Κύκλος 1ος: Οι γραμμές που χώρισαν τον κόσμο – 4ο μέρος. Η Αφρική στο τραπέζι της Ευρώπης

Στις 15 Νοεμβρίου 1884, στη Βίλχελμστρασε του Βερολίνου, εκπρόσωποι δεκατεσσάρων κρατών πήραν τις θέσεις τους γύρω από το τραπέζι μιας διεθνούς διάσκεψης που επρόκειτο να κρατήσει περισσότερο από τρεις μήνες. Ανάμεσά τους βρίσκονταν οι μεγάλες ευρωπαϊκές δυνάμεις, οι Ηνωμένες Πολιτείες και η Οθωμανική Αυτοκρατορία. Από την Αφρική δεν είχε κληθεί κανείς. Καμία αφρικανική πολιτική οντότητα δεν εκπροσωπήθηκε, παρότι το μεγαλύτερο μέρος όσων θα συζητούνταν αφορούσε εδάφη, ποτάμια, εμπορικούς δρόμους και δικαιώματα κυριαρχίας στην αφρικανική ήπειρο.

Η εικόνα αυτής της αίθουσας γέννησε αργότερα έναν από τους πιο επίμονους μύθους της αποικιακής ιστορίας: ότι οι Ευρωπαίοι άπλωσαν έναν χάρτη της Αφρικής πάνω στο τραπέζι και, με έναν χάρακα, μοίρασαν μεταξύ τους ολόκληρη την ήπειρο. Η πραγματικότητα ήταν διαφορετική. Η Διάσκεψη του Βερολίνου δεν χάραξε τα περισσότερα αφρικανικά σύνορα, ούτε μοίρασε επιτόπου την ήπειρο σε αποικίες. Οι περισσότερες γραμμές διαμορφώθηκαν αργότερα, μέσα από διμερείς συμφωνίες, στρατιωτικές κατακτήσεις, επιτόπιες αποστολές και διαπραγματεύσεις που συνεχίστηκαν για δεκαετίες. Το Βερολίνο έκανε κάτι άλλο: επιχείρησε να θεσπίσει ένα πλαίσιο μέσα στο οποίο η ευρωπαϊκή επέκταση θα μπορούσε να συνεχιστεί χωρίς να οδηγήσει τους ίδιους τους κατακτητές σε πόλεμο μεταξύ τους.

Ο αγώνας είχε ήδη αρχίσει. Η Γαλλία είχε εγκατασταθεί στην Τυνησία το 1881, η Βρετανία είχε καταλάβει την Αίγυπτο το 1882 και ο βασιλιάς Λεοπόλδος Β’ του Βελγίου είχε δημιουργήσει, μέσω της Διεθνούς Ένωσης του Κονγκό και των αποστολών του Χένρι Μόρτον Στάνλεϊ, ένα δίκτυο σταθμών και συμφωνιών στην κεντρική Αφρική. Το 1884 μπήκε πιο αποφασιστικά στο παιχνίδι και η νεοσύστατη Γερμανική Αυτοκρατορία, με προτεκτοράτα στο Τόγκο, το Καμερούν και τη νοτιοδυτική Αφρική, ενώ γερμανικές εταιρείες κινούνταν και στην ανατολική Αφρική. Η διάσκεψη επομένως δεν άνοιξε τον αποικιακό ανταγωνισμό. Συγκλήθηκε όταν αυτός είχε ήδη γίνει αρκετά έντονος ώστε να χρειάζεται κανόνες.

Ο Ότο φον Μπίσμαρκ, ο οποίος για χρόνια αντιμετώπιζε με επιφύλαξη τις αποικιακές περιπέτειες, βρήκε στη διάσκεψη έναν τρόπο να τοποθετήσει τη Γερμανία στο κέντρο της νέας διπλωματικής διαπραγμάτευσης. Οι συνεδριάσεις άρχισαν στις 15 Νοεμβρίου 1884 και ολοκληρώθηκαν στις 26 Φεβρουαρίου 1885. Επισήμως, μεγάλο μέρος της συζήτησης αφορούσε την ελευθερία του εμπορίου στη λεκάνη του Κονγκό, την ελεύθερη ναυσιπλοΐα στον Κονγκό και στον Νίγηρα, την καταπολέμηση του δουλεμπορίου και την αποτροπή συγκρούσεων μεταξύ των ευρωπαϊκών δυνάμεων.

