Η πολιτική ιδεολογία του Ισλάμ στον σύγχρονο κόσμο 3. Πέρα από τον ισλαμισμό: Το Ισλάμ απέναντι στη νεωτερικότητα

Απέναντι σε όλες αυτές τις εξελίξεις, θα ήταν εύκολο να συμπεράνει κανείς ότι ο σύγχρονος μουσουλμανικός κόσμος καθορίζεται αποκλειστικά από τις μεγάλες πολιτικές οργανώσεις, τις επαναστάσεις ή τις εξτρεμιστικές ομάδες. Μια τέτοια εικόνα, όμως, θα ήταν βαθιά παραπλανητική. Η καθημερινή ζωή εκατοντάδων εκατομμυρίων μουσουλμάνων εξακολουθεί να οργανώνεται γύρω από θεσμούς πολύ παλαιότερους από τα σύγχρονα ιδεολογικά κινήματα. Όπως συνέβη και σε άλλους μεγάλους πολιτισμούς, οι πολιτικές ανατροπές υπήρξαν εντυπωσιακές, όμως οι αργές κοινωνικές δομές αποδείχθηκαν πολύ πιο ανθεκτικές.

Σε ολόκληρο τον μουσουλμανικό κόσμο, από τα χωριά του Μαρόκου μέχρι τις μεγαλουπόλεις της Ινδονησίας, από τις κοιλάδες του Πακιστάν έως τις κοινότητες της δυτικής Αφρικής, η θρησκευτική ζωή εξακολουθεί να διαμορφώνεται από δίκτυα που δημιουργήθηκαν πολλούς αιώνες πριν από τη γέννηση των σύγχρονων κρατών. Τα τεμένη, οι μαδράσες, οι ουλεμάδες, τα σουφικά τάγματα, τα θρησκευτικά ιδρύματα, οι οικογενειακές παραδόσεις και οι τοπικές κοινότητες αποτελούν ακόμη τους βασικούς φορείς μετάδοσης της ισλαμικής παράδοσης. Η επιρροή τους δεν στηρίζεται στην κατάκτηση της πολιτικής εξουσίας αλλά στη διάρκεια. Επιβίωσαν αυτοκρατοριών, αποικιοκρατίας, εθνικών επαναστάσεων και παγκοσμιοποίησης, διατηρώντας τον ρόλο τους ακόμα και όταν άλλαζαν οι κυβερνήσεις και τα σύνορα.

Ιδιαίτερη σημασία εξακολουθούν να έχουν οι ουλεμάδες, οι λόγιοι του ισλαμικού δικαίου, οι οποίοι για περισσότερους από δώδεκα αιώνες αποτελούν τους βασικούς ερμηνευτές της θρησκευτικής παράδοσης. Σε πολλές μουσουλμανικές κοινωνίες η επιρροή τους υπερβαίνει εκείνη των πολιτικών κομμάτων. Η γνώμη τους επηρεάζει ζητήματα που εκτείνονται από το οικογενειακό δίκαιο μέχρι την εκπαίδευση και από την οικονομική ζωή μέχρι τη δημόσια ηθική. Παρά τις μεγάλες πολιτικές ανατροπές του τελευταίου αιώνα, ο θεσμός αυτός παρέμεινε αξιοσημείωτα σταθερός, ακριβώς επειδή δεν εξαρτήθηκε ποτέ αποκλειστικά από το κράτος.

Ανάλογη υπήρξε και η αντοχή των σουφικών ταγμάτων. Παρότι συχνά βρίσκονται στο περιθώριο των πολιτικών εξελίξεων, διαδραματίζουν καθοριστικό ρόλο στη θρησκευτική ζωή εκατομμυρίων ανθρώπων. Ο μυστικισμός, η προσωπική πνευματική άσκηση και η ιδιαίτερη σχέση δασκάλου και μαθητή που χαρακτηρίζουν τον σουφισμό συνιστούν μια διαφορετική έκφραση του Ισλάμ από εκείνη που προβάλλουν τα πολιτικά κινήματα ή οι εξτρεμιστικές οργανώσεις. Η ύπαρξή τους υπενθυμίζει ότι η ισλαμική παράδοση δεν υπήρξε ποτέ ιδεολογικά μονολιθική αλλά πάντοτε πολυφωνική.

