Ιστορία: Ποιος γράφει την ιστορία των κατακτήσεων; – Η ισλαμική επέκταση ανάμεσα στην ευρωπαϊκή ματιά και την αραβική μνήμη

Τον 19ο αιώνα ένας Ευρωπαίος ιστορικός μπορούσε να γράψει για την ισλαμική επέκταση με τη βεβαιότητα ότι στεκόταν έξω από το αντικείμενό του. Παρατηρούσε τις αραβικές κατακτήσεις, την άνοδο των χαλιφάτων, την εξάπλωση του Ισλάμ και τη δημιουργία νέων αυτοκρατοριών σαν να κοιτούσε έναν ξένο κόσμο από ασφαλή απόσταση. Η δική του εποχή, η δική του γλώσσα και, κυρίως, η δική του Ευρώπη αποτελούσαν το μέτρο με το οποίο αξιολογούνταν όλα τα υπόλοιπα.

Δεν επρόκειτο απλώς για αλαζονεία με τη σημερινή έννοια. Ήταν μια ολόκληρη αντίληψη για την πορεία της Ιστορίας.

Η Ευρώπη εμφανιζόταν ως το σταθερό κέντρο της. Οι άλλοι πολιτισμοί κινούνταν γύρω της, πλησίαζαν ή απομακρύνονταν από αυτήν, προόδευαν όταν της έμοιαζαν και παρέμεναν στάσιμοι όταν ακολουθούσαν διαφορετική πορεία. Η ευρωπαϊκή νεωτερικότητα παρουσιαζόταν ως το φυσικό τέλος μιας ιστορικής διαδρομής που οι υπόλοιπες κοινωνίες όφειλαν, αργά ή γρήγορα, να ακολουθήσουν.

Σήμερα η ιστορία της ισλαμικής επέκτασης γράφεται μέσα σε ένα εντελώς διαφορετικό πνευματικό περιβάλλον. Οι μάχες, οι δυναστείες, οι χρονολογίες και οι μετακινήσεις στρατών εξακολουθούν ασφαλώς να έχουν σημασία. Δίπλα τους όμως έχει εμφανιστεί ένα άλλο ερώτημα:

Ποιος αφηγείται τα γεγονότα και από ποια θέση;

Η ευρωπαϊκή ιστοριογραφία του 19ου και των αρχών του 20ού αιώνα αναπτύχθηκε την ίδια περίοδο κατά την οποία οι ευρωπαϊκές δυνάμεις κυριαρχούσαν πολιτικά και στρατιωτικά σε τεράστιες περιοχές της Ασίας και της Αφρικής. Τα πανεπιστήμια, οι αρχαιολογικές αποστολές, οι εκδόσεις χειρογράφων και οι γλωσσικές μελέτες δεν υπήρξαν απλές προεκτάσεις της αποικιακής διοίκησης. Ανήκαν όμως στον ίδιο κόσμο βεβαιοτήτων.

Η Ανατολή αντιμετωπίστηκε συχνά ως χώρος που χρειαζόταν κάποιον άλλον για να την εξηγήσει.

Οι κοινωνίες της μπορούσαν να παρουσιάζονται στατικές, συναισθηματικές, θρησκευτικά παρορμητικές και πολιτικά ανώριμες. Απέναντί τους στεκόταν μια Ευρώπη που περιέγραφε τον εαυτό της ως φορέα ορθολογισμού, επιστήμης, προόδου και ιστορικής αυτογνωσίας.

Μέσα σε αυτό το σχήμα, η αραβική επέκταση του 7ου και του 8ου αιώνα ερμηνεύτηκε πολλές φορές ως μια σχεδόν ανεξήγητη έκρηξη πληθυσμών από την Αραβική Χερσόνησο. Οι κατακτήσεις αποδίδονταν στον θρησκευτικό ενθουσιασμό. Η εξάπλωση του Ισλάμ μπορούσε να εμφανίζεται ως αποτέλεσμα μιας σχεδόν μηχανικής υπακοής των κατακτημένων. Οι αυτοκρατορίες που δημιουργήθηκαν αναγνωρίζονταν ως εντυπωσιακές, αλλά συχνά παρουσιάζονταν ως παροδικά επεισόδια στην υποτιθέμενη κεντρική διαδρομή της παγκόσμιας ιστορίας.

