Κύκλος 1ος: Οι γραμμές που χώρισαν τον κόσμο -1. Πριν γνωρίσουν τον κόσμο, τον μοίρασαν

Στις 7 Ιουνίου 1494, στη μικρή καστιλιανή πόλη Τορδεσίγιας, εκπρόσωποι δύο βασιλείων κάθισαν γύρω από ένα τραπέζι για να ρυθμίσουν ένα ζήτημα που, αν το δει κανείς από τη σημερινή απόσταση, μοιάζει σχεδόν παράλογο. Έπρεπε να αποφασίσουν ποιος θα είχε δικαίωμα πάνω σε εδάφη που οι ίδιοι δεν γνώριζαν, σε θάλασσες που δεν είχαν ακόμη διασχίσει και σε ηπείρους των οποίων την έκταση αγνοούσαν. Η λύση ήταν απλή στη σύλληψή της και κολοσσιαία στις συνέπειές της: μια νοητή γραμμή από τον έναν πόλο στον άλλο. Ό,τι βρισκόταν ανατολικά της θα ανήκε στην Πορτογαλία· ό,τι βρισκόταν δυτικά, στην Καστίλη.

Η ιδέα δεν εμφανίστηκε ξαφνικά. Η Πορτογαλία είχε ήδη οικοδομήσει επί δεκαετίες μια θαλάσσια στρατηγική κατά μήκος των αφρικανικών ακτών. Η Συνθήκη του Αλκάσοβας, το 1479, είχε αναγνωρίσει στους Πορτογάλους ισχυρά δικαιώματα στον Ατλαντικό και προς τη Γουινέα, ενώ η Καστίλη διατηρούσε τις Κανάριες Νήσους. Όταν όμως ο Χριστόφορος Κολόμβος επέστρεψε από το πρώτο του ταξίδι το 1493, μεταφέροντας την είδηση ότι είχε φτάσει σε άγνωστα νησιά προς δυσμάς, η παλιά ισορροπία ανατράπηκε. Οι Καθολικοί Μονάρχες, Φερδινάνδος και Ισαβέλλα, χρειάζονταν μια νέα κατοχύρωση των διεκδικήσεών τους. Και την αναζήτησαν εκεί όπου στον ύστερο 15ο αιώνα μπορούσε ακόμη να αναζητηθεί μια υπέρτατη νομιμοποίηση: στη Ρώμη.

Ο πάπας Αλέξανδρος ΣΤ΄ εξέδωσε το 1493 μια σειρά από βούλες, από τις οποίες η περίφημη «Inter caetera» χάραζε μια γραμμή εκατό λεύγες δυτικά των Αζορών και του Πράσινου Ακρωτηρίου και αναγνώριζε στην Καστίλη δικαιώματα στις νέες χώρες προς τα δυτικά, εφόσον δεν βρίσκονταν ήδη υπό την εξουσία χριστιανού ηγεμόνα. Η διατύπωση αποκαλύπτει ολόκληρη την ευρωπαϊκή αντίληψη της εποχής. Οι κοινωνίες που κατοικούσαν ήδη σε εκείνα τα εδάφη δεν συμμετείχαν στη συζήτηση και η κυριαρχία τους δεν αντιμετωπιζόταν ως νομικό εμπόδιο. Ο άγνωστος κόσμος μπορούσε να περιγραφεί σαν «διαθέσιμος χώρος».

Ο Ιωάννης Β΄ της Πορτογαλίας δεν αποδέχθηκε αυτή τη ρύθμιση. Η Πορτογαλία είχε προχωρήσει πολύ περισσότερο από την Καστίλη στην εξερεύνηση του Ατλαντικού και των αφρικανικών ακτών και δεν είχε λόγο να δεχθεί μια παπική γραμμή που περιόριζε τα περιθώριά της. Ακολούθησε απευθείας διαπραγμάτευση με τους Καθολικούς Μονάρχες. Το αποτέλεσμα ήταν η Συνθήκη της Τορδεσίγιας: η γραμμή μετακινήθηκε πολύ δυτικότερα, στις 370 λεύγες δυτικά των νησιών του Πράσινου Ακρωτηρίου.

