Κύκλος 1ος: Οι γραμμές που χώρισαν τον κόσμο – 7ο μέρος: Πέντε εβδομάδες για να αλλάξουν πατρίδα εκατομμύρια άνθρωποι

Στις 8 Ιουλίου 1947, ο Σίριλ Ράντκλιφ έφτασε στην Ινδία. Ήταν διακεκριμένος Βρετανός νομικός, αλλά δεν είχε επισκεφθεί ποτέ προηγουμένως τη χώρα. Λιγότερο από έξι εβδομάδες αργότερα έπρεπε να έχει ολοκληρώσει μία από τις δυσκολότερες χαράξεις συνόρων του 20ού αιώνα: να χωρίσει το Παντζάμπ και τη Βεγγάλη ανάμεσα στα δύο κράτη που επρόκειτο να γεννηθούν από τη διάλυση της Βρετανικής Ινδίας, την Ινδία και το Πακιστάν.

Η ταχύτητα δεν ήταν εξαρχής δεδομένη. Η βρετανική αποχώρηση είχε αρχικά τοποθετηθεί για τον Ιούνιο του 1948. Ο τελευταίος αντιβασιλέας, λόρδος Μαουντμπάτεν, επέσπευσε τη μεταβίβαση της εξουσίας για τις 15 Αυγούστου 1947. Από την ανακοίνωση του σχεδίου διαμελισμού στις 3 Ιουνίου έως την ανεξαρτησία απέμεναν μόλις λίγες εβδομάδες για να διαιρεθούν διοικήσεις, στρατός, περιουσίες, σιδηρόδρομοι, αρχεία και δύο από τις μεγαλύτερες επαρχίες της Ινδίας.

Το βασικό κριτήριο φαινόταν απλό: οι περιοχές με μουσουλμανική πλειονότητα θα κατευθύνονταν προς το Πακιστάν και εκείνες με μη μουσουλμανική πλειονότητα προς την Ινδία. Μόνο που οι πληθυσμοί ήταν τόσο αναμεμειγμένοι, ώστε ήταν αδύνατο να χαραχτεί σύνορο που να αφήνει τους μουσουλμάνους στη μία πλευρά και τους Ινδουιστές και τους Σιχ στην άλλη. Στο Παντζάμπ μουσουλμάνοι, Ινδουιστές και Σιχ ζούσαν επί γενιές σε πόλεις, χωριά και αγροτικές περιοχές όπου θρησκεία, ιδιοκτησία, αρδευτικά δίκτυα, δρόμοι, αγορές και τόποι λατρείας σχημάτιζαν ένα πλέγμα που δεν μπορούσε να διαιρεθεί με μία απλή αριθμητική πράξη. Η ίδια η βρετανική κυβέρνηση αναγνώριζε ότι οποιαδήποτε διαίρεση του Παντζάμπ θα χώριζε αναπόφευκτα τους Σιχ.

Ο Ράντκλιφ προήδρευε δύο επιτροπών, για το Παντζάμπ και τη Βεγγάλη, με εκπροσώπους που είχαν υποδειχθεί από το Κογκρέσο και τη Μουσουλμανική Λίγκα. Οι πλευρές παρουσίαζαν χάρτες, απογραφικά στοιχεία και επιχειρήματα που οδηγούσαν συχνά σε εντελώς διαφορετικές γραμμές. Το Κογκρέσο έδινε βάρος, εκτός από τις πληθυσμιακές πλειοψηφίες, στις υποδομές και στις οικονομικές σχέσεις. Η Μουσουλμανική Λίγκα υπογράμμιζε τις συνεχόμενες μουσουλμανικές πλειοψηφίες. Στο Παντζάμπ, οι Σιχ ζητούσαν να ληφθούν υπόψη οι ιδιαίτεροι θρησκευτικοί και οικονομικοί δεσμοί τους με περιοχές που κινδύνευαν να περάσουν στο Πακιστάν.

Ο ίδιος ο Ράντκλιφ είχε ελάχιστο χρόνο για επιτόπια γνώση. Οι συνεδριάσεις των δύο επιτροπών γίνονταν ταυτόχρονα σε διαφορετικές πόλεις και ο ίδιος δεν παρακολούθησε τις δημόσιες ακροάσεις τους. Εργάστηκε κυρίως πάνω σε έγγραφα, απογραφές και χάρτες, ορισμένοι από τους οποίους ήταν ήδη ανεπαρκείς για μια τόσο απαιτητική χάραξη. Αργότερα η υπόθεση θα αποκτούσε σχεδόν μυθικές διαστάσεις: ένας Άγγλος που δεν γνώριζε την Ινδία, κλεισμένος σε ένα γραφείο μέσα στη ζέστη του Δελχί, να αποφασίζει πού θα περάσει ένα σύνορο το οποίο θα αφορούσε εκατομμύρια ζωές. Η εικόνα είναι κάπως απλουστευμένη, αλλά ο πυρήνας της είναι αληθινός: ο χρόνος που του δόθηκε ήταν εξαιρετικά μικρός.

Στο Παντζάμπ, το ζήτημα των υδάτων και των αρδευτικών έργων ήταν ιδιαίτερα κρίσιμο. Κανάλια που πότιζαν τεράστιες εκτάσεις μπορούσαν να έχουν την πηγή ή τα έργα ελέγχου τους στη μία χώρα και τις καλλιέργειες που εξαρτώντο από αυτά στην άλλη. Ο Ράντκλιφ έλαβε υπόψη τέτοιους «άλλους παράγοντες», όμως κανένα τεχνικό κριτήριο δεν μπορούσε να μετατρέψει έναν βαθιά αναμεμειγμένο κοινωνικό χώρο σε δύο απολύτως καθαρές εθνικές επικράτειες.