Το ίδιο μπορεί να παρατηρήσει κανείς και στο επίπεδο της καθημερινής κοινωνικής οργάνωσης. Σε πολλές περιοχές της Αφρικής και της Ασίας, οι φυλετικές δομές, τα τοπικά έθιμα και οι άτυπες μορφές κοινοτικής εξουσίας εξακολουθούν να επηρεάζουν τη ζωή των ανθρώπων περισσότερο από τους επίσημους κρατικούς θεσμούς. Το Ισλάμ δεν αντικατέστησε πάντοτε αυτές τις παραδόσεις· συχνά συνυπήρξε μαζί τους, τις ενσωμάτωσε ή προσαρμόστηκε σε αυτές. Η πραγματικότητα αυτή εξηγεί γιατί ο μουσουλμανικός κόσμος παρουσιάζει τόσο μεγάλη ποικιλία κοινωνικών μορφών, παρά την κοινή θρησκευτική του αναφορά.

Η διαπίστωση αυτή οδηγεί σε ένα ευρύτερο ιστορικό συμπέρασμα. Ο σύγχρονος μουσουλμανικός κόσμος δεν συγκροτείται γύρω από μία μόνο αντίληψη για τη σχέση ανάμεσα στη θρησκεία και την πολιτική. Αντίθετα, αποτελεί ένα πεδίο συνεχούς διαλόγου και συχνά σύγκρουσης ανάμεσα σε διαφορετικές εκδοχές του ίδιου πολιτισμού. Υπάρχουν κοινωνίες που υποστηρίζουν τον σαφή διαχωρισμό κράτους και θρησκείας, άλλες που επιδιώκουν μεγαλύτερη παρουσία της θρησκείας στη δημόσια ζωή και άλλες που θεωρούν τη θρησκευτική νομιμοποίηση θεμέλιο της ίδιας της πολιτικής εξουσίας. Ανάμεσα σε αυτά τα άκρα αναπτύσσονται αναρίθμητες ενδιάμεσες μορφές, οι οποίες μεταβάλλονται διαρκώς καθώς αλλάζουν οι κοινωνικές και διεθνείς συνθήκες.

Γι’ αυτό και θα ήταν ιστορικά εσφαλμένο να αντιμετωπιστεί το πολιτικό Ισλάμ ως ένα ενιαίο και αμετάβλητο φαινόμενο. Οι Αδελφοί Μουσουλμάνοι, η Ιρανική Επανάσταση, η Αλ Κάιντα και το Ισλαμικό Κράτος δεν αποτελούν διαδοχικά στάδια μιας γραμμικής εξέλιξης ούτε εκφράζουν την ίδια πολιτική φιλοσοφία. Ανήκουν σε διαφορετικές ιστορικές συγκυρίες, απαντούν σε διαφορετικά προβλήματα και προτείνουν διαφορετικές σχέσεις ανάμεσα στη θρησκεία, στην κοινωνία και το κράτος. Το γεγονός ότι όλοι χρησιμοποιούν το λεξιλόγιο του Ισλάμ δεν σημαίνει ότι συγκροτούν ένα ενιαίο ιδεολογικό ρεύμα.