Πίσω από τη διαπραγμάτευση βρισκόταν ένας πραγματικός ανταγωνισμός ισχύος. Ο Βαρθολομαίος Ντιάζ είχε ήδη παρακάμψει το Ακρωτήριο της Καλής Ελπίδας το 1488 και η Λισαβόνα γνώριζε ότι ο δρόμος προς τον Ινδικό Ωκεανό ήταν πλέον εφικτός. Ο Ιωάννης Β΄ ήθελε να προστατεύσει αυτή την επένδυση δεκαετιών. Γι’ αυτόν τον λόγο επέμενε να μετακινηθεί η γραμμή από τις εκατό στις 370 λεύγες δυτικά του Πράσινου Ακρωτηρίου. Έχει συχνά διατυπωθεί η υπόθεση ότι οι Πορτογάλοι γνώριζαν ήδη ή υποψιάζονταν την ύπαρξη γης στη θέση της μελλοντικής Βραζιλίας. Η υπόθεση παραμένει συζητήσιμη. Εκείνο που γνωρίζουμε με μεγαλύτερη ασφάλεια είναι ότι η δυτικότερη γραμμή προστάτευε τον χώρο ελιγμών των πορτογαλικών πλοίων στον Νότιο Ατλαντικό και αποδείχθηκε αργότερα εξαιρετικά ευνοϊκή για την Πορτογαλία.

Ακόμα πιο αποκαλυπτική είναι η γλώσσα της ίδιας της συνθήκης. Δεν περιοριζόταν στις χώρες που είχαν ήδη βρεθεί. Μιλούσε για νησιά και ηπειρωτικές γαίες που είχαν ανακαλυφθεί ή επρόκειτο να ανακαλυφθούν. Με άλλα λόγια, το 1494 δύο μοναρχίες μοίραζαν όχι μόνο γνωστό έδαφος αλλά και το μέλλον της εξερεύνησης. Η γεωγραφική άγνοια αντί να είναι εμπόδιο στη διεκδίκηση, λειτούργησε ως προϋπόθεσή της.

Το εντυπωσιακό είναι ότι η συμφωνία επιχειρούσε να προσδώσει μαθηματική ακρίβεια σε κάτι που τα διαθέσιμα μέσα της εποχής δεν επέτρεπαν να μετρηθεί με ακρίβεια. Η συνθήκη προέβλεπε ακόμα και κοινή αποστολή πλοίων, πλοηγών, αστρολόγων και ναυτικών ώστε να προσδιοριστεί η γραμμή. Η επιχείρηση αυτή δεν πραγματοποιήθηκε ποτέ όπως είχε σχεδιαστεί. Το πρόβλημα ήταν θεμελιώδες: το γεωγραφικό πλάτος μπορούσε να υπολογιστεί σχετικά ικανοποιητικά, το γεωγραφικό μήκος όμως στη θάλασσα παρέμενε εξαιρετικά δύσκολο να προσδιοριστεί. Έτσι η περίφημη γραμμή, τόσο βέβαιη πάνω στο χαρτί, ήταν στην πραγματικότητα ασαφής πάνω στον πλανήτη.

Κι όμως, αυτή η ασαφής γραμμή είχε τεράστια ιστορική δύναμη. Όταν ο Πέδρο Άλβαρες Καμπράλ έφτασε το 1500 στις ακτές της σημερινής Βραζιλίας, η πορτογαλική μοναρχία μπορούσε να στηρίξει στη συμφωνία της Τορδεσίγιας τη διεκδίκησή της σε τμήμα της νοτιοαμερικανικής ηπείρου. Έτσι εξηγείται, σε σημαντικό βαθμό, γιατί η Βραζιλία έγινε πορτογαλόφωνη ενώ το μεγαλύτερο μέρος της Νότιας και Κεντρικής Αμερικής εντάχθηκε στην ισπανική σφαίρα. Η Τορδεσίγιας δεν αποφάσισε μόνη της τη γλωσσική γεωγραφία μιας ολόκληρης ηπείρου, αλλά άφησε πάνω της ένα αποτύπωμα που παραμένει ορατό πέντε αιώνες αργότερα.

