Τα καλοκαίρια που μας χάρισαν τα βιβλία

Μαζί με τα βιβλία που διαβάσαμε τα καλοκαίρια, θυμόμαστε και το καλοκαίρι που κουβαλούσαν μέσα τους. Άλλο είχε το χρώμα του Αιγαίου, άλλο τη μυρωδιά ενός ιαπωνικού κήπου μετά τη βροχή, άλλο το απαλό φως μιας σκανδιναβικής νύχτας.

Ο Ιούλιος έχει την ίδια θέση στο ημερολόγιο της Ελλάδας, της Ιαπωνίας, της Σουηδίας και της Ιταλίας. Κι όμως, όποιος διαβάζει τη λογοτεχνία τους αισθάνεται ότι πρόκειται για τέσσερα διαφορετικά καλοκαίρια. Η θερμοκρασία μπορεί να μετριέται με τον ίδιο τρόπο παντού. Η μνήμη, όμως, η αισθητική και οι προσδοκίες κάθε κοινωνίας γεννούν μιαν εντελώς διαφορετική εποχή.

Η ελληνική λογοτεχνία έμαθε να βλέπει το καλοκαίρι μέσα από το φως. Από τα ομηρικά ακρογιάλια μέχρι τον Παπαδιαμάντη, τον Σεφέρη και τον Ελύτη, ο ήλιος δεν είναι απλώς ένα φυσικό φαινόμενο. Είναι ο πρωταγωνιστής του τοπίου. Το λευκό των σπιτιών, οι πέτρες που καίνε, η θάλασσα που αλλάζει χρώμα κάθε ώρα της ημέρας, τα τζιτζίκια που συνοδεύουν το μεσημέρι συνθέτουν ένα καλοκαίρι σχεδόν οπτικό. Ακόμα και η σιωπή έχει χρώμα.

Λίγες εκατοντάδες χιλιόμετρα δυτικότερα, στην Ιταλία, το καλοκαίρι αλλάζει χαρακτήρα. Το φως υπάρχει, αλλά η λογοτεχνία ενδιαφέρεται περισσότερο για τον άνθρωπο που ζει μέσα σε αυτό. Με το σούρουπο η πόλη αλλάζει ρυθμό. Οι πλατείες γεμίζουν φωνές, οι παρέες απλώνονται στα πεζοδρόμια και το βράδυ μοιάζει να αρχίζει ακριβώς τη στιγμή που αλλού τελειώνει η ημέρα. Το καλοκαίρι γίνεται δημόσια υπόθεση. Ζει στις πλατείες, στα καφέ, στις αυλές και στις ατελείωτες βραδινές συζητήσεις.

Στην Αγγλία συμβαίνει σχεδόν το αντίθετο. Εκεί το καλοκαίρι μοιάζει με σύντομη εξαίρεση από τον κανόνα. Η λογοτεχνία του δεν υμνεί τη ζέστη αλλά το απρόσμενο δώρο του φωτός. Οι κήποι, η εξοχή, οι περίπατοι και οι λίγες ηλιόλουστες εβδομάδες αποκτούν μια αξία που δύσκολα αντιλαμβάνεται ένας Μεσογειακός αναγνώστης. Όταν ο ήλιος είναι σπάνιος, γίνεται γεγονός.

Ακόμα πιο έντονα εμφανίζεται αυτή η αίσθηση στις σκανδιναβικές χώρες. Εκεί το καλοκαίρι είναι μια σύντομη γιορτή. Οι άνθρωποι βγαίνουν στους δρόμους, στα πάρκα, στις θάλασσες και στις λίμνες με μια σχεδόν παιδική χαρά. Το καλοκαίρι είναι σύντομο και κάθε φωτεινή μέρα μοιάζει να έχει ιδιαίτερη αξία. Δεν είναι τυχαίο ότι η λογοτεχνία του Βορρά αντιμετωπίζει το καλοκαίρι περισσότερο ως ανάπαυλα παρά ως μόνιμη κατάσταση.

Η ιαπωνική λογοτεχνία επινόησε ίσως το πιο λεπτό καλοκαίρι από όλα. Δεν κυριαρχεί ούτε η ζέστη ούτε η θάλασσα. Κυριαρχεί η αίσθηση ότι όλα περνούν. Οι εποχικές βροχές, ο ήχος των τζιτζικιών, τα θερινά φεστιβάλ, τα πυροτεχνήματα μιας νύχτας αποκτούν σημασία επειδή γνωρίζουμε ότι θα χαθούν γρήγορα. Το καλοκαίρι γίνεται υπενθύμιση της παροδικότητας της ζωής, η επίγνωση της διάρκειάς της.

Στην αμερικανική λογοτεχνία, αντίθετα, το καλοκαίρι συνδέθηκε περισσότερο με την κίνηση. Ο ανοιχτός δρόμος, τα ατελείωτα ταξίδια, οι μεγάλες αποστάσεις και η αναζήτηση μιας νέας αρχής έγιναν εικόνες που επανέρχονται συνεχώς. Εκεί όπου ο Ευρωπαίος βλέπει έναν τόπο, ο Αμερικανός βλέπει μια διαδρομή.

Αυτό ίσως εξηγεί γιατί τα βιβλία αποτελούν συχνά το πρώτο μας ταξίδι σε έναν πολιτισμό. Πριν γνωρίσουμε μια χώρα από κοντά, έχουμε ήδη μάθει πώς αισθάνεται το καλοκαίρι της. Ένας Έλληνας που διαβάζει Γιασουνάρι Καουαμπάτα ή Γιούκιο Μισίμα γνωρίζει έναν διαφορετικό τρόπο να ακούει τα τζιτζίκια. Αντίστοιχα, όποιος διαβάζει Τόμας Μαν ή Βιρτζίνια Γουλφ ανακαλύπτει ότι ο ήλιος μπορεί να σημαίνει κάτι εντελώς διαφορετικό από εκείνο που σημαίνει στις Κυκλάδες.

Αυτές οι λεπτομέρειες της ανάγνωσης γίνονται συχνά ένα από τα πιο διακριτικά δώρα της λογοτεχνίας. Εκτός από ανθρώπινους χαρακτήρες, μας μαθαίνει ότι ακόμα και οι πιο αυτονόητες εμπειρίες δεν είναι καθόλου αυτονόητες. Το καλοκαίρι που θεωρούμε φυσικό είναι, στην πραγματικότητα, μια πολιτισμική αφήγηση που κληρονομήσαμε χωρίς να το καταλάβουμε.

Διαβάστε επίσης:

Βιβλίο: Το υπουργείο της πιο αθόρυβης κρίσης

Έξι ελληνικά βιβλία για το φετινό καλοκαίρι

Βιβλίο: Η γνώση και η εθνική στρατηγική

Ακολουθήστε το topontiki.gr στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις.

Δείτε όλες τις τελευταίες Ειδήσεις από την Ελλάδα και τον Κόσμο, τη στιγμή που συμβαίνουν.