαίνουν στην εξίσωση βαθαίνοντας ποιοτικά τη σύνθεση, τα αιτήματα και την ουσία των κινητοποιήσεων. Στην γαλλική περιφέρεια, κάτοικοι των ημιαστικών και αγροτικών περιοχών, που αισθάνονται παραμελημένοι από την κεντρική εξουσία του Παρισιού και υπομένουν τη συρρίκνωση των δημόσιων και κοινωνικών υπηρεσιών.

Και τέλος, το (ετερόκλητο) «μαύρο μπλοκ», που μονοπωλεί τα πλάνα στα δελτία ειδήσεων: Αναρχικοί, γαλλική νεολαία δεύτερης και τρίτης γενιάς μεταναστευτικής καταγωγής,  φτωχοδιάβολοι που βγαίνουν για πλιάτσικο, παιδιά που μισούν ένα σύστημα (και τα σύμβολά του) που τα έχει καταδικάσει πριν καν γεννηθούν.

Το βασικό πρόβλημα για τους κινητοποιούμενους είναι ότι τα χτυπήματα εναντίον καταστημάτων πολυεθνικών, τραπεζών και luxury brands συνοδεύονται και από εμπρησμούς δημοσίων κτιρίων (βλ. Δημαρχείο Λιμόζ) και κυρίως λεηλασίες μικρομάγαζων, με τα δεκάδες βίντεο απελπισμένων μικροϊδιοκτητών να προσπαθούν να υπερασπιστούν τη μικρή τους επιχείρηση, να αποτελούν βούτυρο στο ψωμί της Λεπέν εν όψει των προεδρικών εκλογών της επόμενης χρονιάς. Η τυφλή βία και το πλιάτσικο μονοπωλεί «βολικά» τη δημόσια συζήτηση στην τηλεόραση, υποβιβάζοντας σε δεύτερο και τρίτο πλάνο τα οξύτατα κοινωνικά προβλήματα  που πυροδοτούν τις κινητοποιήσεις, τα πολλαπλά αιτήματα της πλατιάς πλειοψηφίας των διαδηλωτών, αλλά και το όργιο καταστολής, που μετρά ήδη ένα νεκρό, αρκετούς ακρωτηριασμένους διαδηλωτές και πολλές χιλιάδες συλλήψεις.

Το κοινωνικό ξέσπασμα στη Γαλλία μπορεί να περιγραφεί λοιπόν ως μια σύγκλιση ετερογενών αιτημάτων, που τέμνονται στο κοινό αίσθημα της κοινωνικής αδικίας και της θεσμικής αποξένωσης. Η συνδικαλισμένη νοσοκόμα διαδηλώνει δίπλα στον αυτόνομο φοιτητή και τον συνταξιούχο της επαρχίας. Αυτή η πολυσυλλεκτικότητα καθιστά αυτό το κίνημα ανθεκτικό, καθώς δεν μπορεί εύκολα να απομονωθεί ή να χαρακτηριστεί ως περιθωριακό. Η πολλαπλότητα δεν περιορίζεται στα πρόσωπα, αλλά επεκτείνεται και στις μεθόδους. Το παραδοσιακό «ρεπερτόριο δράσης» —δηλαδή οι προγραμματισμένες, περιφρουρούμενες απεργιακές κινητοποιήσεις και οι εγκεκριμένες πορείες από την Place de la République προς την Place de la Bastille— δεν είναι πλέον το μοναδικό, ούτε καν το κύριο μέσο έκφρασης.

Το σημερινό κύμα διαμαρτυρίας συνιστά ένα υβρίδιο θεσμικών και εξωθεσμικών μορφών αγώνα. Από τις «παραδοσιακές» απεργίες των συνδικάτων, που μπορούν ακόμη να παραλύουν κρίσιμους τομείς της οικονομίας (μεταφορές, ενέργεια, καθαριότητα) ως τις αυθόρμητες και αποκεντρωμένες δράσεις. Μετά το πέρας των οργανωμένων διαδηλώσεων, μικρότερες, ευέλικτες ομάδες διαδηλωτών (βλ. παραπάνω) οργανώνουν απρόβλεπτες (έως και χαοτικές) κινητοποιήσεις (manifs sauvages) σε διάφορες γωνιές των πόλεων, συνήθως συντονισμένες μέσω των social media, με στόχο να αποσυντονίσουν και να αιφνιδιάσουν τις αστυνομικές δυνάμεις. Στο παιχνίδι μπαίνουν και συμβολικές και ακτιβιστικές παρεμβάσεις και δράσεις πολιτικής ανυπακοής έξω από κυβερνητικά κτίρια ή σε κομβικές υποδομές, βασικές οδικές αρτηρίες κ.α. Η ψηφιακή δικτύωση επιτρέπει τον άμεσο συντονισμό διαφορετικών ομάδων και ατόμων χωρίς την ανάγκη μιας αυστηρά πυραμιδικής ηγεσίας.

