Κύκλος 2oς: Οι άνθρωποι ανάμεσα στους κόσμους – 3ο μέρος: Ο Εβραίος κουρσάρος που διαπραγματευόταν με βασιλιάδες

Στις αρχές του 17ου αιώνα, ένας Μαροκινός Εβραίος μπόρεσε μέσα σε λίγα χρόνια να εμφανίζεται στη Χάγη ως εκπρόσωπος ενός μουσουλμάνου σουλτάνου, στη Μαδρίτη ως πληροφοριοδότης που διαπραγματευόταν με την ισπανική αυλή, στο Άμστερνταμ ως δραστήριο μέλος της σεφαραδίτικης κοινότητας και στη θάλασσα ως κουρσάρος που καταδίωκε ισπανικά πλοία. Ο Σαμουέλ Παλάτσε έζησε μια ζωή που πέρασε από τόσο διαφορετικούς κόσμους, ώστε δύσκολα μπορεί να περιγραφεί με μία μόνο ταυτότητα.

Γεννήθηκε γύρω στο 1550 στη Φεζ του Μαρόκου, σε εβραϊκή οικογένεια ισπανικής καταγωγής. Οι πρόγονοί του ανήκαν στον σεφαραδίτικο κόσμο που είχε μετακινηθεί από την Ιβηρική στη Βόρεια Αφρική μετά τους διωγμούς και τις εκτοπίσεις των τελευταίων αιώνων της Reconquista και, κυρίως, μετά την εκδίωξη των Εβραίων από την Ισπανία το 1492. Η Φεζ διέθετε ισχυρή εβραϊκή κοινότητα και οικογένειες σαν τους Παλάτσε μπορούσαν να λειτουργούν ως έμποροι, διερμηνείς και μεσολαβητές ανάμεσα σε διαφορετικά πολιτικά και οικονομικά περιβάλλοντα. Ο πατέρας του Σαμουέλ, Ισαάκ, ήταν ραβίνος.

Η θέση των ανθρώπων αυτών ήταν ιδιότυπη, αλλά εξαιρετικά χρήσιμη. Ζούσαν μέσα σε μουσουλμανικές κοινωνίες, διατηρούσαν οικογενειακές και γλωσσικές σχέσεις με τον ισπανικό και πορτογαλικό κόσμο και μπορούσαν να κινούνται στα εμπορικά δίκτυα της Μεσογείου πολύ ευκολότερα από κάποιον που ανήκε αποκλειστικά σε μία από τις μεγάλες θρησκευτικές κοινότητες της εποχής. Σε έναν κόσμο όπου η διπλωματία δεν είχε ακόμη αποκτήσει τη σταθερή επαγγελματική μορφή των επόμενων αιώνων, τέτοιοι μεσολαβητές ήταν πολύτιμοι.

Ο Παλάτσε έκανε ακριβώς αυτήν τη δουλειά.

Στις αρχές του 17ου αιώνα, το Μαρόκο των Σααντίδων βρισκόταν απέναντι σε μια Ισπανία που εξακολουθούσε να αποτελεί μεγάλη μεσογειακή δύναμη. Ταυτόχρονα, στον Βορρά, οι Κάτω Χώρες πολεμούσαν επί δεκαετίες για την ανεξαρτησία τους από το ισπανικό Στέμμα. Το Μαρόκο και η νεαρή Ολλανδική Δημοκρατία είχαν επομένως έναν πολύ απλό κοινό παρονομαστή: την Ισπανία.

Το 1608, ο σουλτάνος Ζιντάν Αμπού Μααλί χρησιμοποίησε τον Παλάτσε ως πράκτορα και μεσολαβητή στις Κάτω Χώρες. Εκεί συναντήθηκε στη Χάγη με τον Μαυρίκιο του Νασάου, ηγετική μορφή της Ολλανδικής Δημοκρατίας, και με εκπροσώπους των Γενικών Τάξεων, του ανώτατου πολιτικού οργάνου της, και συμμετείχε στις διαπραγματεύσεις για στενότερες σχέσεις ανάμεσα στις δύο χώρες. Δύο χρόνια αργότερα, στις 24 Δεκεμβρίου 1610, υπεγράφη συνθήκη φιλίας και ελεύθερου εμπορίου ανάμεσα στο Μαρόκο και την Ολλανδική Δημοκρατία. Η συμφωνία άνοιγε τον δρόμο για εμπορικές συναλλαγές και για την προμήθεια του Μαρόκου με πλοία, όπλα και πολεμικό υλικό.