Αυτή ακριβώς τη βεβαιότητα αμφισβήτησε, μεταξύ άλλων, η κριτική του Οριενταλισμού που συνδέθηκε ιδιαίτερα με το έργο του Έντουαρντ Σαΐντ.

Το κρίσιμο επιχείρημα δεν ήταν ότι κάθε Ευρωπαίος μελετητής παραποιούσε συνειδητά τα γεγονότα. Ήταν κάτι πιο ενδιαφέρον: ακόμη και η σοβαρότερη επιστημονική εργασία μπορεί να μεταφέρει μαζί της τις προκαταλήψεις και τις ιεραρχήσεις της κοινωνίας μέσα στην οποία γεννιέται.

Η Ευρώπη, γράφοντας για την Ανατολή, δεν περιέγραφε μόνο τον άλλον. Περιέγραφε ταυτόχρονα τον εαυτό της ως το αντίθετό του.

Ο ορθολογικός απέναντι στον θρησκευόμενο. Ο δυναμικός απέναντι στον στάσιμο. Ο σύγχρονος απέναντι στον παγιδευμένο στο παρελθόν.

Όταν όμως κατέρρευσαν οι ευρωπαϊκές αποικιακές αυτοκρατορίες, η ιστορία άρχισε να γράφεται και από την άλλη πλευρά.

Για τον αραβικό κόσμο, η επιστροφή στο ισλαμικό παρελθόν έγινε συχνά αναζήτηση αξιοπρέπειας. Οι μνήμες της Δαμασκού, της Βαγδάτης, της Κόρδοβας και των μεγάλων κέντρων επιστήμης και εμπορίου πρόσφεραν μια ισχυρή απάντηση στην εμπειρία της ευρωπαϊκής κυριαρχίας και στη μεταγενέστερη πολιτική αδυναμία πολλών αραβικών κρατών.

Η εικόνα αντιστράφηκε.

Η ισλαμική επέκταση μπορούσε τώρα να παρουσιαστεί ως πολιτισμικό θαύμα. Οι κατακτήσεις μετατρέπονταν σε διάδοση της δικαιοσύνης. Η ανατροπή των παλαιότερων εξουσιών παρουσιαζόταν ως απελευθέρωση λαών από δεσποτικά καθεστώτα. Η εξάπλωση της αραβικής γλώσσας και του Ισλάμ γινόταν η απαρχή μιας μεγάλης περιόδου εμπορικής επικοινωνίας, επιστημονικής άνθησης και πολιτισμικής συνύπαρξης.

Το αφήγημα αυτό είχε πραγματικά ιστορικά ερείσματα. Οι ισλαμικές αυτοκρατορίες συνέδεσαν τεράστιους γεωγραφικούς χώρους, δημιούργησαν δίκτυα εμπορίου και γνώσης και ανέδειξαν μεγάλα πνευματικά κέντρα. Η αναγνώριση αυτής της πραγματικότητας υπήρξε απαραίτητη διόρθωση μιας παλαιότερης ιστοριογραφίας που αντιμετώπιζε συχνά τον ισλαμικό κόσμο ως περιφερειακό επεισόδιο.

Όμως κάθε αποκατάσταση κινδυνεύει να γίνει εξιδανίκευση.

Οι αυτοκρατορίες δημιουργούνται και με κατακτήσεις. Η αλλαγή κυριαρχίας σημαίνει νέα διοίκηση, νέους φόρους, νέες πολιτικές ιεραρχίες. Οι πληθυσμοί που ενσωματώθηκαν στα χαλιφάτα δεν έχασαν αυτομάτως τη γλώσσα, τη θρησκεία και τις παραδόσεις τους. Οι αλλαγές ήταν αργές και σε πολλές περιοχές χρειάστηκαν αιώνες.

Το ίδιο συνέβη με τους εξισλαμισμούς.

Άνθρωποι ασπάστηκαν το Ισλάμ από πίστη. Άλλοι επειδή η ένταξη στη θρησκεία της κυρίαρχης πολιτικής κοινότητας διευκόλυνε την κοινωνική άνοδο. Άλλοι εξαιτίας οικονομικών κινήτρων. Άλλοι μέσα σε ένα περιβάλλον κοινωνικής ή διοικητικής πίεσης.

