Το Ισλάμ ως πολιτική ιδεολογία στον σύγχρονο κόσμο 4. Αδελφοί Μουσουλμάνοι, ιρανική επανάσταση, τζιχαντισμός, επιβίωση παραδοσιακών θεσμών

Το 1928, σε μια Αίγυπτο που ζούσε ακόμη κάτω από τη βαριά σκιά της βρετανικής κυριαρχίας, ένας νεαρός δάσκαλος ίδρυσε στην πόλη Ισμαηλία μια οργάνωση που έμελλε να επηρεάσει ολόκληρο τον μουσουλμανικό κόσμο. Ο Χασάν αλ-Μπάνα έβλεπε γύρω του μια χώρα πολιτικά εξαρτημένη, κοινωνικά κατακερματισμένη και βαθιά διχασμένη ανάμεσα σε μια δυτικότροπη ελίτ και στις μεγάλες μάζες του πληθυσμού που παρέμεναν προσηλωμένες στις παραδοσιακές μορφές ζωής.

Η απάντησή του συνοψιζόταν σε μια ιδέα εξαιρετικά απλή και ακριβώς γι’ αυτό ισχυρή: το Ισλάμ μπορούσε να προσφέρει μια ολοκληρωμένη λύση για την κοινωνία. Η θρησκεία έπαυε έτσι να περιορίζεται στην προσωπική πίστη, στην προσευχή και στην ηθική καθοδήγηση του ανθρώπου. Μετατρεπόταν σε πολιτικό πρόγραμμα, σε πρόταση για το κράτος, την οικονομία, την εκπαίδευση, τη δικαιοσύνη και την οργάνωση της καθημερινής ζωής.

Από εκείνη τη στιγμή άρχισε να διαμορφώνεται με σύγχρονους όρους ένα από τα σημαντικότερα πολιτικά φαινόμενα του 20ού αιώνα: το πολιτικό Ισλάμ.

Οι Αδελφοί Μουσουλμάνοι δημιούργησαν ένα κίνημα κοινωνικής και πολιτικής κινητοποίησης. Οργάνωσαν σχολεία, φιλανθρωπικές δομές και δίκτυα αλληλεγγύης, ενώ παράλληλα πρόβαλαν την επιστροφή στις ισλαμικές αρχές ως απάντηση στην αποικιοκρατία, στην κοινωνική ανισότητα και στην πολιτισμική κυριαρχία της Δύσης.

Στα χρόνια που ακολούθησαν, η οργάνωση γνώρισε περιόδους ανοχής και σκληρής καταστολής. Τα μέλη της φυλακίστηκαν, διώχθηκαν και εκτελέστηκαν. Άλλοτε βρέθηκαν κοντά στην εξουσία και άλλοτε αντιμετωπίστηκαν ως απειλή για το κράτος. Στις αρχές του 21ου αιώνα έφθασαν ακόμη και στην κυβέρνηση της Αιγύπτου, για να ανατραπούν λίγο αργότερα.

Η πολιτική τους τύχη άλλαξε πολλές φορές. Η ιδέα όμως που εισήγαγαν αποδείχθηκε πολύ ανθεκτικότερη από τις οργανωτικές τους δομές. Το Ισλάμ μπορούσε πλέον να παρουσιαστεί ως πλήρες πολιτικό σχέδιο και ως εναλλακτική λύση απέναντι στον φιλελευθερισμό, στον σοσιαλισμό, στον αραβικό εθνικισμό και στα αυταρχικά καθεστώτα της περιοχής.

Μισόν αιώνα μετά την ίδρυση των Αδελφών Μουσουλμάνων, μια επανάσταση στο Ιράν έδειξε ότι η ένωση θρησκείας και πολιτικής μπορούσε να οδηγήσει ακόμη και στη δημιουργία ενός νέου τύπου κράτους.

Τον Φεβρουάριο του 1979 ο σάχης είχε ήδη εγκαταλείψει τη χώρα και ο Αγιατολάχ Ρουχολάχ Χομεϊνί επέστρεφε στην Τεχεράνη ύστερα από χρόνια εξορίας. Εκατομμύρια άνθρωποι τον υποδέχθηκαν ως τον ηγέτη μιας επανάστασης που είχε κατορθώσει να ενώσει για ένα διάστημα ετερόκλητες κοινωνικές και πολιτικές δυνάμεις. Εθνικιστές, αριστεροί, φιλελεύθεροι, θρησκευόμενα στρώματα και αντίπαλοι της μοναρχίας είχαν συναντηθεί στην κοινή επιθυμία να ανατρέψουν το καθεστώς.

Η νίκη της επανάστασης δημιούργησε ένα πολιτικό σύστημα στο οποίο η θεολογία απέκτησε θεσμικό ρόλο και η θρησκευτική ηγεσία εγκαταστάθηκε στην κορυφή του κράτους. Η Ιρανική Επανάσταση απέδειξε ότι το πολιτικό Ισλάμ μπορούσε να ξεπεράσει τα όρια ενός κινήματος αντιπολίτευσης. Μπορούσε να καταλάβει την εξουσία, να συντάξει νόμους, να οργανώσει θεσμούς, να συγκροτήσει μηχανισμούς ασφαλείας και να χαράξει εξωτερική πολιτική. Το Ισλάμ εμφανιζόταν πλέον ως επαναστατική κρατική ιδεολογία.

