Νίκος Βατόπουλος
Από το Μουσείο στην Κυψέλη
Εκδόσεις: Μεταίχμιο
Σελ.: 164

Το βιβλίο του Νίκου Βατόπουλου «Από το Μουσείο στην Κυψέλη» ανοίγει σαν πόρτα που οδηγεί σε μια πόλη οικεία και ταυτόχρονα ανεπαίσθητα αλλιώτικη. Από τις πρώτες σελίδες διακρίνεται μια Αθήνα που παύει να είναι τοπίο και μεταμορφώνεται σε ένα συνεχώς μεταβαλλόμενο πεδίο σχέσεων. Δρόμοι που ζουν μαζί με όσους τους περπατούν, κτήρια που κουβαλούν μνήμες που παραμένουν άρρητες, γειτονιές που διατηρούν μιαν αδιόρατη λάμψη ακόμη κι όταν η ιστορία τους έχει σχεδόν ξεχαστεί. Ο Βατόπουλος ακολουθεί τις διαδρομές της πόλης με μια προσοχή που μοιάζει περισσότερο με ακρόαση παρά με παρατήρηση, σαν να σταματά για λίγο μπροστά σε κάθε πρόσοψη και επιχειρεί να ακούσει τι έχει απομείνει από τις ζωές που τη διέσχισαν.

Η Πατησίων, με την οποία ανοίγει το βιβλίο, εμφανίζεται ως αρτηρία που συγκρατεί πλήθος συναισθημάτων, αναμνήσεων και κοινωνικών μεταμορφώσεων. Στην αφήγηση, η θρυλική λεωφόρος Πατησίων αποκαλύπτεται ως ραχοκοκαλιά ενός άτυπου αστικού μυθιστορήματος… Από τα Χαυτεία έως το ύψος του Μουσείου, από την πλατεία Αιγύπτου έως τις παρυφές της Κυψέλης, το βλέμμα του συγγραφέα μετατρέπει την καθημερινή κυκλοφορία σε μια λεπτή άσκηση αναγνώρισης: πού τελειώνει η εικόνα της πόλης και πού αρχίζει το ίχνος του ανθρώπου μέσα σε αυτή.

Καθώς ο συγγραφέας μετακινείται από το κέντρο προς τον Βορρά, η αφήγηση αποκτά την υφή ενός εσωτερικού ταξιδιού. Το Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο παρουσιάζεται με έναν σεβασμό που δεν παραπέμπει σε μνημειακό ύφος, αλλά στη συνείδηση πως κάθε μεγάλο κτήριο συνδυάζει την επίσημη ιστορία με το άγνωστο παρασκήνιο της κατασκευής του, τους αρχιτέκτονες, τις μικρές αποφάσεις, τις καθυστερήσεις και τις σιωπηλές μεταβολές. Όλα αυτά εμφανίζονται χωρίς επιτήδευση, σαν μικρά θραύσματα που φωτίζουν τον τρόπο με τον οποίο η πόλη αποκτά ταυτότητα.

Όταν η αφήγηση φτάνει στην Κυψέλη, ο συγγραφέας αποφεύγει να παρασυρθεί από την «παλιά αίγλη» ή να την περιγράψει ως κοινωνικό σύμπτωμα. Αντίθετα, αναδύεται μέσα από το δικό της φως και βάρος μια συνοικία που γνώρισε την αστική άνοδο, τη μαζική κατοίκηση, τη σταδιακή αλλαγή των πληθυσμών και την επανεφεύρεσή της! Ο Βατόπουλος την αντιμετωπίζει σαν χώρο όπου συναντώνται οι προσδοκίες του 20ού αιώνα και η ρευστότητα του 21ου, χωρίς μελοδραματισμούς και χωρίς εύκολες συγκρίσεις ανάμεσα στο «τότε» και το «τώρα». Στις λεπτομέρειες όμως, όπως μια είσοδος πολυκατοικίας, μια ταράτσα, ένα παλιό μπαλκόνι με καμπύλες της δεκαετίας του ’30, διακρίνεται η βαθιά γνώση της αστικής ζωής ως συνόλου μικρών μεταβολών.

Το ύφος του βιβλίου είναι ξεχωριστό, καθαρό, χωρίς εξάρσεις, αλλά με μιαν υποδόρια ευγένεια που κάνει την ανάγνωση να κυλά δίχως εμπόδια. Δεν υπάρχει εδώ η αγωνία μιας θεωρητικής ανάλυσης, ούτε η εξομολόγηση ενός νοσταλγού περιπατητή. Αντίθετα, η γραφή μοιάζει να προσεγγίζει την πόλη όπως προσεγγίζει κάποιος ένα πρόσωπο που γνωρίζει καλά, με την οικειότητα εκείνη που κάνει τις εξηγήσεις περιττές.

Έτσι, οι σελίδες χτίζουν σιγά-σιγά ένα μωσαϊκό: οι δρόμοι γύρω από το Μουσείο, τα σημεία όπου η παλιά Αθήνα συνέπιπτε με την άνοδο της νεωτερικότητας, οι πολυκατοικίες της Φωκίωνος Νέγρη που φυλάνε ακόμη μια σκιά κοσμοπολιτισμού, όλα μπαίνουν σε μιαν αρμονική σειρά.

Το «Από το Μουσείο στην Κυψέλη» αγγίζει την πόλη με τρόπο στοχαστικό και διαυγή, παρακολουθώντας το πώς η καθημερινότητα, συχνά χωρίς πρόθεση, έρχεται σε διάλογο με τις μνήμες της. Ο Βατόπουλος στήνει μιαν αφήγηση όπου ο δρόμος είναι πάντα κάτι περισσότερο από υποδομή και η μνήμη κάτι πολύ πιο ζωντανό από μακρινή εικόνα. Αυτό δίνει στο βιβλίο τον ιδιαίτερο χαρακτήρα του, αποπνέοντας μιαν ήπια επιβλητικότητα, μια αίσθηση ότι τα κείμενα που περιγράφουν την πόλη αναδεικνύουν το βάθος της μνήμης που συνδέει τις γενιές που την κατοίκησαν.

Είναι μια πράξη μνήμης που επιτρέπει στην πόλη να αναδυθεί με την πραγματική της βαρύτητα. Η Αθήνα αποκαλύπτεται με την αλήθεια της, με τις ασυνέχειες και τις λάμψεις της, με τις σιωπές που μόνο η προσεκτική παρατήρηση μπορεί να μετατρέψει σε νόημα. Ο Βατόπουλος μας παραδίδει μια πόλη που δεν απαιτεί ερμηνείες, αλλά προσεγγίζεται σαν συνομιλήτρια, μια πόλη που ανταποδίδει την προσοχή με απρόσμενη λεπτότητα. Στο τέλος, μένει η αίσθηση ότι το βλέμμα που στρέφεται προς την Αθήνα οφείλει να εκπαιδεύεται διαρκώς, γιατί η πόλη αλλάζει, θυμάται και συνεχίζει να συγκινεί όποιον έχει ακόμη την ικανότητα να συγκινείται.

Διαβάστε επίσης:

«Τα Αδημοσίευτα» ενός ανήσυχου ρεπόρτερ

Βιβλίο: Μοναχικοί ήρωες της παγκόσμιας λογοτεχνίας που η Πρωτοχρονιά δεν τους ταιριάζει

Βιβλίο: Λογοτεχνία και τεχνητή νοημοσύνη, μια σχέση που μόλις αρχίζει