Ο Παλάτσε δεν ήταν πρεσβευτής με τη σημερινή έννοια. Οι πηγές τον περιγράφουν συχνά ως εντολοδόχο και διαμεσολαβητή, έναν άνθρωπο δηλαδή που κινούνταν ανάμεσα στο εμπόριο, τη διπλωματία και τις προσωπικές διαπραγματεύσεις. Αυτή ακριβώς η ασάφεια εξηγεί και τη δύναμή του. Δεν υπηρετούσε μιαν άκαμπτη γραφειοκρατία κι έτσι μπορούσε να διαπραγματεύεται, να οργανώνει εμπορικές ανταλλαγές, να μεταφέρει πληροφορίες και να αξιοποιεί προσωπικές σχέσεις. Η σύγχρονη βιογραφική έρευνα έχει δείξει ότι ο Παλάτσε μπορούσε να λειτουργεί ταυτόχρονα ως μεσολαβητής, πληροφοριοδότης και κατά περίπτωση διπλός πράκτορας. Η πολιτική του ταυτότητα ήταν τόσο κινητή όσο και η γεωγραφική του ζωή.

Το ενδιαφέρον είναι ότι η πίστη του στις συμμαχίες δεν ήταν πάντα τόσο καθαρή όσο θα ήθελαν οι κυβερνήσεις που τον χρησιμοποιούσαν.

Πριν εδραιωθεί στην Ολλανδία, είχε επιχειρήσει να επιστρέψει με την οικογένειά του στην Ισπανία. Στο πλαίσιο αυτής της προσπάθειας διαπραγματεύτηκε ακόμη και τη δυνατότητα μεταστροφής στον καθολικισμό και πρόσφερε πληροφορίες στην ισπανική αυλή για τις μαροκινές υποθέσεις.

Και όμως, στις Κάτω Χώρες εμφανιζόταν ως αφοσιωμένος Εβραίος. Συνδεόταν στενά με τον αναπτυσσόμενο σεφαραδίτικο κόσμο του Άμστερνταμ και της Χάγης, σε μιαν εποχή που Εβραίοι από την Ιβηρική αναζητούσαν στις Κάτω Χώρες έναν τόπο όπου θα μπορούσαν να εγκατασταθούν και να ασκήσουν περισσότερο ανοιχτά τη θρησκεία τους. Η οικογένεια Παλάτσε απέκτησε σημαντικό ρόλο τις επόμενες δεκαετίες στις εμπορικές και διπλωματικές σχέσεις ανάμεσα στο Μαρόκο και την Ολλανδική Δημοκρατία.

Η ζωή του όμως θα γινόταν ακόμη πιο παράδοξη.

Ο άνθρωπος που διαπραγματευόταν συνθήκες άρχισε να πολεμά στη θάλασσα.

Με την άδεια του Μαροκινού ηγεμόνα, ο Παλάτσε εξόπλισε πλοία και στράφηκε εναντίον ισπανικών και πορτογαλικών στόχων. Εδώ η διάκριση ανάμεσα στον «πειρατή» και τον «κουρσάρο» έχει σημασία. Ο πειρατής δρούσε για λογαριασμό του, χωρίς κρατική νομιμοποίηση. Ο κουρσάρος κινούνταν με εξουσιοδότηση μιας πολιτικής αρχής εναντίον εχθρικών πλοίων. Στην πραγματικότητα, βέβαια, η ίδια πράξη μπορούσε να θεωρηθεί διαφορετικά, ανάλογα με το ποιος την περιέγραφε. Για το Μαρόκο ή για τους Ολλανδούς, ο Παλάτσε μπορούσε να είναι νόμιμος κουρσάρος. Για τους Ισπανούς ήταν πειρατής.

