Βιβλίο: Πριν από το ταξίδι, ήταν τα βιβλία

Πριν από το πρώτο εισιτήριο, είχε προηγηθεί ένας χάρτης διπλωμένος ανάμεσα στις σελίδες. Τα λιμάνια είχαν ονόματα που ακούγονταν σαν υποσχέσεις, τα νησιά έκρυβαν θησαυρούς και οι ωκεανοί απλώνονταν πολύ πέρα από τα όρια του παιδικού δωματίου. Ο κόσμος έφθανε στον αναγνώστη πριν ακόμη εκείνος αποκτήσει τη δυνατότητα να τον γνωρίσει. Έμπαινε στο σπίτι μέσα από ένα βιβλίο και άνοιγε δρόμους που καμία οικογενειακή εκδρομή και κανένα σχολικό μάθημα γεωγραφίας δεν μπορούσαν να προσφέρουν.

Για πολλές γενιές, η πρώτη γνωριμία με το ταξίδι υπήρξε λογοτεχνική. Πριν εμφανιστούν οι φθηνές αεροπορικές εταιρείες, οι ψηφιακοί χάρτες και οι εικόνες από κάθε γωνιά της γης, οι μακρινοί τόποι διατηρούσαν ένα μέρος από το μυστήριό τους. Ο αναγνώστης γνώριζε το όνομα μιας χώρας, ίσως μπορούσε να τη δείξει πάνω στην υδρόγειο, όμως η μορφή της γεννιόταν κυρίως μέσα στη φαντασία του. Μια περιγραφή, ένας ήρωας, ένα λιμάνι μέσα στην ομίχλη αρκούσαν για να αποκτήσει ο τόπος χρώμα, θερμοκρασία και χαρακτήρα.

Ο Ιούλιος Βερν έδωσε σε αυτή την επιθυμία την πιο αισιόδοξη μορφή της. Στα βιβλία του ο πλανήτης έμοιαζε τεράστιος και συγχρόνως προσιτός. Μπορούσε να διασχιστεί σε ογδόντα ημέρες, να εξερευνηθεί κάτω από την επιφάνεια της θάλασσας ή να αποκαλύψει κανείς έναν ολόκληρο κόσμο στα έγκατα της γης. Η επιστήμη, η τόλμη και η περιέργεια μετατρέπονταν σε μέσα μεταφοράς. Ο αναγνώστης ακολουθούσε τον Φιλέα Φογκ από το Λονδίνο στο Σουέζ, στη Βομβάη, στο Χονγκ Κονγκ και στην Αμερική, παρακολουθώντας τις ηπείρους να ενώνονται μέσα από σιδηροδρόμους, ατμόπλοια και μια σχεδόν ακατανίκητη πίστη στην ανθρώπινη δυνατότητα.

Το ταξίδι του Βερν είχε προορισμό, σχέδιο και χρονοδιάγραμμα. Σε άλλα βιβλία, ο δρόμος οδηγούσε προς την περιπέτεια και την αβεβαιότητα. Το «Νησί των Θησαυρών» του Ρόμπερτ Λούις Στίβενσον έμαθε στους αναγνώστες ότι ένας χάρτης μπορούσε να είναι η αρχή μιας ολόκληρης ζωής. Ένα κομμάτι χαρτί, ένας σταυρός πάνω σε ένα άγνωστο νησί και μερικά παράξενα ονόματα αρκούσαν για να κινητοποιήσουν πλοία, ανθρώπους, φόβους και επιθυμίες. Η γεωγραφία μετατρεπόταν σε υπόσχεση κινδύνου. Κάθε ακτή μπορούσε να κρύβει έναν θησαυρό και κάθε σύντροφος να αποδειχθεί προδότης.

Ο Ροβινσώνας Κρούσος ταξίδεψε προς μια διαφορετική κατεύθυνση. Το νησί του Ντάνιελ Ντεφόου υπήρξε τόπος απομόνωσης, επιβίωσης και αναμέτρησης με τον ίδιο τον χρόνο. Για τον παιδικό αναγνώστη, η ιστορία κρατούσε κυρίως την περιπέτεια: την καλύβα, τα εργαλεία, τις καλλιέργειες, το αποτύπωμα στην άμμο. Αργότερα άρχιζαν να διακρίνονται οι βαθύτερες αποχρώσεις της: η μοναξιά, ο φόβος, η ανάγκη του ανθρώπου να ξαναφτιάξει έναν μικρό κόσμο από την αρχή. Το μακρινό νησί γινόταν ένα εργαστήριο ανθρώπινης ύπαρξης.