Η εικόνα μιας αδιάκοπης ειρηνικής συνύπαρξης είναι λοιπόν εξίσου ανεπαρκής με εκείνη μιας αδιάκοπης θρησκευτικής καταπίεσης.

Υπήρξαν περίοδοι ανοχής, συνεργασίας και εντυπωσιακής πολιτισμικής δημιουργίας. Υπήρξαν επίσης συγκρούσεις, διώξεις, ανισότητες και εξαναγκασμοί. Το ένα δεν ακυρώνει το άλλο.

Υπάρχει όμως και μια δεύτερη αραβική αφήγηση: εκείνη της ιστορικής ταπείνωσης.

Η ευρωπαϊκή αποικιοκρατία, η διάλυση της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, η χάραξη νέων συνόρων, η δημιουργία κρατών υπό ξένη επιρροή και οι αλλεπάλληλες επεμβάσεις των μεγάλων δυνάμεων διαμόρφωσαν μια ισχυρή μνήμη αδικίας.

Μέσα σε αυτήν, ο μουσουλμανικός κόσμος μπορεί εύκολα να εμφανιστεί ως αιώνιο θύμα εξωτερικών δυνάμεων.

Η ιστορία όμως δυσκολεύεται να χωρέσει σε έναν τόσο καθαρό καταμερισμό ρόλων.

Τα μεγάλα ισλαμικά κράτη υπήρξαν και τα ίδια αυτοκρατορίες. Τα χαλιφάτα επεκτάθηκαν στρατιωτικά. Οι Μαμελούκοι και οι Οθωμανοί κυβέρνησαν διαφορετικούς λαούς και θρησκευτικές κοινότητες. Η οθωμανική κυριαρχία στα Βαλκάνια, στη Μέση Ανατολή και στη Βόρεια Αφρική δημιούργησε φορολογικά συστήματα, πολιτικές ιεραρχίες και μηχανισμούς ελέγχου. Το δουλεμπόριο της Σαχάρας και του Ινδικού Ωκεανού υπήρξε επί αιώνες μέρος ενός πραγματικού οικονομικού κόσμου.

Αυτό δεν σημαίνει ότι κάθε αυτοκρατορία ήταν ίδια με κάθε άλλη. Ούτε ότι μπορούμε να μεταφέρουμε μηχανικά τον ευρωπαϊκό αποικιακό κόσμο του 19ου αιώνα σε όλους τους προηγούμενους αιώνες.

Σημαίνει κάτι απλούστερο και δυσκολότερο:

ότι η Ιστορία σπανίως μας προσφέρει αθώους.

Η ευρωπαϊκή αφήγηση χρησιμοποίησε κάποτε το ισλαμικό παρελθόν για να επιβεβαιώσει την ανωτερότητα της Ευρώπης. Η αραβική αφήγηση το χρησιμοποίησε για να ανακτήσει μια αξιοπρέπεια που είχε τραυματιστεί από την αποικιοκρατία.

Και οι δύο αναζητούσαν στο παρελθόν κάτι που χρειαζόταν το παρόν τους.

Εδώ ακριβώς αρχίζει το πραγματικά δύσκολο ερώτημα: όχι μόνο ποιος έγραψε την ιστορία, αλλά με ποιες λέξεις την έγραψε.

Γιατί πολλές φορές η μάχη για το παρελθόν κρίνεται πριν ακόμη αρχίσει η αφήγηση.

Κρίνεται στο όνομα που θα δώσουμε στα γεγονότα.

Διαβάστε επίσης

Το Ισλάμ ως πολιτική ιδεολογία στον σύγχρονο κόσμο 4. Αδελφοί Μουσουλμάνοι, ιρανική επανάσταση, τζιχαντισμός, επιβίωση παραδοσιακών θεσμών

Η πολιτική ιδεολογία του Ισλάμ στον σύγχρονο κόσμο 3. Πέρα από τον ισλαμισμό: Το Ισλάμ απέναντι στη νεωτερικότητα

Η πολιτική ιδεολογία του Ισλάμ στον σύγχρονο κόσμο

Ακολουθήστε το topontiki.gr στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις.

Δείτε όλες τις τελευταίες Ειδήσεις από την Ελλάδα και τον Κόσμο, τη στιγμή που συμβαίνουν.