Η μεγαλύτερη πρόκληση που αντιμετωπίζει σήμερα ο μουσουλμανικός κόσμος παραμένει ουσιαστικά η ίδια που εμφανίστηκε μετά την κατάρρευση της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Πώς μπορεί να συνδυαστεί η πίστη με τη δημοκρατική νομιμοποίηση; Ποια είναι η θέση της σαρία σε σύγχρονες, πολύπλοκες κοινωνίες; Πώς μπορεί να διατηρηθεί η πολιτισμική ταυτότητα μέσα σε μια εποχή παγκοσμιοποίησης, μαζικής επικοινωνίας και τεχνολογικής επανάστασης; Πρόκειται για ερωτήματα που εξακολουθούν να διχάζουν όχι μόνο τις κυβερνήσεις αλλά και τις ίδιες τις μουσουλμανικές κοινωνίες.

Αυτό ακριβώς εξηγεί γιατί το Ισλάμ εξακολουθεί να διαδραματίζει τόσο σημαντικό ρόλο στις διεθνείς εξελίξεις του εικοστού πρώτου αιώνα. Όχι επειδή αποτελεί μια ενιαία πολιτική δύναμη ούτε επειδή όλες οι μουσουλμανικές κοινωνίες ακολουθούν τον ίδιο δρόμο. Αντίθετα, η σημασία του προκύπτει από την εξαιρετική ποικιλία των τρόπων με τους οποίους ερμηνεύεται και εφαρμόζεται μέσα σε κοινωνίες που αναζητούν διαφορετικές απαντήσεις στα ίδια ιστορικά προβλήματα.

Από τις αίθουσες διδασκαλίας του Χασάν αλ-Μπάνα μέχρι την Τεχεράνη του Χομεϊνί, από τα βουνά του Αφγανιστάν μέχρι τις κατεστραμμένες πόλεις της Συρίας και του Ιράκ, η ιστορία του πολιτικού Ισλάμ αποκαλύπτει ότι οι θρησκείες δεν παραμένουν ποτέ αμέτοχες στις μεγάλες μεταβολές της ιστορίας. Μετασχηματίζονται μαζί με τις κοινωνίες που τις ζουν, επηρεάζουν την πολιτική και επηρεάζονται από αυτήν, αναζητώντας κάθε φορά νέους τρόπους να απαντήσουν στα προβλήματα της εποχής τους.

Ίσως, τελικά, αυτό να είναι και το σημαντικότερο συμπέρασμα. Το Ισλάμ ως πολιτική ιδεολογία δεν αποτελεί μια παρέκκλιση από την ιστορία του Ισλάμ ούτε μια προσωρινή ιδιαιτερότητα του σύγχρονου κόσμου. Αποτελεί μία από τις πολλές μορφές με τις οποίες ένας μεγάλος πολιτισμός προσπάθησε να αντιμετωπίσει τη μεγαλύτερη πρόκληση των τελευταίων δύο αιώνων: πώς να εισέλθει στη νεωτερικότητα χωρίς να πάψει να αναγνωρίζει τον εαυτό του. Και όπως συμβαίνει με κάθε μεγάλη ιστορική αναζήτηση, η απάντηση δεν έχει ακόμη δοθεί οριστικά. Οι κοινωνίες του μουσουλμανικού κόσμου εξακολουθούν να τη διαμορφώνουν, μέσα από τις επιτυχίες, τις αντιφάσεις και τις συγκρούσεις τους, γράφοντας ένα κεφάλαιο της παγκόσμιας ιστορίας που παραμένει ακόμη ανοιχτό.

Διαβάστε επίσης:

Το περιβαλλοντικό τίμημα της πύρινης κρίσης

Η Ευρώπη στεγνώνει: Ξηρασία, ενέργεια και επισιτιστική ασφάλεια – Η νέα πραγματικότητα από τη Βρετανία έως τον Δούναβη

O δρ. Άντονι Φάουτσι αρνήθηκε να καταθέσει σε επιτροπή της Γερουσίας για τον κορωνοϊό: Κατήγγειλε «εμμονική βεντέτα» εναντίον του 

Ακολουθήστε το topontiki.gr στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις.

Δείτε όλες τις τελευταίες Ειδήσεις από την Ελλάδα και τον Κόσμο, τη στιγμή που συμβαίνουν.