Κύκλος 1: Οι γραμμές που χώρισαν τον κόσμο – 6ο μέρος. Το μυστικό σχέδιο για τη Μέση Ανατολή

Την άνοιξη του 1916, η Οθωμανική Αυτοκρατορία εξακολουθούσε να πολεμά. Κανείς δεν γνώριζε ακόμη ποιος θα νικούσε στον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο ούτε ποια μορφή θα είχε η Μέση Ανατολή όταν θα τελείωνε. Στο Λονδίνο και στο Παρίσι, ωστόσο, οι κυβερνήσεις της Βρετανίας και της Γαλλίας είχαν ήδη αρχίσει να συζητούν τι θα έκαναν με ένα μεγάλο μέρος των οθωμανικών εδαφών σε περίπτωση συμμαχικής νίκης. Το αποτέλεσμα έμεινε στην Ιστορία με τα ονόματα των δύο ανθρώπων που διαπραγματεύτηκαν μεγάλο μέρος του: του Βρετανού Μαρκ Σάικς (Sykes) και του Γάλλου Φρανσουά Ζορζ – Πικό (Picot).

Η συμφωνία Sykes – Picot επικυρώθηκε τον Μάιο του 1916 από τις δύο κυβερνήσεις, με τη συναίνεση της τσαρικής Ρωσίας. Ήταν μυστική. Και ο χάρτης που τη συνόδευε, με χρωματισμένες ζώνες και γραμμές που διέσχιζαν την ασιατική Οθωμανική Αυτοκρατορία, έγινε αργότερα ένα από τα πιο αναγνωρίσιμα σύμβολα της ευρωπαϊκής επέμβασης στη Μέση Ανατολή.

Από εκεί προέκυψε και ένας εξαιρετικά ανθεκτικός μύθος: ότι δύο Ευρωπαίοι διπλωμάτες πήραν έναν χάρακα, μοίρασαν τη Μέση Ανατολή και σχεδίασαν τα σημερινά κράτη και σύνορά της.

Η πραγματικότητα είναι πιο σύνθετη.

Η Sykes – Picot δεν καθόρισε τα περισσότερα από τα σημερινά σύνορα της περιοχής και ποτέ δεν εφαρμόστηκε με τη μορφή που είχε συμφωνηθεί το 1916. Υπήρξε όμως ένα αποκαλυπτικό σχέδιο για το πώς οι δύο μεγάλες αποικιακές δυνάμεις φαντάζονταν τον μεταοθωμανικό χώρο πριν ακόμη αυτός υπάρξει. Η σύγχρονη ιστοριογραφία επιμένει ακριβώς σε αυτήν τη διάκριση: άλλο η πραγματική συμφωνία και άλλο η τεράστια συμβολική ζωή που απέκτησε αργότερα το όνομά της.

Το ίδιο το κείμενο δείχνει ότι οι Βρετανοί και οι Γάλλοι δεν σχεδίαζαν απλώς μια σειρά νέων κρατών.

Ο χάρτης χωριζόταν σε διαφορετικού τύπου ζώνες. Στη λεγόμενη μπλε περιοχή η Γαλλία θα μπορούσε να εγκαθιδρύσει άμεση ή έμμεση διοίκηση ή έλεγχο. Στην κόκκινη περιοχή το αντίστοιχο δικαίωμα δινόταν στη Βρετανία. Υπήρχαν όμως και δύο πολύ μεγαλύτερες περιοχές, οι Α και Β, στις οποίες προβλεπόταν η δημιουργία ενός ανεξάρτητου αραβικού κράτους ή μιας συνομοσπονδίας αραβικών κρατών. Εκεί η Γαλλία στην περιοχή Α και η Βρετανία στην περιοχή Β θα είχαν προνομιακή θέση στην οικονομία, στα δάνεια και στην παροχή συμβούλων και ξένων αξιωματούχων.

Η Παλαιστίνη, σημειωμένη καφέ στον χάρτη, προοριζόταν για διεθνή διοίκηση, η ακριβής μορφή της οποίας θα αποφασιζόταν αργότερα ύστερα από συνεννόηση με τους συμμάχους και τον σερίφη της Μέκκας. Η Βρετανία εξασφάλιζε ειδικά δικαιώματα στα λιμάνια της Χάιφας και της Άκρας, ενώ η συμφωνία ρύθμιζε ακόμη σιδηροδρόμους, ελεύθερα λιμάνια, εμπορικά προνόμια και την πρόσβαση σε υδάτινους πόρους.

Η Μέση Ανατολή του χάρτη των Sykes και Picot, επομένως, δεν ήταν ο σημερινός χάρτης χωρισμένος σε Συρία, Ιράκ, Λίβανο, Ιορδανία και Ισραήλ. Ήταν ένας πολύ περισσότερο ασαφής κόσμος άμεσης διοίκησης, σφαιρών επιρροής και μιας πιθανής αραβικής κρατικής ή συνομοσπονδιακής οργάνωσης.