Το 1614 κατέλαβε ισπανικά πλοία και προσπάθησε να μεταφέρει τα λάφυρα προς τις Κάτω Χώρες. Η κακοκαιρία τον ανάγκασε να καταφύγει στην Αγγλία. Εκεί τα πράγματα άλλαξαν. Η Αγγλία βρισκόταν τότε σε ειρήνη με την Ισπανία και ο Ισπανός πρεσβευτής απαίτησε τη σύλληψή του ως πειρατή. Ο Παλάτσε συνελήφθη και οδηγήθηκε ενώπιον της αγγλικής δικαιοσύνης. Η υπόθεση αποτύπωνε τέλεια τη ζωή του: ένας Μαροκινός Εβραίος, πράκτορας μουσουλμάνου σουλτάνου και συνεργάτης της προτεσταντικής Ολλανδικής Δημοκρατίας, δικαζόταν σε μια προτεσταντική χώρα ύστερα από πίεση της καθολικής Ισπανίας για πράξεις που ο ίδιος θεωρούσε νόμιμο πόλεμο.

Οι Ολλανδοί παρενέβησαν υπέρ του και τελικά αφέθηκε ελεύθερος.

Η ιστορία αυτή είναι περισσότερο από ένα γραφικό επεισόδιο των θαλασσών. Δείχνει πώς λειτουργούσε ο κόσμος της πρώιμης νεότερης εποχής πριν από τη σαφή διάκριση ανάμεσα στον διπλωμάτη, τον έμπορο, τον κατάσκοπο και τον πολεμιστή. Ένας άνθρωπος μπορούσε να είναι όλα αυτά, πολλές φορές μέσα στον ίδιο χρόνο.

Ο Παλάτσε πέθανε στη Χάγη το 1616. Η κηδεία του είχε τέτοια πολιτική σημασία, ώστε ο Μαυρίκιος του Νασάου συμμετείχε στις τελετές. Ο Εβραίος από τη Φεζ, που είχε κινηθεί ανάμεσα στο Μαρόκο, την Ισπανία, την Ολλανδία και την Αγγλία, πέθανε τελικά μέσα στον κόσμο που είχε επιλέξει ως τελευταίο κέντρο της δραστηριότητάς του.

Οι ιστορικοί Μερσέντες Γκαρσία-Αρενάλ και Χέραρντ Βίχερς έδωσαν στη βιογραφία του έναν τίτλο που δεν θα μπορούσε να είναι ακριβέστερος: «A Man of Three Worlds» («Ένας άνθρωπος τριών κόσμων»). Οι τρεις κόσμοι ήταν το μουσουλμανικό Μαρόκο, η καθολική Ισπανία και η προτεσταντική Ολλανδική Δημοκρατία. Υπήρχε όμως και ένας τέταρτος, που περνούσε μέσα από όλους: ο σεφαραδίτικος εβραϊκός κόσμος της διασποράς.

Ο Παλάτσε έκανε επάγγελμα την ικανότητά του να περνά από τον έναν στον άλλον. Μιλούσε με μουσουλμάνους σουλτάνους και προτεστάντες ηγεμόνες, διαπραγματευόταν με καθολικές αυλές, οργάνωνε εμπόριο, μετέφερε πληροφορίες και, όταν χρειαζόταν, ανέβαινε σε πλοίο για να πολεμήσει εκείνους με τους οποίους λίγα χρόνια νωρίτερα διαπραγματευόταν.

Σε μιαν εποχή που σήμερα συχνά φανταζόμαστε χωρισμένη σε συμπαγείς θρησκείες και αδιαπέραστες ταυτότητες, η ζωή του αποκαλύπτει κάτι διαφορετικό: τα σύνορα ανάμεσα στους κόσμους ήταν ισχυρά, αλλά υπήρχαν άνθρωποι που πέρασαν ολόκληρη τη ζωή τους διασχίζοντάς τα.

Διαβάστε επίσης:

Κύκλος 2ος: Οι άνθρωποι ανάμεσα στους κόσμους – Μέρος 2ο. Μαλίντσιν – Η μεταφράστρια του Κορτές

Κύκλος 2ος: Οι άνθρωποι ανάμεσα στους κόσμους – Mέρος 1ο. Ο μουσουλμάνος που έγινε Λέων ο Αφρικανός

Κύκλος 1ος: Οι γραμμές που χώρισαν τον κόσμο – 8ο μέρος. Η πόλη που κόπηκε στα δύο

Ακολουθήστε το topontiki.gr στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις.

Δείτε όλες τις τελευταίες Ειδήσεις από την Ελλάδα και τον Κόσμο, τη στιγμή που συμβαίνουν.