Βιβλίο: Η γη των Μάου-Τέμπο

Ζοζέ Σαραμάγκου
Αυτοί που σηκώθηκαν απ’ τη γη
Μετάφραση: Μαρία Παπαδήμα
Εκδόσεις Καστανιώτη
Σελ. 432

Στο Αλεντέζου η γη είχε ιδιοκτήτες. Οι άνθρωποι που την όργωναν, τη θέριζαν και ζούσαν από αυτήν είχαν ελάχιστα, συχνά ούτε καν τη βεβαιότητα της επόμενης ημέρας. Στην απέραντη αγροτική ενδοχώρα της Πορτογαλίας, έναν κόσμο μεγάλων κτημάτων, εποχικής δουλειάς και φτώχειας, εκτυλίσσεται το «Αυτοί που σηκώθηκαν απ’ τη γη», του Ζοζέ Σαραμάγκου. Και διάλεξε να αφηγηθεί τη ζωή εκείνων που μοχθούσαν και ίδρωναν πάνω της.

Το μυθιστόρημα κυκλοφόρησε το 1980 και παρακολουθεί, μέσα από διαδοχικές γενιές της οικογένειας Μάου-Τέμπο, σχεδόν έναν αιώνα πορτογαλικής ιστορίας. Δημοκρατία, δικτατορία, πόλεμοι, κοινωνικές συγκρούσεις και, στο βάθος, η Επανάσταση των Γαριφάλων περνούν μέσα από τη ζωή ανθρώπων που βρίσκονται μακριά από τα κέντρα όπου λαμβάνονται οι αποφάσεις. Ένας πορτογαλικός αιώνας περνά εδώ μέσα από τα χωράφια, τη φτώχεια και τη ζωή των ανθρώπων που τα δουλεύουν.

Στο κέντρο της αφήγησης βρίσκεται η οικογένεια Μάου-Τέμπο. Τρεις γενιές ανθρώπων που γεννιούνται μέσα στην ίδια σκληρή τάξη πραγμάτων και μεγαλώνουν με τη βεβαιότητα ότι η ζωή τους είναι προδιαγεγραμμένη. Μια καθημερινότητα ανάμεσα στην αγωνία της ανεργίας και στα εξαντλητικά μεροκάματα, με την πείνα σχεδόν μόνιμη και τα παιδιά να μαθαίνουν από νωρίς τι σημαίνει ανέχεια. Γύρω τους εκτείνονται τα μεγάλα κτήματα του Αλεντέζου και ένας κόσμος όπου η ιδιοκτησία της γης καθορίζει σχεδόν τα πάντα, από το ποιος θα εργαστεί ως το ποιος έχει δικαίωμα να μιλήσει.

Ο Σαραμάγκου παρακολουθεί αυτή την οικογένεια χωρίς να την απομονώνει από την εποχή της. Η πτώση της μοναρχίας, η Δημοκρατία, η δικτατορία του Σαλαζάρ, οι πόλεμοι και οι κοινωνικές αναταράξεις φτάνουν μέχρι το χωριό, άλλοτε σαν μακρινός απόηχος και άλλοτε με όλη τους τη βία. Για τους ανθρώπους, όμως, που περιμένουν κάθε πρωί να μάθουν αν θα βρουν δουλειά, οι μεγάλες πολιτικές μεταβολές αλλάζουν ελάχιστα την καθημερινή τους ζωή. Τα καθεστώτα μπορεί να αλλάζουν, η πείνα όμως δείχνει μεγαλύτερη αντοχή.

Αυτό ακριβώς κάνει το μυθιστόρημα κάτι περισσότερο από μια οικογενειακή σάγκα. Ο Σαραμάγκου αφηγείται πώς ένας κόσμος που για πολλές γενιές αντιμετωπίζει την αδικία περίπου σαν φυσικό φαινόμενο αρχίζει σιγά σιγά να την αναγνωρίζει ως ανθρώπινη κατασκευή. Η φτώχεια παύει να μοιάζει με μοίρα, η υπακοή παύει να θεωρείται αυτονόητη και η ερώτηση για το αν τα πράγματα μπορούν να είναι διαφορετικά περνά από τον έναν άνθρωπο στον άλλον. Δεν υπάρχει κάποια ξαφνική αφύπνιση. Η συνείδηση ωριμάζει αργά, μέσα από μικρές ταπεινώσεις, απολύσεις, ξυλοδαρμούς, απεργίες, φόβο και αλληλεγγύη.