Η θάλασσα, βέβαια, είχε πολύ περισσότερα πρόσωπα. Στον «Μόμπι Ντικ» του Χέρμαν Μέλβιλ απλωνόταν ως ένας χώρος αχανής, απρόβλεπτος και σχεδόν μεταφυσικός. Το ταξίδι του «Πίκουοντ» ξεκινούσε ως φαλαινοθηρική αποστολή και μεταβαλλόταν σταδιακά σε καταδίωξη μιας έμμονης ιδέας. Ο αναγνώστης ταξίδευε μαζί με το πλήρωμα, γνώριζε τα λιμάνια και τις εργασίες του πλοίου, όμως πολύ σύντομα αντιλαμβανόταν ότι ο πραγματικός προορισμός βρισκόταν στο μυαλό του καπετάνιου Άχαμπ. Η λογοτεχνία έδειχνε έτσι πως κάθε ταξίδι διαθέτει μια ορατή διαδρομή και μια δεύτερη, εσωτερική, συχνά πιο επικίνδυνη.

Ο Τζόζεφ Κόνραντ έκανε αυτή τη δεύτερη διαδρομή ακόμη πιο σκοτεινή. Τα πλοία του διέσχιζαν θάλασσες και ποτάμια, μεταφέροντας ανθρώπους που πίστευαν ότι κινούνται προς έναν συγκεκριμένο τόπο, ενώ στην πραγματικότητα πλησίαζαν όλο και περισσότερο τις κρυμμένες πλευρές του εαυτού τους. Στην «Καρδιά του σκότους», το ταξίδι στον ποταμό Κονγκό αποκάλυπτε τη βία και την απληστία που κρύβονταν πίσω από τη ρητορική της ευρωπαϊκής «εκπολιτιστικής αποστολής». Ο μακρινός τόπος έπαυε να λειτουργεί ως εξωτικό σκηνικό. Γινόταν καθρέφτης της Ευρώπης και των αυταπατών της.

Τα βιβλία αυτά μας έμαθαν από νωρίς ότι η απόσταση μετριέται με περισσότερους τρόπους. Υπάρχουν τόποι μακρινοί επειδή χρειάζονται πολλές ημέρες ταξιδιού και άλλοι επειδή ανήκουν σε μια διαφορετική εμπειρία του κόσμου. Μια πόλη μπορεί να βρίσκεται λίγες ώρες μακριά και να παραμένει άγνωστη. Ένα νησί στην άλλη άκρη της γης μπορεί να μας φαίνεται οικείο, επειδή κάποιος συγγραφέας μάς επέτρεψε να περπατήσουμε στους δρόμους του, να ακούσουμε τις φωνές των κατοίκων του και να παρακολουθήσουμε τη ζωή του να αλλάζει από το πρωί έως το βράδυ.

Η λογοτεχνία δημιούργησε έτσι μια παράξενη γεωγραφία. Οι πόλεις απέκτησαν δεύτερη ύπαρξη, φτιαγμένη από τις ιστορίες που γράφτηκαν γι’ αυτές. Το Παρίσι των μυθιστορημάτων προηγήθηκε για πολλούς ανθρώπους από το πραγματικό Παρίσι. Το Λονδίνο του Ντίκενς, με την ομίχλη, τους δρόμους, τα φτωχικά σπίτια και τα δικαστήριά του, εγκαταστάθηκε στη φαντασία εκατομμυρίων αναγνωστών που δεν είχαν περάσει ποτέ τη Μάγχη. Η Αγία Πετρούπολη του Ντοστογιέφσκι έγινε μια πόλη υγρή, ασφυκτική και ταραγμένη, όπου κάθε δρόμος έμοιαζε να οδηγεί σε μια ηθική δοκιμασία. Η Βενετία ταξίδεψε μέσα από τον Τόμας Μαν, πριν ακόμη μετατραπεί σε προορισμό μαζικού τουρισμού.

Όταν φτάνουμε τελικά σε μια πόλη που έχουμε γνωρίσει μέσα από τα βιβλία, η εμπειρία μοιάζει συχνά με συνάντηση έπειτα από μακρά αλληλογραφία. Αναγνωρίζουμε ονόματα δρόμων, κτίρια, πλατείες και γέφυρες, χωρίς να τα έχουμε δει ποτέ. Την ίδια στιγμή, η πραγματικότητα διορθώνει τη φαντασία. Το φως πέφτει διαφορετικά, οι αποστάσεις αποδεικνύονται μικρότερες, οι δρόμοι έχουν θόρυβο και τα μνημεία περιστοιχίζονται από ανθρώπους που βιάζονται να πάνε στη δουλειά τους. Η λογοτεχνική πόλη συναντά την καθημερινή πόλη και για λίγο οι δύο εικόνες συνυπάρχουν.