Η γλώσσα ήταν συχνά εκείνη του «εκπολιτισμού» και της ανθρωπιστικής αποστολής. Οι κυβερνήσεις διακήρυσσαν ότι ήθελαν να καταπολεμήσουν το δουλεμπόριο, να ανοίξουν το εμπόριο, να προστατεύσουν τους ιεραπόστολους και να συμβάλουν στην «ηθική και υλική ευημερία» των αφρικανικών πληθυσμών. Πίσω από αυτή τη γλώσσα βρισκόταν όμως ένα πολύ πιο πρακτικό ερώτημα: Τι έπρεπε να κάνει μια ευρωπαϊκή δύναμη ώστε οι υπόλοιπες να αναγνωρίσουν μια νέα αποικιακή διεκδίκηση;

Η απάντηση καταγράφηκε κυρίως στα άρθρα 34 και 35 της Τελικής Πράξης. Όποια δύναμη αποκτούσε νέα κτήση ή εγκαθίδρυε προτεκτοράτο στις αφρικανικές ακτές, όφειλε να ενημερώνει τις άλλες υπογράφουσες δυνάμεις. Η ανάρτηση μιας σημαίας από μόνη της έχανε μέρος της αξίας της. Η δύναμη που διεκδικούσε μια περιοχή έπρεπε να μπορεί να αποδείξει ότι διέθετε εκεί επαρκή εξουσία ώστε να προστατεύει τα υφιστάμενα δικαιώματα και την ελευθερία εμπορίου. Από αυτή τη λογική προέκυψε η αρχή που έμεινε γνωστή ως «αποτελεσματική κατοχή».

Το πλαίσιο αυτό δεν ήταν ένας πλήρης νομικός κώδικας της αποικιοκρατίας και οι σχετικές διατάξεις αφορούσαν πρωτίστως νέες κτήσεις στις ακτές. Η σημασία τους ήταν κυρίως πολιτική. Η κατοχή έπρεπε σταδιακά να πάψει να είναι ένας χρωματισμός στον ευρωπαϊκό χάρτη και να μετατραπεί σε πραγματική παρουσία: διοίκηση, στρατιωτικά φυλάκια, συμφωνίες, δρόμους, εμπορικούς σταθμούς, αποστολές στο εσωτερικό. Για να αναγνωριστεί μια διεκδίκηση, η ευρωπαϊκή δύναμη έπρεπε να αποδείξει ότι ασκούσε πραγματικό έλεγχο στην περιοχή, γεγονός που την ωθούσε να επεκτείνει την παρουσία της όλο και βαθύτερα στο εσωτερικό. Η σύγχρονη έρευνα μάλιστα επισημαίνει ότι οι κανόνες του Βερολίνου υπήρξαν πολύ πιο ασαφείς και περιορισμένοι απ’ όσο συχνά παρουσιάζονται εκ των υστέρων.

Το Κονγκό υπήρξε το πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα του κόσμου που γεννιόταν. Η διάσκεψη δεν «παρέδωσε» με μιαν απόφασή της την περιοχή στον Λεοπόλδο Β’, όπως συχνά λέγεται. Κατά τη διάρκειά της, όμως, μια σειρά διμερών αναγνωρίσεων ενίσχυσε τη διεθνή θέση της Διεθνούς Ένωσης του Κονγκό, του μορφώματος μέσω του οποίου ο Λεοπόλδος Β’ προωθούσε τις αξιώσεις του στην περιοχή. Λίγο αργότερα εμφανίστηκε το Ελεύθερο Κράτος του Κονγκό, με τον Λεοπόλδο προσωπικό του κυρίαρχο. Το καθεστώς που παρουσιάστηκε με τη γλώσσα της ελεύθερης αγοράς και της ανθρωπιστικής αποστολής θα εξελισσόταν σε ένα από τα πιο βίαια συστήματα καταναγκαστικής εκμετάλλευσης της αποικιακής εποχής.

