Κύκλος 2ος: Οι άνθρωποι ανάμεσα στους κόσμους – Μέρος 1ο. Μαλίντσιν – Η μεταφράστρια του Κορτές

Την άνοιξη του 1519 ο Ισπανός κονκισταδόρ Ερνάν Κορτές είχε μόλις φτάσει στις ακτές του σημερινού Μεξικού, επικεφαλής μιας μικρής εκστρατευτικής δύναμης που αναζητούσε δρόμο προς το εσωτερικό. Στην περιοχή του Ταμπάσκο, στον Κόλπο του Μεξικού και δυτικά της χερσονήσου του Γιουκατάν, οι Ισπανοί συγκρούστηκαν με τους τοπικούς πληθυσμούς. Στη μάχη της Σέντλα, τον Μάρτιο του 1519, τα άλογα, τα πυροβόλα και τα ευρωπαϊκά όπλα έδωσαν στον Κορτές μια πρώτη σημαντική νίκη στην ηπειρωτική χώρα.

Μετά την ήττα τους, οι άρχοντες της περιοχής επιδίωξαν συμφωνία με τους νεοφερμένους. Μαζί με τρόφιμα και άλλα δώρα παρέδωσαν στους Ισπανούς είκοσι γυναίκες. Ανάμεσά τους βρισκόταν μια νεαρή αυτόχθονη που κανείς εκείνη τη στιγμή δεν είχε λόγο να ξεχωρίσει από τις υπόλοιπες.

Οι Ισπανοί θα τη βάφτιζαν Μαρίνα· οι άνθρωποι της χώρας θα τη γνώριζαν ως Μαλίντσιν και η Ιστορία θα την έκανε γνωστή ως Λα Μαλίντσε. Μέσα σε λίγους μήνες σχεδόν κάθε σημαντική συνομιλία του Κορτές με τον κόσμο που επιχειρούσε να κατακτήσει θα περνούσε από τη δική της φωνή.

Για τα πρώτα χρόνια της ζωής της γνωρίζουμε ελάχιστα. Η καταγωγή της τοποθετείται συνήθως κοντά στο Κοατσακοάλκος, στην ακτή του Κόλπου του Μεξικού. Η Μαλίντσιν μεγάλωσε πιθανότατα σε κοινότητα όπου μιλούσαν τη ναουάτλ, τη γλώσσα των Ναούα, που είχε ευρύτατη διάδοση στο κεντρικό Μεξικό. Κάποια στιγμή, ενώ ήταν ακόμη παιδί ή πολύ νέα, απομακρύνθηκε από τον τόπο της και βρέθηκε σε κατάσταση δουλείας.

Η διαδρομή της την έφερε ανατολικότερα, σε κοινότητες όπου μιλιούνταν γλώσσες των Μάγια. Χωρίς να το γνωρίζει, εκείνη η βίαιη μετακίνηση τής έδωσε την ικανότητα που αργότερα θα την έκανε απαραίτητη στους Ισπανούς: μπορούσε να συνεννοείται τόσο στη ναουάτλ όσο και σε γλώσσα των Μάγια. Πριν ακόμη εμφανιστεί ο Κορτές, η ίδια της η ζωή την είχε αναγκάσει να μάθει να κινείται ανάμεσα σε δύο κόσμους.

Ο Κορτές δεν ήταν εντελώς χωρίς διερμηνέα. Μαζί του βρισκόταν ο Χερόνιμο ντε Αγκιλάρ, ένας Ισπανός που είχε ναυαγήσει χρόνια νωρίτερα στο Γιουκατάν και είχε ζήσει ανάμεσα σε πληθυσμούς των Μάγια. Μιλούσε ισπανικά και μία από τις γλώσσες των Μάγια. Δεν γνώριζε όμως ναουάτλ.

Η Μαλίντσιν ήταν ο κρίκος που έλειπε.

