Κύκλος 1ος: Οι γραμμές που χώρισαν τον κόσμο – 8ο μέρος. Η πόλη που κόπηκε στα δύο

Τα ξημερώματα της Κυριακής 13 Αυγούστου 1961, το Βερολίνο άρχισε να χωρίζεται στα δύο. Δρόμοι που μέχρι την προηγουμένη μέρα συνέδεαν το ανατολικό με το δυτικό τμήμα της πόλης είχαν αποκλειστεί, γραμμές του μετρό και του προαστιακού διακόπηκαν και περισσότεροι από δέκα χιλιάδες Ανατολικογερμανοί αστυνομικοί, συνοριοφύλακες και μέλη των λεγόμενων Ομάδων Μάχης είχαν αναπτυχθεί κατά μήκος των ορίων των δυτικών τομέων. Την πρώτη νύχτα δεν υψώθηκε ακόμη το τσιμεντένιο Τείχος που έμεινε στις φωτογραφίες. Απλώθηκαν συρματοπλέγματα, στήθηκαν οδοφράγματα, ξηλώθηκαν οδοστρώματα. Το τσιμέντο ήρθε τις επόμενες ημέρες. Η δίοδος ανάμεσα στα δύο τμήματα της πόλης είχε ήδη κλείσει.

Η αιτία ήταν γνωστή στην ηγεσία της Ανατολικής Γερμανίας και στη Σοβιετική Ένωση. Μέχρι το καλοκαίρι του 1961, περίπου τρία εκατομμύρια άνθρωποι είχαν εγκαταλείψει τη Λαοκρατική Δημοκρατία της Γερμανίας. Μετά το 1952, ήταν πολύ δύσκολο να περάσει κανείς τα σύνορα ανάμεσα στις δύο Γερμανίες, αλλά το Βερολίνο παρέμενε η μεγάλη έξοδος. Κάποιος μπορούσε να φτάσει από την Ανατολική Γερμανία στο Ανατολικό Βερολίνο, να περάσει στους δυτικούς τομείς και από εκεί να συνεχίσει προς την Ομοσπονδιακή Δημοκρατία. Για ένα κράτος που έχανε νέους, ειδικευμένους εργαζομένους, γιατρούς, μηχανικούς και επιστήμονες, η αιμορραγία είχε γίνει πολιτικά και οικονομικά επιζήμια.

Το Βερολίνο ήταν από το 1945 μια παραδοξότητα που είχε μετατραπεί σε ένα από τα κεντρικά μέτωπα του Ψυχρού Πολέμου. Η Γερμανία είχε διαιρεθεί σε ζώνες κατοχής και το ίδιο είχε συμβεί με την πρωτεύουσά της. Όταν το 1949 δημιουργήθηκαν δύο γερμανικά κράτη, το Δυτικό Βερολίνο παρέμεινε μια δυτική νησίδα βαθιά μέσα στην επικράτεια της Ανατολικής Γερμανίας. Οι Ηνωμένες Πολιτείες, η Βρετανία και η Γαλλία διατηρούσαν εκεί στρατιωτική παρουσία και δικαιώματα που η Σοβιετική Ένωση αμφισβητούσε ολοένα εντονότερα.

Από το 1958, ο Νικίτα Χρουστσόφ είχε απαιτήσει την αποχώρηση των δυτικών δυνάμεων και την αλλαγή του καθεστώτος της πόλης. Η κρίση κορυφώθηκε το 1961. Τον Ιούνιο, ο Χρουστσόφ συναντήθηκε στη Βιέννη με τον νέο Αμερικανό Πρόεδρο Τζον Κένεντι χωρίς να επιτευχθεί συμφωνία. Η πιθανότητα μιας ευθείας αντιπαράθεσης των δύο υπερδυνάμεων δεν ήταν θεωρητική σε μιαν εποχή πυρηνικού ανταγωνισμού. Η λύση που τελικά επιλέχθηκε από το ανατολικό μπλοκ ήταν δραστική αλλά περιορισμένη: αντί να εκδιωχθούν οι Δυτικοί από το Βερολίνο, θα εμποδιζόταν ο πληθυσμός της Ανατολής να φτάνει σε αυτούς.