Ακριβώς εκεί βρίσκεται και το πολιτικό βάρος της συμφωνίας. Δύο ευρωπαϊκές κυβερνήσεις συζητούσαν ποια μορφή ελέγχου θα ασκήσουν σε περιοχές που εξακολουθούσαν να ανήκουν σε ένα τρίτο κράτος και κατοικούνταν από πληθυσμούς που δεν συμμετείχαν στη διαπραγμάτευση.

Το πρόβλημα γινόταν ακόμη μεγαλύτερο επειδή την ίδια περίοδο η Βρετανία διεξήγε μιαν άλλη διαπραγμάτευση.

Από το 1915, ο Βρετανός ύπατος αρμοστής στην Αίγυπτο, σερ Χένρι Μακ Μάχον, αλληλογραφούσε με τον σερίφη Χουσεΐν της Μέκκας. Οι Βρετανοί ήθελαν μια αραβική εξέγερση εναντίον των Οθωμανών. Ο Χουσεΐν ζητούσε αναγνώριση της αραβικής ανεξαρτησίας σε μια μεγάλη περιοχή. Η βρετανική απάντηση περιείχε εξαιρέσεις και διατυπώσεις των οποίων η γεωγραφική σημασία θα γινόταν αντικείμενο διαμάχης για δεκαετίες. Παρ’ όλα αυτά, η Βρετανία δήλωνε ότι ήταν έτοιμη, με συγκεκριμένες επιφυλάξεις, να αναγνωρίσει και να υποστηρίξει την ανεξαρτησία των Αράβων στις περιοχές που θεωρούσε ότι περιλαμβάνονταν στη συμφωνία.

Την ίδια στιγμή, λοιπόν, το Λονδίνο συζητούσε με το Παρίσι τον καταμερισμό σφαιρών επιρροής στον ίδιο περίπου χώρο.

Αυτή η επικάλυψη δεσμεύσεων είναι σημαντικότερη από την εύκολη εικόνα του χάρακα. Η βρετανική πολιτική μέσα στον πόλεμο δεν αποτελούσε ένα ενιαίο, σταθερό σχέδιο. Διαφορετικές υπηρεσίες και κυβερνητικοί παράγοντες προσπαθούσαν ταυτόχρονα να ικανοποιήσουν τη Γαλλία, να κινητοποιήσουν τους Άραβες εναντίον της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, να προστατεύσουν τις βρετανικές διαδρομές προς την Ινδία και να προετοιμαστούν για έναν μεταπολεμικό κόσμο που κανείς ακόμη δεν μπορούσε να προβλέψει. Τα βρετανικά αρχεία αποτυπώνουν ακριβώς αυτό το πλέγμα διαφορετικών και συχνά δύσκολα συμβιβάσιμων δεσμεύσεων.

Όταν τελείωσε ο πόλεμος, αρκετές από τις προϋποθέσεις του 1916 είχαν ήδη αλλάξει.

Η τσαρική Ρωσία, που είχε συναινέσει στη συμφωνία και είχε δικές της προσδοκίες από τη διάλυση της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, είχε εξαφανιστεί μέσα στην επανάσταση. Οι μυστικές συμφωνίες των συμμάχων έγιναν γνωστές μετά την επικράτηση των Μπολσεβίκων, προκαλώντας μεγάλη πολιτική αμηχανία. Στο μεταξύ, η Βρετανία είχε εκδώσει τη Διακήρυξη Μπάλφουρ το 1917 για την εγκαθίδρυση «εθνικής εστίας για τον εβραϊκό λαό» στην Παλαιστίνη. Ο βρετανικός στρατός είχε καταλάβει την Ιερουσαλήμ, τη Δαμασκό και τη Μοσούλη, ενώ η Αραβική Εξέγερση είχε δημιουργήσει τις δικές της πολιτικές προσδοκίες.

Ο χάρτης του 1916 δεν μπορούσε πλέον να εφαρμοστεί όπως είχε σχεδιαστεί.

Το χαρακτηριστικότερο παράδειγμα είναι η Μοσούλη. Στη λογική της Sykes – Picot βρισκόταν στη γαλλική σφαίρα επιρροής. Μετά τον πόλεμο πέρασε τελικά στο βρετανικά ελεγχόμενο Ιράκ. Η Παλαιστίνη, αντί για τη διεθνή διοίκηση της συμφωνίας, έγινε βρετανική εντολή. Στη Συρία, ο Φεϊζάλ, γιος του Χουσεΐν, προσπάθησε να εγκαθιδρύσει αραβικό βασίλειο στη Δαμασκό, αλλά οι Γάλλοι το κατέλυσαν στρατιωτικά το 1920. Στη συνέχεια οι εντολές της Κοινωνίας των Εθνών και νέες βρετανογαλλικές συμφωνίες άρχισαν να δημιουργούν την πολιτική γεωγραφία που γνωρίζουμε περισσότερο σήμερα.