Μετά το Βερολίνο, ο αγώνας επιταχύνθηκε. Γαλλία, Βρετανία, Γερμανία, Πορτογαλία, Ιταλία και ο Λεοπόλδος προώθησαν τις διεκδικήσεις τους σε ολοένα μεγαλύτερες περιοχές της αφρικανικής ενδοχώρας. Οι γραμμές που σήμερα μοιάζουν σαν να σχεδιάστηκαν όλες μαζί το 1885 προέκυψαν στην πραγματικότητα σταδιακά. Σύγχρονη συστηματική μελέτη των αφρικανικών διμερών συνόρων τοποθετεί τη διάμεση χρονολογία της αρχικής διαμόρφωσής τους γύρω στο 1891 και της τελευταίας μεγάλης αναθεώρησής τους γύρω στο 1908. Πολλά επηρεάστηκαν από ποτάμια, παλαιότερα πολιτικά όρια, τοπικές συμμαχίες και τις πληροφορίες που συγκέντρωναν οι Ευρωπαίοι καθώς προχωρούσαν στην ενδοχώρα.

Αυτό διορθώνει μια απλούστευση χωρίς να εξωραΐζει τη διαδικασία. Οι αφρικανικές κοινωνίες διέθεταν δικές τους εξουσίες, κράτη, σύνορα, εμπορικά δίκτυα και ανταγωνισμούς. Αφρικανοί ηγεμόνες διαπραγματεύτηκαν, αντιστάθηκαν, συμμάχησαν ή προσπάθησαν να χρησιμοποιήσουν μια ευρωπαϊκή δύναμη εναντίον μιας άλλης. Σε ορισμένες περιπτώσεις οι παλαιότερες πολιτικές γεωγραφίες και οι συμφωνίες με τοπικούς ηγεμόνες επηρέασαν τις μεταγενέστερες γραμμές. Η τελική ισορροπία όμως διαμορφώθηκε μέσα σε ένα διεθνές σύστημα στο οποίο οι ευρωπαϊκές δυνάμεις αναγνώριζαν μεταξύ τους ποια διεκδίκηση θεωρούνταν έγκυρη, ενώ οι ίδιες οι αφρικανικές κοινωνίες δεν είχαν ισότιμη θέση σε αυτή τη διαδικασία.

Μέσα σε λίγες δεκαετίες, η πολιτική εικόνα της Αφρικής είχε αλλάξει δραματικά. Το μεγαλύτερο μέρος της ηπείρου βρέθηκε κάτω από ευρωπαϊκή αποικιακή κυριαρχία, ενώ οι συμφωνίες μεταξύ των αποικιακών δυνάμεων δημιούργησαν ένα πυκνό δίκτυο νέων συνόρων. Πολλές από αυτές τις γραμμές επιβίωσαν της ίδιας της αποικιοκρατίας και έγιναν αργότερα τα διεθνή σύνορα των ανεξάρτητων αφρικανικών κρατών. Ο χάρτης που δημιουργήθηκε στο τέλος του 19ου και στις αρχές του 20ού αιώνα απέκτησε έτσι πολύ μεγαλύτερη διάρκεια από τις αυτοκρατορίες που τον σχεδίασαν.

Έτσι πρέπει ίσως να διαβάζουμε τη Διάσκεψη του Βερολίνου. Όχι σαν τη στιγμή κατά την οποία δεκατέσσερις αντιπρόσωποι χάραξαν όλες τις γραμμές της Αφρικής, αλλά σαν τη στιγμή κατά την οποία η κατάκτηση απέκτησε κανόνες μεταξύ των κατακτητών. Οι περισσότερες γραμμές θα σχεδιάζονταν αργότερα και συχνά ύστερα από πραγματικές συγκρούσεις επί αφρικανικού εδάφους. Στο Βερολίνο όμως είχε ήδη φανεί ποιοι θεωρούσαν ότι είχαν το δικαίωμα να αποφασίζουν για το πώς θα γινόταν η μοιρασιά.

Διαβάστε επίσης:

Κύκλος 1ος: Οι γραμμές που χώρισαν τον κόσμο- 3ο μέρος: Μια χώρα εξαφανίζεται από τον χάρτη

1ος Κύκλος: Οι γραμμές που χώρισαν τον κόσμο – Μέρος 2ο: Βεστφαλία: Η Ευρώπη ξανασχεδιάζει τον εαυτό της

Κύκλος 1ος: Οι γραμμές που χώρισαν τον κόσμο -1. Πριν γνωρίσουν τον κόσμο, τον μοίρασαν

Ακολουθήστε το topontiki.gr στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις.

Δείτε όλες τις τελευταίες Ειδήσεις από την Ελλάδα και τον Κόσμο, τη στιγμή που συμβαίνουν.