Η απόφασή του ήταν έτοιμη στις 12 Αυγούστου. Το Πακιστάν έγινε ανεξάρτητο στις 14 Αυγούστου και η Ινδία στις 15. Οι άνθρωποι όμως στις αμφισβητούμενες περιοχές δεν γνώριζαν ακόμη σε ποιο κράτος βρίσκονταν. Η επίσημη ανακοίνωση των συνόρων έγινε στις 17 Αυγούστου, δύο ημέρες μετά την ανεξαρτησία της Ινδίας. Έτσι ορισμένες κοινότητες γιόρτασαν τη γέννηση των νέων κρατών χωρίς να γνωρίζουν σε ποια πλευρά της γραμμής θα ξυπνούσαν όταν αυτή δημοσιοποιείτο.

Η γραμμή δεν δημιούργησε από μόνη της τη βία. Οι θρησκευτικές συγκρούσεις είχαν ήδη κλιμακωθεί πριν από τον Αύγουστο του 1947 και ο διαμελισμός υπήρξε αποτέλεσμα μιας πολύ βαθύτερης πολιτικής σύγκρουσης γύρω από το μέλλον της Βρετανικής Ινδίας. Όμως η ανακοίνωση των νέων συνόρων μετέτρεψε μέσα σε ελάχιστο χρόνο εκατομμύρια ανθρώπους σε μειονότητες μέσα σε κράτη όπου φοβούνταν ότι δεν θα ήταν ασφαλείς.

Ακολούθησε μία από τις μεγαλύτερες μαζικές μετακινήσεις του 20ού αιώνα. Σύγχρονες ιστορικές μελέτες υπολογίζουν περίπου 14,5 εκατομμύρια ανθρώπους που αναγκάστηκαν να περάσουν τα νέα σύνορα· άλλες εκτιμήσεις κινούνται ακόμη υψηλότερα. Μουσουλμάνοι κατευθύνονταν προς το Πακιστάν, ενώ Ινδουιστές και Σιχ εγκατέλειπαν τις περιοχές που είχαν ενταχθεί στο νέο πακιστανικό κράτος. Στο Παντζάμπ η μετακίνηση πήρε ιδιαίτερα βίαιη μορφή. Οι εκτιμήσεις για τους νεκρούς διαφέρουν σημαντικά· η ιστοριογραφία έχει χρησιμοποιήσει αριθμούς από μερικές εκατοντάδες χιλιάδες έως περίπου ένα εκατομμύριο και ακόμη υψηλότερους.

Οι σιδηρόδρομοι, ένα από τα μεγάλα έργα της βρετανικής κυριαρχίας στην Ινδία, έγιναν το σύμβολο της φυγής. Βαγόνια ασφυκτικά γεμάτα με πρόσφυγες κινούντο προς τις δύο κατευθύνσεις. Άνθρωποι ταξίδευαν στις οροφές, κρεμασμένοι στα πλαϊνά ή στοιβαγμένοι μαζί με όσα υπάρχοντα κατάφεραν να πάρουν. Υπήρξαν επίσης τρένα που δέχθηκαν επιθέσεις και έφτασαν στον προορισμό τους μεταφέροντας νεκρούς αντί για πρόσφυγες. Οι επίσημες υπηρεσίες προσπαθούσαν ακόμη μήνες αργότερα να οργανώσουν την απομάκρυνση πληθυσμών από θύλακες που είχαν απομείνει στη «λάθος» πλευρά.

Η Γραμμή Ράντκλιφ συχνά παρουσιάζεται ως το αποτέλεσμα της αδιαφορίας ενός ανθρώπου που μοίρασε βιαστικά μια χώρα που δεν γνώριζε. Είναι μια ελκυστική εξήγηση, επειδή δίνει στην τραγωδία ένα πρόσωπο. Η πραγματικότητα είναι βαρύτερη. Ο Ράντκλιφ εργάστηκε μέσα σε ένα πλαίσιο που είχαν ήδη δημιουργήσει η βρετανική απόφαση για ταχεία αποχώρηση, η συμφωνία των μεγάλων ινδικών πολιτικών δυνάμεων ότι ο διαμελισμός θα προχωρούσε και οι ανταγωνιστικές εθνικές διεκδικήσεις που είχαν πλέον γίνει ασυμβίβαστες.

Αυτό δεν μειώνει τον παραλογισμό της προθεσμίας. Τον κάνει πιο αποκαλυπτικό. Ένα από τα μεγαλύτερα αποικιακά κράτη του κόσμου διαλυόταν και τα σύνορα δύο νέων χωρών έπρεπε να αποφασιστούν σε λίγο περισσότερο από έναν μήνα.

Οι γραμμές χαράχθηκαν σε πέντε εβδομάδες. Οι άνθρωποι χρειάστηκαν γενιές για να ζήσουν με τις συνέπειές τους.

Διαβάστε επίσης:

Κύκλος 1: Οι γραμμές που χώρισαν τον κόσμο – 6ο μέρος. Το μυστικό σχέδιο για τη Μέση Ανατολή

Κύκλος 1ος: Οι γραμμές που χώρισαν τον κόσμο – 5ο μέρος. Η γραμμή που επέζησε της αυτοκρατορίας

Κύκλος 1ος: Οι γραμμές που χώρισαν τον κόσμο – 4ο μέρος. Η Αφρική στο τραπέζι της Ευρώπης

Ακολουθήστε το topontiki.gr στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις.

Δείτε όλες τις τελευταίες Ειδήσεις από την Ελλάδα και τον Κόσμο, τη στιγμή που συμβαίνουν.