Ακόμη και το σύνορο Συρίας – Ιράκ, που συχνά εμφανίζεται ως κατεξοχήν «γραμμή Sykes – Picot», διαμορφώθηκε μέσα από μεταγενέστερες διαδικασίες. Η σχετική έρευνα έχει δείξει ότι η τελική του χάραξη επηρεάστηκε από οθωμανικές διοικητικές διαιρέσεις, τις εξελίξεις επί του εδάφους και τις μεταπολεμικές διαπραγματεύσεις Βρετανίας και Γαλλίας. Οι συμφωνίες των αρχών της δεκαετίας του 1920 όρισαν πλέον με πολύ μεγαλύτερη ακρίβεια τα όρια μεταξύ των βρετανικών και γαλλικών εντολών.

Γιατί λοιπόν η Sykes – Picot έγινε τόσο διάσημη;

Επειδή ο μύθος της περιέχει ένα κομμάτι ουσιαστικής ιστορικής αλήθειας, ακόμη κι όταν η κυριολεκτική εκδοχή του είναι λανθασμένη.

Οι δύο άνδρες δεν σχεδίασαν τα σημερινά σύνορα της Μέσης Ανατολής. Η συμφωνία τους δεν εφαρμόστηκε όπως είχε γραφτεί και πολλές από τις προβλέψεις της εγκαταλείφθηκαν. Εξέφραζε όμως με εξαιρετική καθαρότητα μια αυτοκρατορική αντίληψη: ότι το μέλλον ενός τεράστιου χώρου μπορούσε να αποτελέσει αντικείμενο διαπραγμάτευσης ανάμεσα σε ευρωπαϊκές δυνάμεις πριν ερωτηθούν οι κοινωνίες που κατοικούσαν εκεί.

Γι’ αυτό και ο χάρτης της επέζησε περισσότερο στη μνήμη απ’ ό,τι στην πραγματική γεωγραφία.

Η Sykes – Picot έχει γίνει συνώνυμη ενός πολύ ευρύτερου μεταπολεμικού διακανονισμού στον οποίο συμμετείχαν πολύ περισσότερες δυνάμεις, ακολούθησαν αρκετές διαφορετικές συμφωνίες και έδρασαν επίσης τοπικά κινήματα, αραβικές κυβερνήσεις, τουρκικές δυνάμεις και άλλοι παράγοντες. Η μετατροπή όλης αυτής της ιστορίας σε μία μυστική συμφωνία δύο διπλωματών είναι ιστορικά ανακριβής. Είναι όμως εύκολο να καταλάβει κανείς γιατί επέζησε: ο χάρτης της έδινε στην αυτοκρατορική πολιτική μια εικόνα. Και η εικόνα ήταν ισχυρότερη από τις λεπτομέρειες.

Στην Τορδεσίγια, δύο μοναρχίες είχαν επιχειρήσει να μοιράσουν έναν κόσμο που ακόμη δεν γνώριζαν. Στο Βερολίνο οι ευρωπαϊκές δυνάμεις είχαν θεσπίσει κανόνες για τον αποικιακό ανταγωνισμό στην Αφρική. Το 1916, μέσα στον μεγαλύτερο πόλεμο που είχε γνωρίσει έως τότε η Ευρώπη, Βρετανία και Γαλλία σχεδίαζαν ήδη τη μέρα μετά την ήττα μιας αυτοκρατορίας που εξακολουθούσε ακόμη να πολεμά.

Η Sykes – Picot δεν σχεδίασε τον σημερινό χάρτη της Μέσης Ανατολής. Αποκάλυψε όμως ποιοι πίστευαν ότι είχαν το δικαίωμα να σχεδιάσουν τον επόμενο.

Διαβάστε επίσης:

Κύκλος 1ος: Οι γραμμές που χώρισαν τον κόσμο – 5ο μέρος. Η γραμμή που επέζησε της αυτοκρατορίας

Κύκλος 1ος: Οι γραμμές που χώρισαν τον κόσμο – 4ο μέρος. Η Αφρική στο τραπέζι της Ευρώπης

Κύκλος 1ος: Οι γραμμές που χώρισαν τον κόσμο- 3ο μέρος: Μια χώρα εξαφανίζεται από τον χάρτη

Ακολουθήστε το topontiki.gr στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις.

Δείτε όλες τις τελευταίες Ειδήσεις από την Ελλάδα και τον Κόσμο, τη στιγμή που συμβαίνουν.