Κύκλος 1ος: Οι γραμμές που χώρισαν τον κόσμο- 3ο μέρος: Μια χώρα εξαφανίζεται από τον χάρτη

Το 1772 η Πολωνο-Λιθουανική Κοινοπολιτεία καταλάμβανε ακόμη μια τεράστια έκταση ανάμεσα στη Βαλτική και στις παρυφές της Μαύρης Θάλασσας. Είκοσι τρία χρόνια αργότερα δεν υπήρχε. Κανένας μεγάλος τελικός πόλεμος δεν είχε καταλήξει στην κατάληψη της πρωτεύουσάς της από έναν μοναδικό κατακτητή. Τρεις γειτονικές μοναρχίες, η Ρωσία, η Πρωσία και η Αυστρία, είχαν πάρει διαδοχικά κομμάτια του εδάφους της, ώσπου το 1795 απέμεινε μόνο η ανάμνηση ενός κράτους που επί αιώνες υπήρξε μία από τις μεγάλες πολιτικές οντότητες της Ευρώπης.

Η Κοινοπολιτεία των Δύο Εθνών, όπως ονομαζόταν η ένωση του Βασιλείου της Πολωνίας και του Μεγάλου Δουκάτου της Λιθουανίας, ήταν ένα ασυνήθιστο πολιτικό οικοδόμημα. Διέθετε εκλεγόμενο μονάρχη, ισχυρή αριστοκρατία και κοινοβουλευτική παράδοση. Η περίφημη αρχή του liberum veto επέτρεπε σε έναν βουλευτή της Δίαιτας να εμποδίσει αποφάσεις της συνέλευσης. Εκείνο που είχε κάποτε θεωρηθεί εγγύηση της «χρυσής ελευθερίας» των ευγενών εξελίχθηκε, σε συνδυασμό με τις συγκρούσεις των μεγάλων οικογενειών και την ξένη παρέμβαση, σε μηχανισμό πολιτικής παράλυσης. Στα μέσα του 18ου αιώνα η Αγία Πετρούπολη είχε αποκτήσει αποφασιστική επιρροή στις εσωτερικές υποθέσεις της χώρας.

Για πολύ καιρό οι διαμελισμοί παρουσιάζονταν σαν σχεδόν φυσική συνέπεια της πολωνικής αδυναμίας: ένα δυσλειτουργικό κράτος που κατέρρευσε επειδή δεν μπόρεσε να μεταρρυθμιστεί. Η εσωτερική κρίση έκανε ασφαλώς την Κοινοπολιτεία ευάλωτη. Η εξαφάνισή της όμως προέκυψε από συνειδητές αποφάσεις των γειτονικών μεγάλων δυνάμεων. Ένα αδύναμο κράτος βρέθηκε ανάμεσα σε τρεις ισχυρές μοναρχίες που ανακάλυψαν ότι μπορούσαν να λύσουν τις μεταξύ τους διαφορές παίρνοντας εδάφη από έναν τέταρτο.

Ο πρώτος διαμελισμός έγινε το 1772. Η Ρωσία είχε ενισχυθεί ύστερα από τις επιτυχίες της στον πόλεμο με την Οθωμανική Αυτοκρατορία, προκαλώντας ανησυχία στη Βιέννη και στο Βερολίνο. Ο Φρειδερίκος Β’ της Πρωσίας προώθησε μια λύση που εξυπηρετούσε και τις τρεις δυνάμεις: αντί να συγκρουστούν μεταξύ τους, θα αποζημιώνονταν σε πολωνικό έδαφος. Η Ρωσία πήρε μεγάλες εκτάσεις στα ανατολικά, η Αυστρία τη Γαλικία και η Πρωσία πολύτιμες περιοχές που της επέτρεπαν να συνδέσει καλύτερα τις κτήσεις της. Η Κοινοπολιτεία έχασε περίπου το ένα τρίτο της επικράτειας και του πληθυσμού της.

Το πιο ταπεινωτικό μέρος ακολούθησε. Οι δυνάμεις που είχαν αρπάξει τα εδάφη απαίτησαν από την ίδια την πολωνική Δίαιτα να επικυρώσει τον διαμελισμό. Υπό στρατιωτική πίεση, η συνέλευση το έκανε το 1773. Έτσι η αλλαγή του χάρτη απέκτησε υπογραφές, σφραγίδες και μια επίφαση νομιμότητας.

Η πρώτη αυτή καταστροφή προκάλεσε όμως μιαν αντίδραση που οι γείτονες της Πολωνίας δεν είχαν υπολογίσει πλήρως. Ένα τμήμα της πολιτικής ελίτ αντιλήφθηκε ότι χωρίς βαθιές μεταρρυθμίσεις δεν υπήρχε μέλλον. Η Μεγάλη Δίαιτα, που συνεδρίασε από το 1788, επιχείρησε να ενισχύσει το κράτος και στις 3 Μαΐου 1791 ψήφισε ένα νέο σύνταγμα. Περιοριζόταν το liberum veto, ενισχυόταν η κεντρική εξουσία και επιχειρείτο η μετατροπή μιας εύθραυστης αριστοκρατικής κοινοπολιτείας σε αποτελεσματικότερο συνταγματικό κράτος.