Αυτή η απόσταση ανάμεσα στον τόπο που φανταστήκαμε και τον τόπο που αντικρίζουμε αποτελεί ένα από τα πιο γόνιμα στοιχεία του ταξιδιού. Τα βιβλία δεν λειτουργούν ως ακριβείς οδηγοί. Προετοιμάζουν το βλέμμα, δημιουργούν προσδοκίες και μας μαθαίνουν να αναζητούμε όσα κρύβονται πίσω από την πρώτη εικόνα. Ο ταξιδιώτης που έχει διαβάσει γνωρίζει ότι μια πόλη περιλαμβάνει περισσότερα από τα αξιοθέατά της. Κουβαλά ιστορίες, συγκρούσεις, μνήμες και ζωές που δύσκολα χωρούν σε έναν τουριστικό χάρτη.

Σήμερα ο κόσμος φθάνει σε εμάς πολύ πριν ανοίξουμε ένα βιβλίο. Οι οθόνες μάς δείχνουν δρόμους, ξενοδοχεία, παραλίες και εστιατόρια με τέτοια λεπτομέρεια ώστε το ταξίδι μοιάζει μερικές φορές να έχει ήδη πραγματοποιηθεί. Μπορούμε να περιηγηθούμε εικονικά σε μια γειτονιά, να γνωρίζουμε το δωμάτιο όπου θα μείνουμε και να έχουμε επιλέξει ακόμη και το τραπέζι όπου θα φάμε. Η αβεβαιότητα περιορίζεται και μαζί της υποχωρεί ένα μέρος από την παλιά προσμονή.

Τα βιβλία διατηρούν μια άλλη δυνατότητα. Προσφέρουν έναν τόπο δίχως να τον εξαντλούν. Αφήνουν κενά, σκιές και αποστάσεις που ο αναγνώστης καλείται να συμπληρώσει. Γι’ αυτό οι χώρες που γνωρίσαμε μέσα από τη λογοτεχνία παρέμειναν ζωντανές μέσα μας ακόμη και όταν οι γεωγραφικές πληροφορίες ήταν ελάχιστες. Τις είχαμε συνδέσει με ανθρώπους, φόβους, έρωτες και περιπέτειες. Είχαμε ήδη αποκτήσει κάτι που έμοιαζε με μνήμη, παρότι δεν είχαμε βρεθεί ποτέ εκεί.

Ίσως αυτό υπήρξε το σπουδαιότερο μάθημα των βιβλίων του ταξιδιού. Μας έμαθαν να κοιτάζουμε τον κόσμο ως χώρο δυνατότητας. Πίσω από κάθε όνομα στον χάρτη μπορούσε να υπάρχει μια ιστορία, πίσω από κάθε λιμάνι μια αναχώρηση και πίσω από κάθε ορίζοντα κάτι που άξιζε να αναζητηθεί. Πολύ πριν κρατήσουμε διαβατήριο, είχαμε ήδη μάθει την επιθυμία της αναχώρησης.

Και όταν ήρθε επιτέλους η ώρα του πραγματικού ταξιδιού, ο κόσμος μάς ήταν άγνωστος και συγχρόνως παράξενα οικείος. Κάπου μέσα στις αποσκευές ταξίδευαν ακόμη ο Φιλέας Φογκ, ο Τζιμ Χόκινς, ο Ροβινσώνας, ο Ισμαήλ και όλοι εκείνοι που είχαν φύγει πριν από εμάς. Οι δρόμοι ήταν καινούργιοι. Η ανάγκη να τους ακολουθήσουμε είχε γεννηθεί πολλά χρόνια νωρίτερα, ανάμεσα στις σελίδες ενός βιβλίου.

Διαβάστε επίσης:

Όταν η Αντίσταση έγινε εξουσία

Τα καλοκαίρια που μας χάρισαν τα βιβλία

Βιβλίο: Το υπουργείο της πιο αθόρυβης κρίσης

Ακολουθήστε το topontiki.gr στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις.

Δείτε όλες τις τελευταίες Ειδήσεις από την Ελλάδα και τον Κόσμο, τη στιγμή που συμβαίνουν.