Έτσι δημιουργήθηκε ένα από τα πιο παράξενα σύνορα του 20ού αιώνα. Το Τείχος δεν χώριζε απλώς δύο γειτονικές χώρες. Περικύκλωνε το Δυτικό Βερολίνο. Το συνολικό σύστημα είχε μήκος περίπου 155 χιλιόμετρα και, καθώς εξελισσόταν, μετατράπηκε σε πολύ περισσότερα από έναν τσιμεντένιο τοίχο: εσωτερικά και εξωτερικά εμπόδια, περιπολίες, παρατηρητήρια, φωτισμός, δρόμοι για τα στρατιωτικά οχήματα και τη λωρίδα ανάμεσά τους που στη Δύση έγινε γνωστή ως «ζώνη θανάτου».

Στην αρχή, η διαίρεση είχε κάτι σχεδόν παράλογα καθημερινό. Στην Bernauer Straße η πρόσοψη ορισμένων σπιτιών βρισκόταν στον ανατολικό τομέα, ενώ το πεζοδρόμιο μπροστά τους ανήκε στο Δυτικό Βερολίνο. Άνθρωποι πήδηξαν από παράθυρα για να περάσουν στη Δύση πριν οι αρχές σφραγίσουν τις εισόδους και χτίσουν τα ανοίγματα. Δύο ημέρες μετά το κλείσιμο των συνόρων, ο νεαρός συνοριοφύλακας Κόνραντ Σούμαν πήδηξε πάνω από το συρματόπλεγμα και πέρασε στον δυτικό τομέα· η φωτογραφία της φυγής του έγινε ένα από τα πρώτα εμβλήματα της νέας πραγματικότητας.

Το Τείχος αναπροσαρμοζόταν διαρκώς. Οι πρόχειροι τσιμεντόλιθοι των πρώτων ημερών έδωσαν τη θέση τους σε ολοένα πιο σύνθετες εγκαταστάσεις. Ο στόχος παρέμενε ο ίδιος: να γίνει η φυγή τόσο δύσκολη ώστε οι περισσότεροι να μην τολμούν καν να την επιχειρήσουν. Παρ’ όλα αυτά άνθρωποι προσπάθησαν να περάσουν με πλαστά έγγραφα, κρυμμένοι σε αυτοκίνητα, μέσα από υπόγειες σήραγγες, από ποτάμια ή με αυτοσχέδιους μηχανισμούς. Για άλλους η προσπάθεια τελείωσε στο ίδιο το σύνορο.

Η σημερινή έρευνα του Ιδρύματος του Τείχους του Βερολίνου καταγράφει τουλάχιστον 140 ανθρώπους που σκοτώθηκαν ή πέθαναν σε άμεση σχέση με το καθεστώς των συνόρων στο Βερολίνο από το 1961 έως το 1989. Οι περισσότεροι από όσους επιχειρούσαν να διαφύγουν σκοτώθηκαν από πυρά, σε ατυχήματα ή από άλλες συνέπειες της απόπειρας. Μία από τις πιο γνωστές περιπτώσεις ήταν ο δεκαοκτάχρονος Πέτερ Φέχτερ, ο οποίος πυροβολήθηκε τον Αύγουστο του 1962 και πέθανε κοντά στο Τείχος, μπροστά στα μάτια ανθρώπων από την άλλη πλευρά.

Το Τείχος είχε πετύχει τον άμεσο σκοπό του. Η μαζική έξοδος από την Ανατολική Γερμανία περιορίστηκε δραστικά. Ταυτόχρονα, μετέτρεψε την πολιτική διαίρεση σε έναν σχεδόν αδιαπέραστο φυσικό διαχωρισμό. Το Βερολίνο έγινε το πιο ορατό σύμβολο του Ψυχρού Πολέμου: δυτικά καταστήματα και διαφημίσεις, ανατολικά φυλάκια και συνοριακές εγκαταστάσεις, και στη μέση ένα σύνορο που μπορούσε κανείς να αγγίξει με το χέρι. Από όλες τις γραμμές που είχαν χωρίσει τον κόσμο, αυτή ήταν ίσως η λιγότερο αφηρημένη.

Κι όμως, το Τείχος που είχε κατασκευαστεί για να σταθεροποιήσει το καθεστώς της Ανατολικής Γερμανίας επέζησε λιγότερο από τρεις δεκαετίες.