Κι εδώ το βιβλίο αποκτά την πολιτική του δύναμη. Ο Σαραμάγκου δεν προσποιείται τον ουδέτερο παρατηρητή. Η συμπάθειά του βρίσκεται καθαρά με τους ανθρώπους της γης και η δυσπιστία του απέναντι στους μεγαλοϊδιοκτήτες, στην αστυνομία και στους θεσμούς που συντηρούν αυτή την κοινωνική τάξη δεν αφήνει πολλά περιθώρια παρερμηνείας. Ωστόσο, το μυθιστόρημα αποκτά ενδιαφέρον στο σημείο εκείνο που η αφήγηση δεν εγκλωβίζεται σε αυτή τη θέση. Αν συνέβαινε αυτό, θα είχαμε μπροστά μας ένα ακόμα στρατευμένο αφήγημα μιας εποχής. Ο Σαραμάγκου κατορθώνει κάτι δυσκολότερο. Κάνει την πολιτική να περνά μέσα από τις ζωές των ανθρώπων και όχι τους ανθρώπους να υπηρετούν απλώς την πολιτική του θέση.

Αυτό φαίνεται και στον τρόπο με τον οποίο παρουσιάζει τους ήρωές του. Ο Σαραμάγκου δεν εξιδανικεύει τους Μάου-Τέμπο ούτε τους παρουσιάζει ως πρότυπα λαϊκής αρετής. Υπομένουν, φοβούνται, συμβιβάζονται, θυμώνουν, κάνουν λάθη. Η ζωή τους έχει κάτι το επίμονα καθημερινό. Το κακό δεν εμφανίζεται πάντοτε με τη μορφή μιας μεγάλης δραματικής πράξης. Συνήθως βρίσκεται στο μεροκάματο που δεν δόθηκε, στην εργασία που κράτησε περισσότερο απ’ όσο άντεχε το σώμα, στην εξάρτηση μιας ολόκληρης οικογένειας από την απόφαση ενός άλλου ανθρώπου. Η καταπίεση αποκτά έτσι τη δύναμη της συνήθειας. Και ίσως αυτή να είναι η πιο ανθεκτική μορφή της.

Ο Σαραμάγκου γνώριζε από κοντά τον κόσμο που περιγράφει. Στα μέσα της δεκαετίας του 1970 εγκαταστάθηκε για μερικούς μήνες στο Λάβρε, στο Αλεντέζου, όπου συνομίλησε με εργάτες της περιοχής και συγκέντρωσε το υλικό από το οποίο θα γεννιόταν το μυθιστόρημα. Οι μαρτυρίες αυτές πέρασαν στη λογοτεχνία χωρίς να μετατραπούν σε χρονικό ή κοινωνιολογική καταγραφή. Οι πραγματικές φωνές αφομοιώθηκαν μέσα στη λογοτεχνία. Γι’ αυτό και πολλές από τις σελίδες του έχουν την αίσθηση μιας ιστορίας που μεταδόθηκε από στόμα σε στόμα πριν βρει τη θέση της στο χαρτί.

Κάπου εδώ αρχίζει να διακρίνεται καθαρότερα και ο Σαραμάγκου που θα γνωρίσουμε στα μεταγενέστερα έργα του. Ένας αφηγητής που δεν αρκείται να παρακολουθεί τα γεγονότα, αλλά παρεμβαίνει, σχολιάζει, ειρωνεύεται και συχνά πλησιάζει τόσο κοντά στους ανθρώπους του ώστε η δική του φωνή μοιάζει να αναμειγνύεται με τη δική τους. Η αφήγηση αποκτά έτσι μια ιδιαίτερη ελευθερία, που επιτρέπει στο κοινωνικό και το πολιτικό να συνυπάρχουν με το χιούμορ, την τρυφερότητα και την ειρωνεία.

