Νικόλας Δημητριάδης
Θεωρίες συνωμοσίας και πολιτική
Εκδόσεις: Εναλλακτικές Εκδόσεις
Σελ.: 354

Ο Δημητριάδης απορρίπτει εξαρχής την εύκολη εικόνα του γραφικού συνωμοσιολόγου. Η συνωμοσιολογία εδώ γεννιέται μέσα από μηχανισμούς ισχύος. Καλλιεργείται, οργανώνεται και διοχετεύεται από κέντρα που γνωρίζουν άριστα τη λειτουργία της και τη χρησιμοποιούν ως εργαλείο πολιτικής επιρροής. Ο συγγραφέας επιμένει ότι η διάδοση της καχυποψίας, του φόβου και της παράνοιας αποτελεί οργανικό συστατικό της πολιτικής. Η συνωμοσιολογία εμφανίζεται ως σύμπτωμα μιας βαθύτερης ρήξης και ταυτόχρονα ως επιταχυντής της. Συγκροτεί μια πλήρη εναλλακτική γνωσιολογία, με δικούς της κανόνες συνοχής και αιτιότητας. Προσφέρει ερμηνεία χωρίς πολυπλοκότητα, νόημα χωρίς αβεβαιότητα, βεβαιότητα χωρίς γνωστικό κόστος. Σε συνθήκες θεσμικής κόπωσης, αυτή η οικονομία σκέψης αποκτά ιδιαίτερη ελκυστικότητα. Η αδυναμία διάκρισης ανάμεσα στο αληθινό και το ψευδές οδηγεί σε κοινωνική ακινησία. Και αυτή η ακινησία συνιστά το ιδανικό πεδίο άσκησης εξουσίας.

Η δημοκρατία φθείρεται όταν ο δημόσιος λόγος παύει να αναφέρεται σε μια κοινή πραγματικότητα. Όταν η αλήθεια εγκαταλείπεται ως πεδίο αντιπαράθεσης και αντικαθίσταται από ανταγωνιστικές αφηγήσεις. Σε αυτό το σημείο, η προπαγάνδα μετασχηματίζεται σε ένα νέο καθεστώς πολιτικής σκέψης, όπου η πειστικότητα προηγείται των γεγονότων και η αφήγηση υπερισχύει της πραγματικότητας.

Το κρίσιμο σημείο αυτής της μετάβασης αφορά την τεχνολογία. Η ψηφιακή δημόσια σφαίρα οργανώνεται γύρω από την προσοχή και τη συναισθηματική ένταση. Οι αλγόριθμοι ευνοούν ό,τι διατηρεί τον χρήστη ενεργό, ό,τι προκαλεί φόβο, θυμό ή αίσθηση αποκάλυψης. Η πληροφορία αποκτά αξία με βάση την κινητοποιητική της ισχύ και όχι με βάση την επαληθευσιμότητα.

Η κλασική δημοκρατική θεωρία στηρίχθηκε στη σιωπηρή, αλλά θεμελιώδη παραδοχή ότι, παρά τις συγκρούσεις, υπάρχει ένα ελάχιστο κοινό πεδίο εμπειρίας. Η πολιτική διαφωνία προϋπέθετε ότι διαφωνούμε για το νόημα των ίδιων γεγονότων. Σήμερα αυτή η παραδοχή έχει διαρραγεί. Ζούμε σε κοινωνίες με διαφορετικές πραγματικότητες. Σε αυτό το περιβάλλον, η δημοκρατία διατηρεί την τυπική της μορφή, αλλά αποσυνδέεται από τη γνωστική της βάση. Η πολιτική μετατρέπεται σε ανταγωνισμό αφηγημάτων. Η επιτυχία εξαρτάται από την κινητοποίηση και όχι από την κατανόηση. Το συναίσθημα λειτουργεί ως κύριος μοχλός συμμετοχής.