Η επιρροή του νέου καθεστώτος απλώθηκε πολύ πέρα από τα σύνορα του Ιράν. Σιιτικές κοινότητες στον Λίβανο και στο Ιράκ απέκτησαν ένα ισχυρό σημείο αναφοράς. Οι αραβικές μοναρχίες παρακολουθούσαν με ανησυχία την Τεχεράνη να διακηρύσσει την πρόθεσή της να εξαγάγει το επαναστατικό της πρότυπο. Οι Ηνωμένες Πολιτείες έχασαν έναν από τους σημαντικότερους συμμάχους τους στη Μέση Ανατολή.

Το 1979 έγινε έτσι μια τομή στην ιστορία της περιοχής. Η πολιτική και η θεολογία μπορούσαν πλέον να ενωθούν σε ένα σύστημα που διεκδικούσε ταυτόχρονα θρησκευτική νομιμοποίηση και επαναστατική αποστολή.

Την ίδια περίπου περίοδο, σε ένα διαφορετικό γεωγραφικό και πολιτικό περιβάλλον, άρχιζε να σχηματίζεται μια πολύ πιο βίαιη εκδοχή της ισλαμικής πολιτικής ιδεολογίας.

Η σοβιετική εισβολή στο Αφγανιστάν, το 1979, κινητοποίησε χιλιάδες μαχητές από διαφορετικές μουσουλμανικές χώρες. Ο πόλεμος εναντίον των Σοβιετικών παρουσιάστηκε ως θρησκευτικό καθήκον, αλλά παράλληλα δημιούργησε δίκτυα ανθρώπων, χρημάτων, όπλων και ιδεών που θα επιβίωναν πολύ μετά την αποχώρηση του σοβιετικού στρατού.

Από αυτό το περιβάλλον αναδύθηκε η Αλ Κάιντα. Η οργάνωση μετέφερε το πεδίο της σύγκρουσης από τις περιφερειακές πολεμικές ζώνες στη διεθνή σκηνή. Η Δύση, και κυρίως οι Ηνωμένες Πολιτείες, παρουσιάστηκαν ως ο κεντρικός εχθρός ενός μουσουλμανικού κόσμου που θεωρούνταν ταπεινωμένος, κατακερματισμένος και πολιτικά εξαρτημένος.

Ο τζιχαντισμός συνέδεσε τη θρησκευτική γλώσσα με την εμπειρία της αποικιοκρατίας, τη δυτική στρατιωτική παρουσία, την κοινωνική αποτυχία πολλών αραβικών κρατών και την εχθρότητα απέναντι στις τοπικές ελίτ. Η πίστη μετατράπηκε σε απόλυτη πολιτική σύγκρουση. Ο αντίπαλος έπαυε να είναι ένας ανταγωνιστής που μπορούσε να ηττηθεί ή να περιοριστεί. Γινόταν ένας εχθρός που έπρεπε να εξαφανιστεί.

Η πλέον ακραία απόληξη αυτής της πορείας εμφανίστηκε το 2014, όταν το Ισλαμικό Κράτος διακήρυξε την ίδρυση χαλιφάτου σε εδάφη του Ιράκ και της Συρίας. Επρόκειτο για ένα παράδοξο πολιτικό κατασκεύασμα. Χρησιμοποιούσε τις πιο σύγχρονες τεχνολογίες επικοινωνίας και προπαγάνδας, ενώ ταυτόχρονα επικαλούνταν την επιστροφή σε μια εξιδανικευμένη μορφή του πρώιμου ισλαμικού παρελθόντος.

Το χαλιφάτο επιχειρούσε να καταργήσει τον ιστορικό χρόνο. Υποσχόταν ότι μια κοινωνία του 21ου αιώνα μπορούσε να επιστρέψει βίαια σε μια υποτιθέμενη αρχική καθαρότητα, διαγράφοντας αιώνες κοινωνικών μεταβολών, πολιτικών συγκρούσεων και διαφορετικών ερμηνειών της ισλαμικής παράδοσης.

Η εδαφική του εξουσία τελικά κατέρρευσε. Η ιδεολογία που το γέννησε, ωστόσο, δεν εξαφανίστηκε μαζί της. Είχε ήδη αποδείξει ότι μπορούσε να αξιοποιήσει την πολιτική απογοήτευση, την κοινωνική περιθωριοποίηση και την ανάγκη ταυτότητας ανθρώπων που αναζητούσαν μια απόλυτη απάντηση σε έναν αβέβαιο κόσμο.