Το 1989 η κρίση είχε μεταφερθεί πλέον στο εσωτερικό του ανατολικού μπλοκ. Η πολιτική του Μιχαήλ Γκορμπατσόφ στη Σοβιετική Ένωση είχε αλλάξει τις ισορροπίες. Η Ουγγαρία άνοιξε σταδιακά τη διέξοδο προς την Αυστρία και χιλιάδες Ανατολικογερμανοί αναζητούσαν μέσω άλλων σοσιαλιστικών χωρών δρόμο προς τη Δύση. Στη Λειψία και σε άλλες πόλεις οι διαδηλώσεις αυξάνονταν, με αιτήματα ελευθερίας μετακίνησης και πολιτικών αλλαγών. Η κυβέρνηση της Ανατολικής Γερμανίας προσπαθούσε να διαχειριστεί μια κρίση που είχε ήδη ξεπεράσει τα σύνορα των διοικητικών αποφάσεων.

Το βράδυ της 9ης Νοεμβρίου 1989, ο Γκύντερ Σαμπόφσκι, μέλος του Πολιτικού Γραφείου, ανακοίνωσε σε συνέντευξη Τύπου νέους κανόνες για τα ταξίδια στο εξωτερικό. Όταν ρωτήθηκε πότε θα ίσχυαν, απάντησε ότι, απ’ όσο γνώριζε, ίσχυαν «αμέσως, χωρίς καθυστέρηση». Η ρύθμιση δεν είχε σχεδιαστεί να εφαρμοστεί με αυτόν τον τρόπο. Η φράση όμως μεταδόθηκε αμέσως από τα μέσα ενημέρωσης και χιλιάδες άνθρωποι άρχισαν να κατευθύνονται προς τα συνοριακά περάσματα.

Οι συνοριοφύλακες δεν είχαν σαφείς οδηγίες για το τι έπρεπε να κάνουν απέναντι στο πλήθος που μεγάλωνε. Στην Bornholmer Straße η πίεση έγινε τέτοια ώστε το πέρασμα άνοιξε το ίδιο βράδυ. Ακολούθησαν και τα υπόλοιπα. Άνθρωποι που επί είκοσι οκτώ χρόνια ζούσαν με ένα από τα πιο αδιαπέραστα σύνορα της Ευρώπης περνούσαν πλέον στην άλλη πλευρά χωρίς να τους σταματά κανείς. Το Τείχος εξακολουθούσε να στέκεται, αλλά μέσα σε λίγες ώρες είχε χάσει την ουσία του ως σύνορο.

Ήταν ένας παράξενα κατάλληλος τρόπος να τελειώσει η ιστορία του. Το 1961 η πολιτική διαίρεση είχε αποκτήσει υλική μορφή: συρματοπλέγματα, φυλάκια και Τείχος. Το 1989 το Τείχος στεκόταν ακόμη, ενώ η πολιτική πραγματικότητα που το είχε δημιουργήσει είχε ήδη καταρρεύσει.

Ο πρώτος κύκλος αυτών των ιστοριών άρχισε το 1494 με μια γραμμή πάνω σε έναν κόσμο που οι Ευρωπαίοι ακόμη δεν γνώριζαν. Πέρασε από συνθήκες, διαμελισμούς, αποικιακές διεκδικήσεις και σύνορα που χώρισαν πληθυσμούς. Στο Βερολίνο η γραμμή απέκτησε το πιο υλικό της σώμα: τσιμέντο, συρματόπλεγμα, σκοπιές και όπλα.

Και τελικά απέδειξε κάτι ακόμη. Όσο αμετακίνητο κι αν φαίνεται ένα σύνορο πάνω στον χάρτη – ή ακόμη κι όταν είναι χτισμένο πάνω στο έδαφος – η διάρκειά του εξακολουθεί να εξαρτάται από την πολιτική τάξη που το κρατά στη θέση του.

Διαβάστε επίσης:

Κύκλος 1ος: Οι γραμμές που χώρισαν τον κόσμο – 7ο μέρος: Πέντε εβδομάδες για να αλλάξουν πατρίδα εκατομμύρια άνθρωποι

Κύκλος 1: Οι γραμμές που χώρισαν τον κόσμο – 6ο μέρος. Το μυστικό σχέδιο για τη Μέση Ανατολή

Κύκλος 1ος: Οι γραμμές που χώρισαν τον κόσμο – 5ο μέρος. Η γραμμή που επέζησε της αυτοκρατορίας

Ακολουθήστε το topontiki.gr στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις.

Δείτε όλες τις τελευταίες Ειδήσεις από την Ελλάδα και τον Κόσμο, τη στιγμή που συμβαίνουν.