Η δομή του βιβλίου ακολουθεί αυτήν τη λογική με συνέπεια. Τα παραδείγματα της Τουρκίας, της Ρωσίας και των Ηνωμένων Πολιτειών λειτουργούν ως τρεις διακριτές, αλλά συγγενείς μορφές πολιτικής μυθολογίας. Στην τουρκική περίπτωση, η κατασκευή μιας ψευδο-αρχαιότητας και η ανάδειξη των Τούρκων σε «αρχαιότερο λαό του κόσμου» αποκαλύπτει πώς η Ιστορία μετατρέπεται σε εργαλείο κρατικής αυτοδικαίωσης. Ο κεμαλισμός και οι μεταγενέστερες μεταλλάξεις του δεν παρουσιάζονται ως αντίθετα ρεύματα, αλλά ως διαφορετικές μορφές του ίδιου μηχανισμού: της ανάγκης για έναν μύθο που θα καλύψει τις ρωγμές της πραγματικότητας και θα παράσχει μια αίσθηση υπαρξιακής ανωτερότητας.

Στη ρωσική περίπτωση, ο συγγραφέας δείχνει με ενάργεια πώς ο ευρασιανισμός, η αποκαλυπτική θεολογία και η αυτοκρατορική νοσταλγία συγχωνεύονται σε έναν λόγο που προσδίδει μεταφυσική αποστολή στην πολιτική ισχύ. Η συνωμοσιολογία δεν λειτουργεί εδώ ως περιθωριακή πίστη, αλλά ως ιδεολογικό υπόστρωμα της εξωτερικής πολιτικής και της εσωτερικής πειθάρχησης. Η πραγματικότητα ερμηνεύεται ως διαρκής πολιορκία, οι θεσμοί τής Δύσης ως ενσάρκωση του Κακού και ο πόλεμος ως αναγκαία πράξη ιστορικής αποκατάστασης. Ο Δημητριάδης αποφεύγει τον διδακτισμό και επιλέγει την ψύχραιμη ανάλυση, γεγονός που καθιστά το επιχείρημά του ακόμη πιο ισχυρό.

Στις Ηνωμένες Πολιτείες, η μελέτη του χιλιασμού, των τηλε-ευαγγελιστών και της τραμπικής ρητορικής αποκαλύπτει μια διαφορετική όψη του ίδιου φαινομένου. Εκεί, η δυσπιστία μετατρέπεται σε ταυτότητα και η πολιτική σε θεατρική σύγκρουση αποκαλύψεων. Η συνωμοσιολογία λειτουργεί ως υποκατάστατο ερμηνείας σε μια κοινωνία που δυσκολεύεται να διαχειριστεί τις ανισότητες και τις ρήξεις της. Ο συγγραφέας δείχνει πώς η πίστη σε μυστικά σχέδια και αόρατους εχθρούς προσφέρει ψυχολογική ανακούφιση, ενώ ταυτόχρονα αποδυναμώνει τη δυνατότητα συλλογικής δράσης βασισμένης στη γνώση. Η συνωμοσιολογία αντλεί ισχύ από την απαίτηση ένταξης, μετατρέποντας την πολιτική σε πεδίο συσπείρωσης και πίστης. Έτσι διαμορφώνονται οπαδοί αντί για πολίτες, με την πραγματικότητα να λειτουργεί ως υλικό αφήγησης και όχι ως κοινό έδαφος.

Η ελληνική ενότητα του βιβλίου αποκτά ιδιαίτερη σημασία, καθώς λειτουργεί ως καθρέφτης μιας κοινωνίας που βίωσε τη βίαιη αποσύνδεση λόγου και πραγματικότητας. Η αρχαιολατρία, ο αντιδυτικισμός, η θρησκευτική εσχατολογία και η ψευδοεπιστήμη εμφανίζονται ως πλέγμα αφηγήσεων που αντλούν τη δύναμή τους από την κρίση εμπιστοσύνης προς τους θεσμούς. Ο Δημητριάδης δεν αντιμετωπίζει το φαινόμενο ως πολιτισμική ιδιοτροπία, αλλά ως αποτέλεσμα συγκεκριμένων ιστορικών και κοινωνικών διεργασιών. Η αποτυχία των ελίτ να πείσουν, η απομάκρυνσή τους από το κοινωνικό σώμα και η παραίτηση του δημόσιου λόγου από κάθε παιδαγωγική φιλοδοξία, άνοιξαν τον δρόμο σε έναν λόγο που υπόσχεται βεβαιότητα μέσα από τον μύθο.

