Το όνειρο ενός αραβικού έθνους

Για ένα μεγάλο μέρος του 20ού αιώνα, το ισχυρότερο πολιτικό όραμα της Μέσης Ανατολής ήταν εκείνο της αραβικής ενότητας. Εκατομμύρια άνθρωποι πίστεψαν ότι ανήκαν σε έναν ευρύτερο κόσμο, δεμένο από την κοινή γλώσσα, την ιστορική μνήμη και την αίσθηση μιας κοινής μοίρας. Τα σύνορα που χώριζαν αυτόν τον κόσμο έμοιαζαν στα μάτια τους λιγότερο με φυσικές διαχωριστικές γραμμές και περισσότερο με κληρονομιά αυτοκρατοριών και ξένων επεμβάσεων. Η μεγάλη πολιτική υπόσχεση της εποχής ήταν η συγκρότηση ενός ενιαίου αραβικού έθνους.

Οι ρίζες του βρίσκονταν πριν από τον B΄ Παγκόσμιο Πόλεμο. Η παρακμή της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας είχε ενισχύσει ήδη από τον 19ο αιώνα μια νέα αραβική πολιτισμική συνείδηση. Η γλώσσα, η λογοτεχνία και η ανάμνηση του παλαιού αραβικού μεγαλείου άρχισαν να αποκτούν πολιτική σημασία. Μετά τον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, όταν οι παλιές οθωμανικές επαρχίες μοιράστηκαν σε βρετανικές και γαλλικές ζώνες επιρροής και δημιουργήθηκαν νέα κράτη, η ιδέα ότι ένας ενιαίος αραβικός χώρος είχε τεμαχιστεί από ξένες δυνάμεις απέκτησε τεράστια δύναμη.

Μετά το 1945, η ιδέα αυτή μετατράπηκε σε μαζική πολιτική προσδοκία. Η ανεξαρτησία δεν αρκούσε. Το ζητούμενο ήταν η πραγματική απαλλαγή από τη δυτική επιρροή, η οικονομική ανάπτυξη και, πάνω απ’ όλα, η αραβική ενότητα. Η δημιουργία του Ισραήλ το 1948 και η ήττα των αραβικών στρατών έδωσαν στο σχέδιο ακόμα μεγαλύτερη δραματικότητα. Η Παλαιστίνη έγινε ταυτόχρονα εθνικό τραύμα και απόδειξη της αδυναμίας ενός κόσμου κατακερματισμένου σε ανταγωνιστικά κράτη.

Ο άνθρωπος που προσωποποίησε περισσότερο από οποιονδήποτε άλλον αυτό το όραμα ήταν ο Γκαμάλ Άμπντελ Νάσερ. Η επανάσταση των Ελεύθερων Αξιωματικών στην Αίγυπτο το 1952 ανέτρεψε τη μοναρχία και υποσχέθηκε να δημιουργήσει ένα διαφορετικό κράτος: ανεξάρτητο, κοινωνικά δικαιότερο, ισχυρό και απαλλαγμένο από την αποικιακή κηδεμονία. Ο Νάσερ δεν παρουσιάστηκε απλώς ως Αιγύπτιος ηγέτης. Πολύ γρήγορα έγινε σύμβολο μιας ολόκληρης αραβικής γενιάς.

Η μεγάλη του στιγμή ήρθε το 1956, όταν εθνικοποίησε τη Διώρυγα του Σουέζ. Η στρατιωτική επέμβαση της Βρετανίας, της Γαλλίας και του Ισραήλ δεν κατάφερε να ανατρέψει τον Νάσερ. Πολιτικά, το αποτέλεσμα υπήρξε θρίαμβος. Σε ολόκληρο τον αραβικό κόσμο η εικόνα ενός ηγέτη που είχε αψηφήσει τις παλιές αποικιακές δυνάμεις απέκτησε σχεδόν μυθικές διαστάσεις. Από το Μαρόκο έως το Ιράκ, εκατομμύρια άνθρωποι άκουγαν τις ομιλίες του και πίστευαν ότι η εποχή της αραβικής ταπείνωσης τελείωνε.

