Γιατί κάθε μεγάλη πόλη έχει το βιβλίο της

Μερικές πόλεις κατοικούν μέσα μας πολύ πριν τις συναντήσουμε στην πραγματικότητα. Έχουμε ήδη περπατήσει στους δρόμους τους, έχουμε δει το φως να πέφτει πάνω στα κτίριά τους, έχουμε ακούσει τον θόρυβο των αγορών και των αμαξών τους, ακόμα κι όταν ο κόσμος που τα γέννησε έχει από καιρό χαθεί.

Το Παρίσι του Μπαλζάκ, το Λονδίνο του Ντίκενς, το Δουβλίνο του Τζόυς, η Αγία Πετρούπολη του Ντοστογιέφσκι, η Αλεξάνδρεια του Λώρενς Ντάρελ υπάρχουν μέσα στη φαντασία εκατομμυρίων ανθρώπων που μπορεί να μη βρέθηκαν ποτέ εκεί. Το παράξενο είναι ότι, όταν κάποτε φτάσουν, συχνά αισθάνονται πως επισκέπτονται έναν τόπο που ήδη γνωρίζουν.

Οι μεγάλες πόλεις χρειάζονται τα βιβλία τους επειδή η πραγματική τους έκταση υπερβαίνει τη γεωγραφία. Ένας χάρτης μπορεί να δείξει τους δρόμους, μια ιστορική μελέτη να καταγράψει τα γεγονότα, ένας ταξιδιωτικός οδηγός να υποδείξει τα μνημεία. Κανένα από αυτά όμως δεν μπορεί μόνο του να εξηγήσει τι σημαίνει να ζει κανείς σε μια πόλη. Η πόλη αποτελείται εξίσου από όσα συνέβησαν και από όσα κράτησαν στη μνήμη τους οι άνθρωποι απ’ αυτά που συνέβησαν, από τις προσδοκίες τους, τις απογοητεύσεις τους, τις φήμες, τις κοινωνικές αποστάσεις, τις μικρές καθημερινές διαδρομές. Κάπου εκεί αρχίζει η δουλειά της λογοτεχνίας.

Ο Ντίκενς, για παράδειγμα, μας παρέδωσε ένα Λονδίνο που δύσκολα χωρά σε πολεοδομικό σχέδιο. Είναι η πόλη της ομίχλης, των δικαστηρίων, των φτωχών συνοικιών, των παιδιών που χάνονται μέσα στο πλήθος, των γραφείων και των δρόμων όπου ο καινούργιος κόσμος χτίζεται δίπλα στη φτώχεια, την ανωνυμία και τον φόβο. Το πραγματικό Λονδίνο του 19ου αιώνα υπήρξε ασφαλώς πολύ μεγαλύτερο και πολύ πιο σύνθετο. Ωστόσο, δύο αιώνες αργότερα, ένα μέρος της εικόνας που εξακολουθούμε να έχουμε γι’ αυτό προέρχεται από έναν μυθιστοριογράφο. Η λογοτεχνία αποδείχθηκε ανθεκτικότερη από πολλές φωτογραφίες και ακριβέστερη, με τον δικό της τρόπο, από αρκετές στατιστικές.

Το ίδιο συνέβη με το Παρίσι. Ο Μπαλζάκ το αντιμετώπισε σχεδόν σαν έναν τεράστιο κοινωνικό οργανισμό. Οι άνθρωποι ανεβαίνουν και κατεβαίνουν μέσα του, οι περιουσίες αλλάζουν χέρια, οι φιλοδοξίες μετακινούνται από τα σαλόνια στις ταβέρνες και από τις φτωχικές πανσιόν στα μεγάλα αρχοντικά. Αργότερα ο Ουγκώ, ο Μπωντλαίρ, ο Ζολά, ο Προυστ θα δημιουργούσαν άλλες εκδοχές των Παρισίων. Η πρώτη ένδειξη μιας πραγματικά μεγάλης πόλης είναι ότι κανένα βιβλίο δεν κατορθώνει να την εξαντλήσει. Κάθε γενιά αισθάνεται την ανάγκη να την ξαναγράψει.

Ίσως το πιο ακραίο παράδειγμα να μας το δίνει το Δουβλίνο του Τζέιμς Τζόυς. Ο Οδυσσέας παρακολουθεί μια συνηθισμένη ημέρα, τη 16η Ιουνίου 1904, και την μετατρέπει σε έναν ολόκληρο κόσμο. Ένας άνθρωπος περπατά, συναντά άλλους ανθρώπους, τρώει, σκέφτεται, θυμάται, επιστρέφει σπίτι. Κι όμως μέσα από αυτή τη σχεδόν ασήμαντη καθημερινότητα, μια πόλη διασώζεται με τέτοια ακρίβεια ώστε η λογοτεχνική της ύπαρξη μοιάζει κάποτε πιο χειροπιαστή από την ιστορική. Ο Τζόυς έδειξε κάτι ουσιώδες: για να γράψεις για μια πόλη, δεν χρειάζεται να αφηγηθείς όλα τα μεγάλα γεγονότα της. Μπορεί να αρκεί να ακολουθήσεις έναν άνθρωπο που τη διασχίζει…