Ιδιαίτερη ένταση αποκτά η ανάλυση της πανδημίας. Εκεί, η συνωμοσιολογία αναδεικνύεται σε πλήρη κοσμοαντίληψη. Η επιστήμη εμφανίζεται ως όργανο καταπίεσης, οι γιατροί ως εκτελεστές σκοτεινών σχεδίων, οι θεσμοί ως μηχανισμοί εξαπάτησης. Ο συγγραφέας εντοπίζει το κρίσιμο σημείο στη μαζική αποδοχή αυτών των αφηγημάτων ως ισοδύναμων της γνώσης. Σε ένα περιβάλλον όπου τα πάντα θεωρούνται πιθανά, ο έλεγχος καθίσταται αδύνατος. Η σκέψη παραλύει και η κοινωνία καθίσταται ευάλωτη σε κάθε μορφή χειραγώγησης.

Η τεχνολογία καθιστά αυτή τη μετατόπιση φυσική. Ο δημόσιος λόγος συμπυκνώνεται σε εικόνες, αποσπάσματα και βίντεο ελάχιστης διάρκειας. Η πολυπλοκότητα αντιμετωπίζεται ως βάρος. Η βεβαιότητα υπερισχύει της αμφιβολίας και η αντίδραση προηγείται της σκέψης.

Ο επίλογος του βιβλίου λειτουργεί ως ηθική σύνθεση των προηγούμενων κεφαλαίων. Η κρίση της εμπιστοσύνης αναδεικνύεται σε κεντρικό πρόβλημα των σύγχρονων δημοκρατιών. Ο Δημητριάδης αποφεύγει τις εύκολες εξόδους και τις τεχνοκρατικές συνταγές. Η αποκατάσταση της εμπιστοσύνης προϋποθέτει χρόνο, θεσμική συνέπεια και πολιτική ειλικρίνεια. Προϋποθέτει επίσης πολίτες ικανούς να αντέξουν την αβεβαιότητα χωρίς προσφυγή στον μύθο. Η αναφορά στον Φάινμαν, στο τέλος, λειτουργεί ως συμπύκνωση μιας στάσης ζωής: η αυτοεξαπάτηση συνιστά την πρώτη και πιο επικίνδυνη μορφή πλάνης.

Το ουσιαστικό διακύβευμα αφορά τη σχέση ανάμεσα στη σκέψη και την ευθύνη. Η αβεβαιότητα λειτουργεί ως συστατικό της γνώσης. Η δημοκρατία συγκροτείται ως διαδικασία διαρκούς αμφισβήτησης και όχι ως μηχανισμός επιβεβαίωσης ταυτοτήτων.

Το «Θεωρίες συνωμοσίας και πολιτική» προσφέρει κατανόηση και ευθύνη. Αποτελεί ένα βιβλίο που διεκδικεί θέση στον δημόσιο διάλογο ως σταθερή φωνή σκέψης. Σε μιαν εποχή όπου η σύγχυση λειτουργεί ως στρατηγική και η καχυποψία ως πολιτικό κεφάλαιο, το βιβλίο υπενθυμίζει ότι η δημοκρατία απειλείται τόσο από τη βία όσο και από τη σταδιακή αποσύνθεση της έννοιας της αλήθειας. Αυτή η υπενθύμιση συνιστά σήμερα πράξη βαθιά πολιτική και αναγκαία.

Διαβάστε επίσης:

Βιβλίο: Οκτώ αριστοτεχνικά διηγήματα

Βιβλίο: Η σιωπηλή γεωγραφία της απουσίας

Βιβλίο: Η καθημερινότητα του αυταρχισμού