Στην αρχή η επικοινωνία γινόταν μέσα από μια ολόκληρη αλυσίδα. Οι συνομιλητές μιλούσαν στη Μαλίντσιν στα ναουάτλ· εκείνη μετέφερε τα λόγια τους στη γλώσσα των Μάγια και ο Αγκιλάρ τα απέδιδε στα ισπανικά στον Κορτές. Όταν απαντούσε ο Ισπανός αρχηγός, η ίδια διαδρομή γινόταν αντίστροφα.

Η κατάσταση όμως άλλαξε γρήγορα. Η Μαλίντσιν έμαθε ισπανικά και ο Αγκιλάρ άρχισε σταδιακά να γίνεται περιττός. Από εκείνη τη στιγμή ο Κορτές απέκτησε κάτι που ούτε τα άλογα, ούτε τα πυροβόλα, ούτε το ατσάλι μπορούσαν να του εξασφαλίσουν: έναν άμεσο δίαυλο προς τον κόσμο στον οποίο είχε εισβάλει.

Και αυτό είχε τεράστια σημασία.

Η κατάκτηση του Μεξικού δεν υπήρξε η απλή ιστορία μερικών εκατοντάδων Ισπανών που υπέταξαν μόνοι τους μια αυτοκρατορία εκατομμυρίων ανθρώπων. Ο Κορτές μπήκε σε έναν κόσμο ήδη γεμάτο αντιπαλότητες και παλιούς λογαριασμούς. Η εξουσία των Μέξικα – του κυρίαρχου λαού της Τενοτστιτλάν, που συνηθίζουμε να αποκαλούμε Αζτέκους – στηριζόταν σε ένα μεγάλο δίκτυο υποτελών πόλεων και κοινοτήτων. Η κυριαρχία αυτή δεν γινόταν παντού αποδεκτή.

Οι Τλαξκαλτέκοι, ισχυροί αντίπαλοι των Μέξικα, αρχικά πολέμησαν τους Ισπανούς, στη συνέχεια όμως έγιναν οι σημαντικότεροι αυτόχθονες σύμμαχοί τους. Χιλιάδες πολεμιστές από την Τλαξκάλα και άλλες κοινότητες ακολούθησαν τον Κορτές. Χωρίς αυτούς, η πορεία του προς την κατάκτηση της Τενοτστιτλάν και την ανατροπή της εξουσίας των Μέξικα δύσκολα θα είχε εξελιχθεί με τον τρόπο που γνωρίζουμε.

Η Μαλίντσιν βρισκόταν ακριβώς εκεί όπου συναντιούνταν όλες αυτές οι πλευρές. Γι’ αυτό και το να την αποκαλέσουμε απλώς «διερμηνέα» περιορίζει τον ρόλο της. Δεν μετέφραζε μόνο λέξεις. Μετέφερε απειλές, υποσχέσεις, όρους συμμαχίας, απαιτήσεις και πολιτικές προθέσεις ανάμεσα σε ανθρώπους που δεν μοιράζονταν ούτε τη γλώσσα ούτε τους ίδιους κώδικες εξουσίας.

Τον Νοέμβριο του 1519, όταν οι Ισπανοί έφτασαν στην Τενοτστιτλάν, τη μεγάλη πρωτεύουσα των Μέξικα, χτισμένη μέσα στη λίμνη Τεξκόκο, η Μαλίντσιν βρέθηκε στο κέντρο μιας από τις πιο καθοριστικές συναντήσεις της εποχής. Από τη μία πλευρά στεκόταν ο Κορτές. Από την άλλη ο Μοκτεσούμα Β’, ο ηγεμόνας των Μέξικα.

Ανάμεσά τους στεκόταν εκείνη.

Τα λόγια του ενός έφταναν στον άλλον μέσα από τη δική της φωνή. Η επικοινωνία ανάμεσα στον αρχηγό μιας εισβολής και στον ισχυρότερο ηγεμόνα της περιοχής εξαρτιόταν από μια γυναίκα που λίγους μήνες νωρίτερα είχε παραδοθεί στους Ισπανούς μαζί με άλλες δεκαεννέα γυναίκες.