Γιατί όμως ορισμένα βιβλία καταφέρνουν να γίνουν σχεδόν συνώνυμα μιας πόλης ενώ άλλα, ίσως εξίσου καλά, αποτυγχάνουν; Επειδή η μεγάλη λογοτεχνική πόλη γεννιέται όταν ο τόπος παύει να βρίσκεται απλώς πίσω από την ιστορία και αρχίζει να γίνεται μέρος της. Δεν βρίσκεται πίσω από τους ήρωες. Εισβάλλει στη ζωή τους. Καθορίζει τις συναντήσεις, τις κοινωνικές δυνατότητες, τις επιθυμίες, ακόμα και τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβάνονται τον εαυτό τους. Το Παρίσι του Μπαλζάκ παράγει φιλοδοξία. Το Λονδίνο του Ντίκενς παράγει ανωνυμία και κοινωνικό φόβο. Το Δουβλίνο του Τζόυς παράγει μνήμη. Η Αγία Πετρούπολη του Ντοστογιέφσκι γεννά μια ατμόσφαιρα ασφυξίας και εσωτερικής ταραχής, σαν η ίδια η πόλη να συμμετέχει στις ενοχές, στους φόβους και στις εμμονές των ανθρώπων της. Και ύστερα υπάρχει η Αλεξάνδρεια. Ίσως καμία άλλη πόλη να μην αποδεικνύει τόσο καθαρά πόσο ισχυρή μπορεί να γίνει η λογοτεχνική εικόνα ενός τόπου. Ο Καβάφης και, αργότερα, ο Ντάρελ δημιούργησαν δύο Αλεξάνδρειες που επικοινωνούν χωρίς να ταυτίζονται. Η μία είναι πόλη μνήμης, ιστορίας, επιθυμίας και απώλειας. Η άλλη ένας κοσμοπολίτικος λαβύρινθος ανθρώπων, γλωσσών και ερωτικών σχέσεων. Η ιστορική Αλεξάνδρεια υπήρξε ασφαλώς κάτι πολύ περισσότερο από αυτές τις εικόνες. Ωστόσο, σήμερα είναι σχεδόν αδύνατο να την πλησιάσουμε χωρίς να περάσουμε μέσα από αυτές.

Εδώ βρίσκεται και μια παράξενη εξουσία των βιβλίων. Δεν διασώζουν απλώς τις πόλεις. Τις αναδιαμορφώνουν εκ των υστέρων.

Ένας συγγραφέας επιλέγει μερικούς δρόμους, ορισμένα σπίτια, κάποιες μυρωδιές, έναν τρόπο να πέφτει το φως το απόγευμα. Χιλιάδες άλλα πράγματα μένουν έξω από το βιβλίο. Με τον καιρό όμως ακριβώς αυτές οι επιλογές περνούν στη συλλογική μνήμη. Η λογοτεχνική πόλη αρχίζει να επιστρέφει πάνω στην πραγματική. Οι επισκέπτες αναζητούν το Δουβλίνο του Τζόυς, το Παρίσι του Χέμινγουεϊ, την Αγία Πετρούπολη του Ντοστογιέφσκι. Περπατούν στους σημερινούς δρόμους προσπαθώντας να αναγνωρίσουν έναν κόσμο που δημιουργήθηκε εν μέρει από τη φαντασία.

Ίσως γι’ αυτό οι μεγάλες πόλεις έχουν περισσότερες από μία ζωές. Υπάρχει η ζωή που έζησαν οι κάτοικοί τους και εκείνη που διατήρησαν οι ιστορικοί. Υπάρχει όμως και μια τρίτη, περισσότερο ανθεκτική απ’ όσο θα περίμενε κανείς: η ζωή που τους έδωσαν οι συγγραφείς.

Τα κτίρια κατεδαφίζονται, οι δρόμοι αλλάζουν ονόματα, οι συνοικίες μεταμορφώνονται. Ολόκληρες κοινωνικές τάξεις εξαφανίζονται. Μαγαζιά κλείνουν, καφενεία χάνονται, λιμάνια μεταφέρονται, ποτάμια εγκιβωτίζονται, τείχη γκρεμίζονται. Η πόλη που γνώρισε ένας άνθρωπος στα είκοσί του μπορεί να έχει σχεδόν εξαφανιστεί όταν εκείνος γίνει εβδομήντα. Κάπου, όμως, μέσα σε ένα βιβλίο εξακολουθεί να υπάρχει ένα δωμάτιο, ένα τραπέζι, ένας δρόμος, ένας περίπατος.

Και αυτό ίσως εξηγεί γιατί κάθε μεγάλη πόλη αναζητεί, αργά ή γρήγορα, το βιβλίο της. Όχι για να αποκτήσει ένα λογοτεχνικό μνημείο ούτε για να επιβεβαιώσει τη σημασία της. Το χρειάζεται επειδή οι πόλεις, όσο τεράστιες κι αν φαίνονται, είναι θνητές. Αλλάζουν συνεχώς και κάποτε χάνονται μέσα στις ίδιες τους τις μεταμορφώσεις.

Το βιβλίο είναι ένας από τους λίγους τόπους όπου μπορούν να συνεχίσουν να ζουν όπως υπήρξαν κάποτε. Ή, ακριβέστερα, όπως κάποιος τις θυμήθηκε.

Διαβάστε επίσης:

Οι πιο όμορφες βιβλιοθήκες του κόσμου

Βιβλίο: Ο παράδεισος που έκρυβε μια κόλαση

Βιβλίο: Πριν από το ταξίδι, ήταν τα βιβλία

Ακολουθήστε το topontiki.gr στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις.

Δείτε όλες τις τελευταίες Ειδήσεις από την Ελλάδα και τον Κόσμο, τη στιγμή που συμβαίνουν.