Το σχέδιο είχε και κοινωνικό περιεχόμενο. Κρατικοποιήσεις, αναδιανομή γης, δημόσια εκπαίδευση, εκβιομηχάνιση και ένα ισχυρό κράτος που θα οδηγούσε την κοινωνία στον εκσυγχρονισμό έγιναν βασικά στοιχεία του νασερισμού. Η θρησκεία παρέμενε σημαντική, αλλά δεν αποτελούσε το θεμέλιο της πολιτικής νομιμοποίησης. Στη θέση της ούμμα, της παγκόσμιας κοινότητας των μουσουλμάνων, προβαλλόταν το αραβικό έθνος.

Παρόμοια αντίληψη εξέφρασε το κόμμα Μπάαθ, που απέκτησε ιδιαίτερη δύναμη στη Συρία και στο Ιράκ. Το σύνθημά του μιλούσε για «ένα αραβικό έθνος με αιώνια αποστολή». Η αραβική ενότητα, η ελευθερία από την ξένη κυριαρχία και ένας ιδιότυπος αραβικός σοσιαλισμός συγκροτούσαν το πολιτικό του πρόγραμμα. Ιδιαίτερη σημασία είχε ότι ανάμεσα στους θεωρητικούς και ιδρυτές του βρίσκονταν και Άραβες χριστιανοί. Η αραβική ταυτότητα μπορούσε έτσι να παρουσιαστεί ως κάτι ευρύτερο από το Ισλάμ: μια πολιτισμική και γλωσσική πατρίδα μέσα στην οποία μουσουλμάνοι και χριστιανοί μπορούσαν να αποτελούν μέλη του ίδιου έθνους.

Για ένα σύντομο διάστημα φάνηκε ότι το όνειρο μπορούσε πραγματικά να γίνει κράτος. Το 1958 η Αίγυπτος και η Συρία ενώθηκαν στην Ηνωμένη Αραβική Δημοκρατία. Η ίδια η ονομασία της έμοιαζε να προαναγγέλλει το μέλλον. Τα υπάρχοντα κράτη θα μπορούσαν κάποτε να παραχωρήσουν τη θέση τους σε μια μεγαλύτερη αραβική πολιτική ενότητα. Η ένωση, όμως, άντεξε μόλις μέχρι το 1961, καθώς οι διαφορετικές ελίτ, τα διαφορετικά οικονομικά συμφέροντα και η κυριαρχία του Καΐρου πάνω στη Δαμασκό αποκάλυψαν κάτι που η μεγάλη ιδέα υποτιμούσε: οι Άραβες μπορούσαν να αισθάνονται μέλη ενός ευρύτερου πολιτισμικού κόσμου και συγχρόνως να έχουν ισχυρές αιγυπτιακές, συριακές, ιρακινές ή άλλες κρατικές ταυτότητες και συμφέροντα.

Η αποφασιστική, όμως, ήττα ήρθε από αλλού. Τον Ιούνιο του 1967, μέσα σε έξι ημέρες, το Ισραήλ συνέτριψε τις δυνάμεις της Αιγύπτου, της Συρίας και της Ιορδανίας. Για τον αραβικό εθνικισμό, η ήττα υπήρξε κάτι περισσότερο από στρατιωτική καταστροφή. Χτύπησε την ίδια την υπόσχεσή του. Τα καθεστώτα που είχαν υποσχεθεί ισχύ, ενότητα και αποκατάσταση της αραβικής αξιοπρέπειας αποδείχθηκαν ανίκανα να πραγματοποιήσουν ακριβώς εκείνο για το οποίο είχαν νομιμοποιήσει την εξουσία τους.

Ο αραβικός εθνικισμός δεν εξαφανίστηκε μετά το 1967. Παρέμεινε ισχυρός σε κυβερνήσεις, στρατούς και κόμματα. Στη Συρία και στο Ιράκ το Μπάαθ εγκαταστάθηκε για δεκαετίες στην εξουσία. Στην Παλαιστίνη ο εθνικισμός πήρε τη μορφή ενός ιδιαίτερου εθνικοαπελευθερωτικού κινήματος. Στην Αλγερία συνδέθηκε με τη μνήμη του πολέμου ανεξαρτησίας. Παντού όμως η πραγματικότητα απομακρυνόταν όλο και περισσότερο από την αρχική υπόσχεση. Η αραβική ενότητα έδωσε τη θέση της στον ανταγωνισμό των κρατών, ο σοσιαλισμός συχνά σε γραφειοκρατικές οικονομίες και η επαναστατική νομιμοποίηση σε αυταρχικά καθεστώτα που στηρίζονταν στον στρατό, στις υπηρεσίες ασφαλείας και στο κυβερνών κόμμα.