Ο τζιχαντισμός υπήρξε η πιο βίαιη και η πιο θεαματική μορφή του πολιτικού Ισλάμ. Δεν υπήρξε όμως η μοναδική ούτε η κυρίαρχη εμπειρία των μουσουλμανικών κοινωνιών. Πίσω από τις επαναστάσεις, τις τρομοκρατικές επιθέσεις και τις συγκρούσεις που κυριάρχησαν στη διεθνή επικαιρότητα συνέχισαν να λειτουργούν πολύ παλαιότεροι θεσμοί.

Τα σουφιστικά τάγματα, τα τοπικά ιερατεία, οι θρησκευτικές σχολές, οι δικαστές του ισλαμικού δικαίου και οι φυλετικές ιεραρχίες διατήρησαν την επιρροή τους σε μεγάλες περιοχές του μουσουλμανικού κόσμου. Οι θεσμοί αυτοί δεν χρειάζονταν πάντοτε να καταλάβουν το κράτος. Ήταν ήδη παρόντες στην οικογένεια, στην εκπαίδευση, στις τοπικές κοινότητες και στα δίκτυα κοινωνικής αλληλεγγύης.

Η δύναμή τους βρισκόταν ακριβώς στην αντοχή τους. Οι κυβερνήσεις μπορούσαν να ανατραπούν, οι επαναστάσεις να αποτύχουν και οι πολιτικές οργανώσεις να τεθούν εκτός νόμου. Οι παραδοσιακές μορφές θρησκευτικής αυθεντίας συνέχιζαν να μεταδίδουν γνώσεις, αξίες και κοινωνικούς κανόνες από γενιά σε γενιά.

Σε χώρες όπως η Αίγυπτος, το Πακιστάν, το Μαρόκο, το Σουδάν και η Ινδονησία, το Ισλάμ λειτουργεί συχνά περισσότερο ως κοινωνικός μηχανισμός παρά ως συγκροτημένη πολιτική ιδεολογία. Ρυθμίζει σχέσεις, δημιουργεί κοινότητες, προσφέρει αλληλεγγύη και διαμορφώνει αντιλήψεις για το δίκαιο, την εξουσία και την προσωπική ευθύνη.

Αυτή ακριβώς η συνύπαρξη διαφορετικών μορφών εξηγεί γιατί το πολιτικό Ισλάμ δεν μπορεί να περιγραφεί ως ενιαίο φαινόμενο. Οι Αδελφοί Μουσουλμάνοι το αντιλαμβάνονται ως πρόγραμμα για τη δημιουργία ενός σύγχρονου ισλαμικού κράτους. Η Ιρανική Επανάσταση το μετέτρεψε σε θεοκρατικό και επαναστατικό σύστημα εξουσίας. Οι τζιχαντιστές το παρουσίασαν ως παγκόσμιο πόλεμο. Οι παραδοσιακοί θεσμοί το διατηρούν ως τρόπο οργάνωσης της καθημερινής ζωής.

Όλες αυτές οι εκδοχές γεννήθηκαν μέσα από τη συνάντηση του ισλαμικού κόσμου με τον εκσυγχρονισμό, την αποικιοκρατία, την πολιτική εξάρτηση και την κρίση των μεταποικιακών κρατών. Εκφράζουν διαφορετικές απαντήσεις στην ίδια βαθύτερη αγωνία: πώς μπορεί μια κοινωνία να συμμετέχει στον σύγχρονο κόσμο χωρίς να αισθάνεται ότι χάνει την ιστορία και την ταυτότητά της;

Το πολιτικό Ισλάμ υπήρξε επομένως κάτι περισσότερο από μια προσπάθεια επιστροφής στο παρελθόν. Υπήρξε ένας τρόπος διεκδίκησης του μέλλοντος. Μια προσπάθεια να οριστούν εκ νέου η εξουσία, η κοινωνία και η θέση του μουσουλμανικού κόσμου μέσα στη διεθνή πραγματικότητα.

Πίσω από τις θεολογικές διατυπώσεις και τις πολιτικές συγκρούσεις παρέμενε ένα ερώτημα που οι δυτικές ιδεολογίες δυσκολεύτηκαν συχνά να απαντήσουν πειστικά για τις κοινωνίες του παγκόσμιου Νότου:

Ποιοι είμαστε και σε ποιον ανήκει ο κόσμος μέσα στον οποίο ζούμε;

Διαβάστε επίσης

Η πολιτική ιδεολογία του Ισλάμ στον σύγχρονο κόσμο 3. Πέρα από τον ισλαμισμό: Το Ισλάμ απέναντι στη νεωτερικότητα

Νέα βολή Αυγερινού: Σχεδόν ολόκληρο το κίνημα των Τεμπών έμεινε εκτός Ελπίδας για τη Δημοκρατία

Ο Γιάννης Δραγασάκης νοσηλεύτηκε στο 251 Γενικό Νοσοκομείο Αεροπορίας: Το «ευχαριστώ» του στο νοσηλευτικό προσωπικό

Ακολουθήστε το topontiki.gr στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις.

Δείτε όλες τις τελευταίες Ειδήσεις από την Ελλάδα και τον Κόσμο, τη στιγμή που συμβαίνουν.