Υπήρχε όμως και μια σχεδόν κωμική δυσκολία. Αν μια γραμμή χωρίζει τη Γη στα δύο στον Ατλαντικό, πού περνά η αντίστοιχη γραμμή στην άλλη πλευρά του πλανήτη; Το ερώτημα έγινε επείγον όταν Ισπανοί και Πορτογάλοι έφτασαν από διαφορετικούς δρόμους στις πλούσιες Μολούκες, τα περιζήτητα Νησιά των Μπαχαρικών. Η διαμάχη χρειάστηκε νέα συμφωνία, τη Συνθήκη της Σαραγόσα το 1529. Ο κόσμος είχε πλέον αποδειχθεί σφαιρικός όχι μόνο για τους γεωγράφους, αλλά και για τους διπλωμάτες.

Η Τορδεσίγιας δεν μοίρασε βέβαια πραγματικά τον κόσμο. Η Αγγλία, η Γαλλία και αργότερα οι Κάτω Χώρες δεν είχαν καμία πρόθεση να αποδεχθούν ότι δύο ιβηρικές μοναρχίες μπορούσαν να αποκλείσουν όλους τους άλλους από τους ωκεανούς. Ούτε οι λαοί της Αμερικής, της Αφρικής και της Ασίας είχαν ερωτηθεί αν αναγνώριζαν αυτήν την ευρωπαϊκή κατανομή. Στους επόμενους αιώνες, πόλεμοι, αποικισμοί, εξερευνήσεις και νέες αυτοκρατορίες θα παραβίαζαν επανειλημμένα την τάξη που οι υπογραφές του 1494 υποτίθεται ότι είχαν δημιουργήσει.

Ακριβώς γι’ αυτό η Τορδεσίγιας έχει μεγαλύτερη σημασία από την πρακτική αποτελεσματικότητα της συνθήκης. Αποτυπώνει μια στιγμή κατά την οποία η ευρωπαϊκή εξουσία άρχισε να σκέφτεται τον πλανήτη ως χώρο που μπορούσε να μετρηθεί, να χαρτογραφηθεί, να διαιρεθεί και να αποδοθεί σε κυρίαρχους. Πριν ακόμη γνωρίσουν ολόκληρο τον κόσμο, οι Ευρωπαίοι άρχισαν να τον σχεδιάζουν πολιτικά.

Η γραμμή της Τορδεσίγιας δεν υπήρξε ποτέ ορατή στη θάλασσα. Δεν υπήρχε τείχος, συνοριακό φυλάκιο ή πέτρα που να τη σημαδεύει. Υπήρχε μόνο πάνω σε έγγραφα και χάρτες. Κι όμως επηρέασε ταξίδια, αυτοκρατορίες, γλώσσες και τη γεωγραφία της κατάκτησης. Αυτή είναι ίσως η πιο παράξενη δύναμη των συνόρων: πρώτα τα σχεδιάζει κάποιος πάνω στο χαρτί και ύστερα ολόκληρες κοινωνίες καλούνται να ζήσουν μέσα σε αυτά.

Διαβάστε επίσης:

Το όνειρο ενός αραβικού έθνους

Η κατάκτηση που έγινε «άνοιγμα»

Ιστορία: Ποιος γράφει την ιστορία των κατακτήσεων; – Η ισλαμική επέκταση ανάμεσα στην ευρωπαϊκή ματιά και την αραβική μνήμη

Ακολουθήστε το topontiki.gr στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις.

Δείτε όλες τις τελευταίες Ειδήσεις από την Ελλάδα και τον Κόσμο, τη στιγμή που συμβαίνουν.