Το σπουδαιότερο ίσως ήταν ότι ο εθνικισμός δεν κατόρθωσε να εξαφανίσει τη θρησκευτική ταυτότητα. Για ένα διάστημα την είχε παραμερίσει πολιτικά. Όταν όμως οι υποσχέσεις του άρχισαν να καταρρέουν, το Ισλάμ επέστρεψε ως εναλλακτική απάντηση στο ίδιο παλιό ερώτημα: γιατί ο αραβικός και μουσουλμανικός κόσμος παραμένει αδύναμος και ποιος δρόμος μπορεί να του επιστρέψει την ισχύ και την αξιοπρέπειά του;

Οι ισλαμιστές είχαν πλέον ένα ισχυρό επιχείρημα. Υποστήριζαν ότι δεν είχε αποτύχει το Ισλάμ, αλλά οι εισαγόμενες ιδεολογίες που επιχείρησαν να το παραμερίσουν. Ο σοσιαλισμός, ο εθνικισμός και ο κοσμικός εκσυγχρονισμός είχαν δοκιμαστεί και δεν είχαν πραγματοποιήσει τις υποσχέσεις τους. Η επιστροφή στη θρησκεία μπορούσε έτσι να παρουσιαστεί όχι ως επιστροφή στο παρελθόν, αλλά ως το επόμενο πολιτικό σχέδιο.

Εδώ βρίσκεται και η βαθύτερη σημασία του αραβικού εθνικισμού για την ιστορία του σύγχρονου Ισλάμ. Απέδειξε ότι οι αραβικές κοινωνίες δεν κινήθηκαν αναπόφευκτα προς τον ισλαμισμό. Για δεκαετίες, εκατομμύρια άνθρωποι πίστεψαν σε μια διαφορετική υπόσχεση: κοσμική, εθνική, αναπτυξιακή και κοινωνική. Η παρακμή αυτής της υπόσχεσης άφησε πίσω της ένα πολιτικό κενό. Και μέσα σε αυτό το κενό επέστρεψε η θρησκεία, η παλαιότερη και ανθεκτικότερη συλλογική αναφορά της περιοχής.

Ίσως γι’ αυτό η ιστορία του αραβικού εθνικισμού αποτελεί και έναν κατάλληλο επίλογο σε μια διαδρομή γύρω από το Ισλάμ. Μας υπενθυμίζει ότι τίποτε δεν ήταν προδιαγεγραμμένο. Ο αραβικός κόσμος αναζήτησε μέσα σε έναν αιώνα διαφορετικές απαντήσεις – αυτοκρατορία, έθνος, σοσιαλισμό, κοσμικό κράτος, παναραβισμό, ισλαμισμό. Καμία δεν κατάφερε να λύσει οριστικά το βασικό του πρόβλημα: πώς μια κοινωνία με ισχυρή ιστορική και θρησκευτική συνείδηση μπορεί να εισέλθει στη νεωτερικότητα χωρίς να αισθανθεί ότι εγκαταλείπει τον εαυτό της. Ο Νάσερ πίστεψε ότι η απάντηση ήταν το αραβικό έθνος. Οι ισλαμιστές που ακολούθησαν απάντησαν ότι ήταν το Ισλάμ.

Η μάχη για το ποια από τις δύο απαντήσεις θα ορίσει το μέλλον του αραβικού κόσμου παραμένει ανοιχτή.

Διαβάστε επίσης:

Η κατάκτηση που έγινε «άνοιγμα»

Ιστορία: Ποιος γράφει την ιστορία των κατακτήσεων; – Η ισλαμική επέκταση ανάμεσα στην ευρωπαϊκή ματιά και την αραβική μνήμη

Το Ισλάμ ως πολιτική ιδεολογία στον σύγχρονο κόσμο 4. Αδελφοί Μουσουλμάνοι, ιρανική επανάσταση, τζιχαντισμός, επιβίωση παραδοσιακών θεσμών

Ακολουθήστε το topontiki.gr στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις.

Δείτε όλες τις τελευταίες Ειδήσεις από την Ελλάδα και τον Κόσμο, τη στιγμή που συμβαίνουν.