1ος Κύκλος: Οι γραμμές που χώρισαν τον κόσμο – Μέρος 2ο: Βεστφαλία: Η Ευρώπη ξανασχεδιάζει τον εαυτό της

Στις 24 Οκτωβρίου 1648, όταν υπογράφονταν στο Μίνστερ και στο Όσναμπρικ οι συμφωνίες που έμειναν στην Ιστορία ως Ειρήνη της Βεστφαλίας, η Ευρώπη έβγαινε από τον Τριακονταετή Πόλεμο βαθιά πληγωμένη. Πόλεις και χωριά είχαν ερημώσει, στρατοί είχαν σαρώσει επί δεκαετίες την Κεντρική Ευρώπη και ολόκληρες κοινωνίες είχαν γνωρίσει τη λεηλασία, την πείνα και τις επιδημίες.

Η νέα ευρωπαϊκή τάξη, που αργότερα θα συνδεόταν με τη Βεστφαλία, γεννιόταν, στην πραγματικότητα, μέσα από έναν κόσμο εξαντλημένο από τον πόλεμο. Ο Τριακονταετής Πόλεμος είχε μετατρέψει μεγάλο μέρος της Κεντρικής Ευρώπης σε πεδίο διαδοχικών στρατιωτικών διελεύσεων, λεηλασιών, επιδημιών και πείνας. Είχε αρχίσει το 1618 ως σύγκρουση μέσα στην Αγία Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία, με έντονο θρησκευτικό χαρακτήρα, και είχε εξελιχθεί σε ευρωπαϊκή αναμέτρηση όπου πίστη, δυναστικά συμφέροντα και κρατική ισχύς είχαν μπλεχτεί τόσο πολύ, ώστε δύσκολα ξεχώριζε πια κανείς το ένα από το άλλο.

Οι διαπραγματεύσεις για την ειρήνη είχαν αρχίσει χρόνια νωρίτερα. Δεν υπήρξε μια μεγάλη αίθουσα όπου κάθισαν όλοι γύρω από το ίδιο τραπέζι. Οι διαπραγματεύσεις διεξάγονταν σε δύο διαφορετικές πόλεις της Βεστφαλίας, το Μίνστερ και το Όσναμπρικ, ενώ διπλωμάτες, πληρεξούσιοι και αγγελιοφόροι κινούνταν αδιάκοπα ανάμεσά τους. Η ίδια η διαδικασία έδειχνε πόσο σύνθετη είχε γίνει η ευρωπαϊκή πολιτική. Αυτοκράτορας, βασιλείς, πρίγκιπες, ελεύθερες πόλεις και ξένες δυνάμεις έπρεπε τώρα να χωρέσουν στο ίδιο εύθραυστο πλαίσιο συμφωνίας. Το ζητούμενο δεν ήταν μόνο να σταματήσουν τα όπλα, αλλά να βρεθεί ένας τρόπος ώστε αντίπαλοι που είχαν πολεμήσει επί δεκαετίες να μπορέσουν να συνυπάρξουν την επόμενη ημέρα.

Γύρω από εκείνη την ειρήνη δημιουργήθηκε αργότερα ένας από τους πιο ανθεκτικούς μύθους της νεότερης ιστορίας. Για δεκαετίες, ιδιαίτερα στη θεωρία των διεθνών σχέσεων, η Βεστφαλία παρουσιαζόταν σαν τη ληξιαρχική πράξη γέννησης του σύγχρονου κυρίαρχου κράτους. Σύμφωνα με αυτή την εικόνα, πριν από το 1648 υπήρχε ένας κόσμος επικαλυπτόμενων εξουσιών, αυτοκρατορικών αξιώσεων και θρησκευτικών δεσμών, ενώ μετά εμφανίστηκε η Ευρώπη των κρατών με σαφή εδαφική κυριαρχία, ισότητα μεταξύ τους και δικαίωμα να ρυθμίζουν απερίσπαστα τις εσωτερικές τους υποθέσεις. Η εικόνα είναι βολική, επειδή χαρίζει μια συγκεκριμένη ημερομηνία σε μια πολύ πιο αργή και ακατάστατη ιστορική διαδικασία. Η νεότερη έρευνα έχει δείξει ότι οι ίδιες οι συνθήκες δεν διακήρυξαν μια γενική αρχή κυριαρχίας, ούτε θέσπισαν ένα ολοκληρωμένο «βεστφαλιανό σύστημα» με τη σημασία που του αποδόθηκε πολύ αργότερα.