Και αυτό έχει ιδιαίτερη σημασία σε ένα μυθιστόρημα για ανθρώπους που για πολύ καιρό δεν είχαν δική τους δημόσια φωνή. Όσο οι γενιές διαδέχονται η μία την άλλη, αλλάζει όχι μόνο ο τρόπος με τον οποίο οι ήρωες αντιλαμβάνονται τη θέση τους αλλά και ο τρόπος με τον οποίο μιλούν γι’ αυτήν. Από την υπομονή περνούν στην απορία, από την απορία στη διαμαρτυρία και από εκεί στην οργάνωση και τη διεκδίκηση. Η πολιτική συνείδηση δεν εμφανίζεται σαν μάθημα που τους παραδίδεται έτοιμο. Δημιουργείται μέσα από την εμπειρία.

Εδώ βρίσκεται και μία από τις πιο ενδιαφέρουσες πλευρές του τίτλου. Οι άνθρωποι «σηκώνονται από τη γη» με περισσότερες από μία σημασίες. Σηκώνονται κάθε πρωί για να δουλέψουν πάνω της, ζουν από αυτήν και στο τέλος επιστρέφουν σ’ αυτήν. Κάποια στιγμή όμως το ίδιο ρήμα αποκτά άλλο περιεχόμενο. Σηκώνομαι σημαίνει παύω να δέχομαι ότι η θέση μου είναι αναγκαστικά εκεί όπου με τοποθέτησαν. Η αλλαγή είναι μικρή στη λέξη και τεράστια στη ζωή.

Ο αναγνώστης γνωρίζει βέβαια πού οδηγεί ιστορικά αυτή η διαδρομή Η δικτατορία του «Νέου Κράτους» (Estado Novo) θα καταρρεύσει τον Απρίλιο του 1974 και η Επανάσταση των Γαριφάλων θα ανοίξει για την Πορτογαλία μιαν εντελώς διαφορετική εποχή. Ο Σαραμάγκου όμως δεν ενδιαφέρεται τόσο για την πανηγυρική στιγμή της ανατροπής όσο για όλα όσα είχαν προηγηθεί. Για τις δεκαετίες μέσα στις οποίες άνθρωποι χωρίς εξουσία, μόρφωση ή κοινωνικό κύρος έμαθαν σταδιακά ότι μπορούσαν να αμφισβητήσουν την τάξη πραγμάτων μέσα στην οποία είχαν γεννηθεί.

Γι’ αυτό και το «Αυτοί που σηκώθηκαν απ’ τη γη» αφηγείται τελικά λιγότερο την ίδια την επανάσταση και περισσότερο τον αργό δρόμο που οδήγησε σε αυτήν. Και ίσως εκεί βρίσκεται η μεγαλύτερη δύναμη του βιβλίου. Ο Σαραμάγκου αποφεύγει την παγίδα να αναζητήσει ήρωες του μόχθου. Αναζητεί τη στιγμή κατά την οποία άνθρωποι, συνηθισμένοι, κουρασμένοι από τη δουλειά και μαθημένοι στην υποταγή, αρχίζουν να βλέπουν διαφορετικά τον κόσμο που τους περιβάλλει. Η αλλαγή προηγείται μέσα τους προτού φανεί στους δρόμους και στα χωράφια. Γι’ αυτό το Αυτοί που σηκώθηκαν απ’ τη γη ξεπερνά τα όρια της ιστορίας του Αλεντέζου και της Πορτογαλίας του 20ού αιώνα. Μιλά για εκείνη τη δύσκολη στιγμή κατά την οποία το αναπόφευκτο παύει να φαίνεται αναπόφευκτο. Και ο Σαραμάγκου, χωρίς να απομακρύνεται ούτε στιγμή από τη γη και τους ανθρώπους της, καταφέρνει να αφηγηθεί κάτι πολύ μεγαλύτερο. Πριν οι άνθρωποι αλλάξουν την Ιστορία, πρέπει πρώτα να πάψουν να πιστεύουν ότι η Ιστορία έχει ήδη αποφασίσει γι’ αυτούς.

Διαβάστε επίσης:

Βιβλίο: Ο παράδεισος που έκρυβε μια κόλαση

Βιβλίο: Πριν από το ταξίδι, ήταν τα βιβλία

Όταν η Αντίσταση έγινε εξουσία

Ακολουθήστε το topontiki.gr στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις.

Δείτε όλες τις τελευταίες Ειδήσεις από την Ελλάδα και τον Κόσμο, τη στιγμή που συμβαίνουν.