Ακριβώς αυτή η προσπάθεια μεταρρύθμισης προκάλεσε τη νέα κρίση. Συντηρητικοί Πολωνοί μεγιστάνες, φοβούμενοι την απώλεια των προνομίων τους, συγκρότησαν την Ομοσπονδία της Ταργκοβίτσα και στράφηκαν προς την Αικατερίνη Β’. Ρωσικά στρατεύματα εισέβαλαν το 1792. Η αντίσταση κατέρρευσε και τον επόμενο χρόνο ήρθε ο δεύτερος διαμελισμός. Αυτή τη φορά συμμετείχαν η Ρωσία και η Πρωσία. Η χώρα που απέμενε ήταν πλέον μια περιορισμένη και εξαρτημένη σκιά της παλιάς Κοινοπολιτείας.

Η απάντηση ήρθε τον Μάρτιο του 1794. Ο Ταντέους Κοστσιούσκο, βετεράνος και του Αμερικανικού Πολέμου της Ανεξαρτησίας, κήρυξε εξέγερση στην Κρακοβία. Για λίγους μήνες φάνηκε ότι η τελική εξαφάνιση μπορούσε ακόμη να αποτραπεί. Στη Βαρσοβία και στο Βίλνιους οι εξεγερμένοι πήραν τον έλεγχο, ενώ ο Κοστσιούσκο επιχείρησε με τη Διακήρυξη του Πολάνιετς να προσελκύσει και τους αγρότες περιορίζοντας ορισμένες φεουδαρχικές υποχρεώσεις. Οι δυνάμεις των αντιπάλων ήταν όμως πολύ ισχυρότερες. Ο Κοστσιούσκο αιχμαλωτίστηκε στο Μασιεγιόβιτσε και τον Νοέμβριο τα ρωσικά στρατεύματα του Σουβόροφ κατέλαβαν την Πράγα, το προάστιο της Βαρσοβίας, έπειτα από αιματηρή έφοδο που κατέληξε σε σφαγή.

Το 1795, οι τρεις δυνάμεις μοίρασαν ό,τι είχε απομείνει. Ο τελευταίος βασιλιάς, Στανίσουαφ Αύγουστος Πονιατόφσκι, παραιτήθηκε από τον θρόνο. Για πρώτη φορά έπειτα από αιώνες, στον πολιτικό χάρτη της Ευρώπης δεν υπήρχε ανεξάρτητη Πολωνία. Η Ρωσία είχε πάρει το μεγαλύτερο τμήμα των εδαφών της παλιάς Κοινοπολιτείας, η Αυστρία και η Πρωσία είχαν επεκταθεί σημαντικά και ανάμεσά τους δεν απέμενε κράτος που να φέρει το όνομα Πολωνία.

Ο χάρτης, ωστόσο, δημιουργούσε μιαν εντύπωση μεγαλύτερης μονιμότητας από εκείνη που μπορούσε να επιβάλει η πολιτική. Οι κάτοικοι των διαμελισμένων περιοχών έγιναν υπήκοοι τριών διαφορετικών αυτοκρατοριών, με διαφορετικούς νόμους και διοικήσεις. Η πολωνική πολιτική ζωή συνεχίστηκε με εξεγέρσεις, εξορίες, μυστικές οργανώσεις, σχολεία, εκκλησίες, λογοτεχνία και τη μνήμη ενός κράτους που είχε πάψει να υπάρχει. Στον 19ο αιώνα, η πολωνική υπόθεση επανερχόταν ξανά και ξανά στις ευρωπαϊκές κρίσεις.

Υπήρξαν ενδιάμεσα το Δουκάτο της Βαρσοβίας του Ναπολέοντα και, μετά το 1815, το Βασίλειο της Πολωνίας που δημιουργήθηκε από το Συνέδριο της Βιέννης υπό τον Ρώσο αυτοκράτορα. Η πλήρης ανεξαρτησία επανήλθε μόλις το 1918, όταν η κατάρρευση των αυτοκρατοριών της Ρωσίας, της Γερμανίας και της Αυστροουγγαρίας μετά τον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο επέτρεψε στην Πολωνία να επιστρέψει στον ευρωπαϊκό χάρτη…

Οι διαμελισμοί δείχνουν με ασυνήθιστη καθαρότητα τι μπορεί να σημαίνει μια γραμμή όταν την εποφθαλμιά μια μεγάλη ισχύς. Από το 1772 έως το 1795 οι γραμμές μετακινήθηκαν τρεις φορές. Κάθε φορά χωριά, πόλεις, περιουσίες και άνθρωποι περνούσαν από τη μία κυριαρχία στην άλλη χωρίς να έχουν μετακινηθεί ούτε ένα μέτρο. Στο τέλος, οι νέες γραμμές είχαν καταπιεί ολόκληρο το κράτος.

Οι χάρτες του 1795 μπορούσαν να διαγράψουν το όνομα «Πολωνία». Χρειάστηκαν όμως άλλα εκατόν είκοσι τρία χρόνια «για να φανεί ότι η εξαφάνιση ενός κράτους δεν συνεπάγεται και την εξαφάνιση της ιστορικής κοινότητας που το συγκρότησε.

Διαβάστε επίσης:

1ος Κύκλος: Οι γραμμές που χώρισαν τον κόσμο – Μέρος 2ο: Βεστφαλία: Η Ευρώπη ξανασχεδιάζει τον εαυτό της

Κύκλος 1ος: Οι γραμμές που χώρισαν τον κόσμο -1. Πριν γνωρίσουν τον κόσμο, τον μοίρασαν

Το όνειρο ενός αραβικού έθνους

Ακολουθήστε το topontiki.gr στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις.

Δείτε όλες τις τελευταίες Ειδήσεις από την Ελλάδα και τον Κόσμο, τη στιγμή που συμβαίνουν.