Η σημασία της Βεστφαλίας βρίσκεται ακριβώς σε αυτή την πολυπλοκότητα. Στο εσωτερικό της Αγίας Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας επιβεβαιώθηκαν και ενισχύθηκαν τα δικαιώματα των επιμέρους ηγεμόνων και πολιτειών. Εκλέκτορες, πρίγκιπες και άλλες αυτοκρατορικές τάξεις διατήρησαν τις παλαιές ελευθερίες και δικαιοδοσίες τους, απέκτησαν αποφασιστικό λόγο σε σημαντικές υποθέσεις της Αυτοκρατορίας και μπορούσαν να συνάπτουν συμμαχίες με ξένες δυνάμεις, αρκεί αυτές να μην στρέφονταν εναντίον του αυτοκράτορα ή της Αυτοκρατορίας. Το ίδιο το κείμενο της συμφωνίας είναι χαρακτηριστικό, καθώς κατοχυρώνει «εδαφικά δικαιώματα», δικαιοδοσίες, ψήφο στις αυτοκρατορικές συνελεύσεις και τη δυνατότητα εξωτερικών συμμαχιών υπό συγκεκριμένους περιορισμούς.

Αυτό απέχει αρκετά από την εικόνα μιας Ευρώπης απολύτως ανεξάρτητων εθνικών κρατών. Οι Γερμανοί πρίγκιπες εξακολουθούσαν να αποτελούν μέρη της Αγίας Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας, η οποία δεν διαλύθηκε το 1648, αλλά επέζησε έως το 1806. Ωστόσο είχε ενισχυθεί μια πραγματικότητα που θα αποκτούσε όλο και μεγαλύτερη σημασία. Η πολιτική εξουσία συνδεόταν στενότερα με συγκεκριμένη επικράτεια και με αναγνωρισμένα δικαιώματα άσκησης εξουσίας μέσα σε αυτήν.

Η θρησκεία, που είχε βρεθεί στον πυρήνα των συγκρούσεων του προηγούμενου αιώνα, ρυθμίστηκε επίσης με έναν πιο σύνθετο συμβιβασμό. Η Ειρήνη της Αυγούστας του 1555 είχε αναγνωρίσει καθολικούς και λουθηρανούς, αφήνοντας τους καλβινιστές έξω από τον νόμιμο θρησκευτικό διακανονισμό της Αυτοκρατορίας. Η Βεστφαλία αναγνώρισε πλέον και τους καλβινιστές και χρησιμοποίησε σε μεγάλο βαθμό το 1624 ως έτος αναφοράς για εκκλησιαστικές περιουσίες και θρησκευτικά δικαιώματα. Η Ευρώπη είχε καταλήξει, ύστερα από δεκαετίες πολέμου, σε μια μορφή θεσμικού συμβιβασμού που περιόριζε τη δυνατότητα μιας νέας γενικευμένης θρησκευτικής σύγκρουσης.

Η ειρήνη μετέβαλε και τον συσχετισμό των δυνάμεων. Η Γαλλία και η Σουηδία ενισχύθηκαν, ενώ η δυνατότητα των Αψβούργων να επιβάλουν μια περισσότερο συγκεντρωτική αυτοκρατορική εξουσία στη Γερμανία περιορίστηκε. Μέσα στο ευρύτερο σύμπλεγμα των συμφωνιών του 1648 αναγνωρίστηκε οριστικά και η ανεξαρτησία των Ηνωμένων Επαρχιών από την Ισπανία. Η πολιτική γεωγραφία της Ευρώπης γινόταν έτσι πιο σαφής, χωρίς ακόμη να αποκτά τη μορφή των καθαρών εθνικών συνόρων που γνωρίζουμε από τους χάρτες του 19ου και του 20ού αιώνα.