Αυτό το πολυμορφικό ρεπερτόριο δημιουργεί μια διαρκή ρευστότητα. Η εικόνα μπορεί να μεταλλάσσεται μέσα σε λίγες ώρες: από μια ειρηνική και μαζική διαδήλωση το μεσημέρι, σε μια επιθετική εξόρμηση το ίδιο βράδυ. Απέναντι σε αυτό το φαινόμενο, οι πολιτικές ηγεσίες, ένα μεγάλο μέρος των μέσων ενημέρωσης και η συντριπτική πλειοψηφία των αναλυτών, συχνά καταφεύγουν σε απλουστευτικές ερμηνείες. Προσπαθούν να εντάξουν τις κινητοποιήσεις σε έτοιμα αναλυτικά καλούπια και μανιχαϊστικά διλήμματα: «Μελανσόν vs Λεπέν», «Κράτος vs αναρχικών» ή «ειρηνικοί διαδηλωτές vs βίαιοι ταραξίες».

Αυτή η ευθύγραμμη θεώρηση αποτυγχάνει για τρεις βασικούς λόγους. Πρώτον, αγνοεί την οριζόντια οργάνωση. Τα παραδοσιακά κόμματα δυσκολεύονται να κατευθύνουν ή να εκμεταλλευτούν πολιτικά το κίνημα, ακόμη κι αν ο Ζαν Λυκ Μελανσόν εμφανίζεται χαμογελαστός ανάμεσα σε μαθητές και φοιτητές. Η ηγεμονία δεν ασκείται από έναν κεντρικό φορέα, αλλά διέπεται από οριζόντια δικτύωση.

Δεύτερον, παραβλέπει τη συστημική αμφισβήτηση. Η οργή δεν αφορά ένα συγκεκριμένο νομοσχέδιο ή μια μεμονωμένη μεταρρύθμιση. Εκφράζει μια βαθύτερη κρίση αντιπροσώπευσης, μια αμφισβήτηση του τρόπου με τον οποίο ασκείται η εξουσία στην Πέμπτη Γαλλική Δημοκρατία. Τρίτον, υποτιμά τη συνέργεια των διεκδικήσεων. Όταν η έκφραση της απόρριψης της κρατικής εξουσίας συναντά την οργή για το υψηλότατο κόστος ζωής, την κραυγή για ένα καλύτερο σύστημα παιδείας και την απαίτηση για καλύτερους μισθούς και συντάξεις, η ανάλυση δεν μπορεί να είναι μονοθεματική. Οι εν εξελίξει κινητοποιήσεις στη Γαλλία καθρεφτίζουν τις μορφές και τα περιεχόμενα των κοινωνικών αγώνων της εποχής μας. Είναι ένα ζωντανό, μεταβαλλόμενο σύστημα που τρέφεται από την ίδια του την ετερογένεια.

Για να κατανοήσουμε λοιπόν τη σημερινή Γαλλία, οφείλουμε να εγκαταλείψουμε τις γραμμικές βεβαιότητες και τα στενά, ιδεοληπτικά σχήματα που εκφράζονται συνήθως από ακροκεντρώες και συντηρητικές φωνές, αλλά κι έναν επιπόλαιο «επαναστατικό λυρισμό», που εξιδανικεύει τις κινητοποιήσεις παραβλέποντας την υπαρκτή αντικοινωνική πτυχή τους, αυτή του πλιάτσικου και των εμπρησμών. Η κοινωνική διαμαρτυρία δεν είναι πλέον ένας ευθύγραμμος δρόμος που οδηγεί από το αίτημα στη διαπραγμάτευση, αλλά ένα πολύπλοκο, πολυεπίπεδο δίκτυο αντίδρασης. Η αναγνώριση αυτής της πολλαπλότητας είναι το πρώτο βήμα όχι μόνο για την κατανόηση της κατάστασης στη Γαλλία, αλλά και για την ανάλυση των εν εξελίξει μαζικών κοινωνικών διαμαρτυριών σε μια σειρά ευρωπαϊκών χωρών.

Διαβάστε επίσης

Μελανσόν σε Λεκορνί για τα περί «αποσταθεροποίησης των εκλογών» από την Αριστερά: Αν δεν είναι ψεύτης, να κατονομάσει τους υπεύθυνους

Γαλλία: Άρχισε το παιχνίδι των ευθυνών, τοπική απαγόρευση κυκλοφορίας ανακοινώνει η κυβέρνηση, ετοιμάζονται για νέο γύρο τα «Κίτρινα Γιλέκα»

Παρίσι: Απίστευτο βίντεο με ζευγάρι να πίνει το ποτό του ενώ δίπλα καίγεται… το σύμπαν

Ακολουθήστε το topontiki.gr στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις.

Δείτε όλες τις τελευταίες Ειδήσεις από την Ελλάδα και τον Κόσμο, τη στιγμή που συμβαίνουν.