Αυτή η θέση τής έδωσε πραγματική επιρροή, χωρίς να καταργεί την εξάρτησή της. Η Μαλίντσιν δεν είχε επιλέξει να βρεθεί στο πλευρό του Κορτές. Είχε περάσει από τη δουλεία και οι δυνατότητές της να αποφασίζει για τη ζωή της παρέμεναν περιορισμένες. Ταυτόχρονα, όμως, δεν ήταν ένα άφωνο εργαλείο. Καταλάβαινε τις τοπικές ιεραρχίες, συνέλεγε πληροφορίες, συνομιλούσε με ηγεμόνες και απεσταλμένους και είχε γίνει δύσκολο να αντικατασταθεί.

Μετά την πτώση της Τενοτστιτλάν, το 1521, η ζωή της παρέμεινε συνδεδεμένη με τον Κορτές. Απέκτησαν έναν γιο, τον Μαρτίν. Αργότερα η Μαλίντσιν παντρεύτηκε τον Ισπανό Χουάν Χαραμίγιο και απέκτησε μαζί του μία κόρη. Μετά το 1528 τα ίχνη της αρχίζουν να χάνονται και η ακριβής χρονολογία του θανάτου της παραμένει άγνωστη.

Η μεταγενέστερη μνήμη της υπήρξε πολύ πιο μακρόβια από την ίδια.

Στο Μεξικό η Μαλίντσιν έγινε σταδιακά σύμβολο προδοσίας. Από το όνομά της προήλθε πολύ αργότερα ο όρος «malinchismo», για την υπερβολική προτίμηση προς το ξένο εις βάρος του εγχώριου. Σε άλλες αναγνώσεις παρουσιάστηκε ως συμβολική μητέρα του «mestizaje», της κοινωνίας που γεννήθηκε από την ανάμειξη ευρωπαϊκών και αυτόχθονων πληθυσμών.

Και οι δύο εικόνες απλουστεύουν μια πολύ πιο δύσκολη ιστορία.

Η Μαλίντσιν δεν πρόδωσε ένα «μεξικανικό έθνος». Ένα τέτοιο έθνος δεν υπήρχε ακόμη. Ο κόσμος της αποτελούνταν από διαφορετικούς λαούς, πόλεις, συμμαχίες και εχθρότητες. Η ίδια είχε ήδη πουληθεί, μετακινηθεί και ζήσει ανάμεσα σε διαφορετικές κοινότητες πριν συναντήσει τους Ισπανούς.

Αυτό δεν σημαίνει ότι πρέπει να κατασκευάσουμε τον αντίθετο μύθο μιας αθώας ηρωίδας. Η Μαλίντσιν βοήθησε πράγματι τον Κορτές. Οι γλωσσικές και πολιτικές της ικανότητες συνέβαλαν ουσιαστικά στην ισπανική επιτυχία.

Αλλά η ζωή της δεν μπορεί να γραφτεί σαν να είχε μπροστά της δύο καθαρές επιλογές – τους «δικούς της» και τους «ξένους» – και επέλεξε συνειδητά τους δεύτερους.

Ο Κορτές είχε άλογα, ατσάλι και πυροβόλα. Απέκτησε επίσης χιλιάδες αυτόχθονες συμμάχους.

Για να τους αποκτήσει, όμως, έπρεπε πρώτα να μπορεί να τους μιλήσει.

Και για ένα κρίσιμο διάστημα, η φωνή με την οποία μιλούσε ήταν η φωνή της Μαλίντσιν.

Διαβάστε επίσης:

Κύκλος 2ος: Οι άνθρωποι ανάμεσα στους κόσμους – Mέρος 1ο. Ο μουσουλμάνος που έγινε Λέων ο Αφρικανός

Κύκλος 1ος: Οι γραμμές που χώρισαν τον κόσμο – 8ο μέρος. Η πόλη που κόπηκε στα δύο

Κύκλος 1ος: Οι γραμμές που χώρισαν τον κόσμο – 7ο μέρος: Πέντε εβδομάδες για να αλλάξουν πατρίδα εκατομμύρια άνθρωποι

Ακολουθήστε το topontiki.gr στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις.

Δείτε όλες τις τελευταίες Ειδήσεις από την Ελλάδα και τον Κόσμο, τη στιγμή που συμβαίνουν.