Εδώ βρίσκεται ίσως η πραγματική σημασία της Βεστφαλίας για την ιστορία των συνόρων. Το 1648 δεν εμφανίστηκαν ξαφνικά πάνω στον χάρτη ευθείες γραμμές που χώριζαν κράτη με τη σημερινή έννοια. Για πολύ ακόμη θα υπήρχαν σύνθετες κυριαρχίες, διάσπαρτα εδάφη, δυναστικά δικαιώματα, πόλεις με ιδιαίτερα προνόμια και επικράτειες που αλληλοεπικαλύπτονταν. Η σύνδεση της κρατικής κυριαρχίας με σαφώς οριοθετημένο έδαφος εξελίχθηκε για αιώνες και, σύμφωνα με σημαντικό μέρος της σύγχρονης έρευνας, η πλήρης σύνδεση της κυριαρχίας με μια σαφώς οριοθετημένη επικράτεια είναι πολύ μεταγενέστερη της συνθήκης της Βεστφαλίας.

Ίσως γι’ αυτό ο όρος «βεστφαλιανό σύστημα» αποδείχθηκε τόσο ανθεκτικός. Οι μεταγενέστερες εποχές χρειάζονταν μια ημερομηνία για να περιγράψουν τη μετάβαση από τον κόσμο των αυτοκρατοριών, των δυναστειών και των πολλαπλών δικαιοδοσιών προς έναν κόσμο στον οποίο το κράτος θα γινόταν σταδιακά η βασική μονάδα της διεθνούς πολιτικής. Το 1648 προσφερόταν θαυμάσια για αυτόν τον ρόλο. Μόνο που η Ιστορία σπάνια αλλάζει καθεστώς μέσα σε μία ημέρα.

Αν η Τορδεσίγια του 1494 έδειχνε δύο μοναρχίες να χαράζουν μια γραμμή πάνω σε εδάφη που ακόμη ελάχιστα γνώριζαν, η Βεστφαλία έθετε ένα διαφορετικό και πολύ πιο άμεσο ζήτημα. Ποιος είχε το δικαίωμα να ασκεί εξουσία σε τόπους γνωστούς, κατοικημένους και διεκδικούμενους επί δεκαετίες; Εδώ έπρεπε να αποφασιστεί ποιος είχε δικαίωμα να ασκεί εξουσία μέσα σε έναν χώρο που όλοι γνώριζαν πολύ καλά και για τον οποίο είχαν πολεμήσει επί τρεις δεκαετίες. Ο ηγεμόνας, ο νόμος, η φορολογία, η θρησκευτική ρύθμιση και η στρατιωτική δύναμη συνδέονταν σταδιακά με μιαν ορισμένη επικράτεια. Η γραμμή στον χάρτη άρχιζε να αποκτά πολιτικό περιεχόμενο.

Η Ευρώπη του 1648 απείχε ακόμη πολύ από τον κόσμο των σύγχρονων κρατών. Ωστόσο, βγαίνοντας από τον Τριακονταετή Πόλεμο, είχε κινηθεί ένα ακόμη βήμα προς μια πολιτική τάξη όπου η εξουσία θα συνδεόταν όλο και στενότερα με μια συγκεκριμένη και αναγνωρισμένη επικράτεια. Στους αιώνες που ακολούθησαν, οι χάρτες θα γίνονταν ακριβέστεροι, οι διοικήσεις ισχυρότερες και τα σύνορα θα αποκτούσαν ολοένα σαφέστερη πολιτική και διοικητική υπόσταση.

Οι συμφωνίες του 1648 αποτέλεσαν έναν σημαντικό σταθμό στη μακρά πορεία προς μια Ευρώπη όπου η πολιτική εξουσία θα συνδεόταν όλο και στενότερα με συγκεκριμένες επικράτειες και σαφέστερα όρια.

Διαβάστε επίσης:

Κύκλος 1ος: Οι γραμμές που χώρισαν τον κόσμο -1. Πριν γνωρίσουν τον κόσμο, τον μοίρασαν

Το όνειρο ενός αραβικού έθνους

Η κατάκτηση που έγινε «άνοιγμα»

Ακολουθήστε το topontiki.gr στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις.

Δείτε όλες τις τελευταίες Ειδήσεις από την Ελλάδα και τον Κόσμο, τη στιγμή που συμβαίνουν.