Κύκλος 2ος: Οι άνθρωποι ανάμεσα στους κόσμους – Mέρος 1ο. Ο μουσουλμάνος που έγινε Λέων ο Αφρικανός

Γεννήθηκε ως αλ-Χασάν αλ-Ουαζάν, σε μουσουλμανική οικογένεια της Γρανάδας, λίγο πριν από την πτώση του τελευταίου μουσουλμανικού βασιλείου της Ιβηρικής. Όταν η Γρανάδα πέρασε στους Καθολικούς Μονάρχες το 1492, η οικογένειά του εγκατέλειψε την Ισπανία και εγκαταστάθηκε στη Φεζ του Μαρόκου. Εκεί ο νεαρός αλ-Χασάν σπούδασε γραμματική, ρητορική, νομική και θεολογία και εντάχθηκε σταδιακά στον κύκλο της πολιτικής και διπλωματικής ζωής της πόλης. Η ακριβής χρονολογία της γέννησής του παραμένει αβέβαιη, αλλά η νεότερη έρευνα την τοποθετεί συνήθως στα τέλη της δεκαετίας του 1480.

Η ζωή του θα μπορούσε να θεωρηθεί ως ζωή ενός ανθρώπου ανάμεσα σε δύο κόσμους. Γεννήθηκε στην Ανδαλουσία, μεγάλωσε στο Μαγκρέμπ, εκπαιδεύτηκε μέσα στην ισλαμική λόγια παράδοση και έζησε σε μιαν εποχή κατά την οποία η Μεσόγειος δεν ήταν ένα ενιαίο πολιτισμικό σύνολο αλλά ένα διαρκώς μεταβαλλόμενο σύστημα επαφών, πολέμων, εμπορίου, πειρατείας και ανταγωνισμών. Η Ισπανία επεκτεινόταν στις βορειοαφρικανικές ακτές, η Πορτογαλία κατακτούσε θέσεις κατά μήκος του Ατλαντικού και η Οθωμανική Αυτοκρατορία προχωρούσε προς την Αίγυπτο και τη Βόρεια Αφρική.

Ο αλ-Χασάν ακολούθησε τον δρόμο της διπλωματίας. Υπηρέτησε τον σουλτάνο της Φεζ, ταξίδεψε σε μεγάλο μέρος του Μαρόκου, πέρασε από την Τλεμσέν και την Τύνιδα, διέσχισε τη Σαχάρα και επισκέφθηκε περιοχές της υποσαχάριας Αφρικής. Η δική του αφήγηση τον φέρνει στο Τιμπουκτού, στο Γκάο και σε άλλες πόλεις που για τους περισσότερους Ευρωπαίους της εποχής ανήκαν σχεδόν στη σφαίρα της φαντασίας. Έφθασε επίσης στην Αίγυπτο και βρέθηκε στο Κάιρο την εποχή που οι Οθωμανοί κατέλυσαν το Μαμελουκικό Σουλτανάτο το 1517.

Ήταν, με άλλα λόγια, ένας άνθρωπος της κίνησης. Δεν ταξίδευε ως εξερευνητής με τη μεταγενέστερη ευρωπαϊκή έννοια της λέξης. Ταξίδευε ως διπλωμάτης, έμπορος, λόγιος και παρατηρητής μέσα σε έναν κόσμο που διέθετε δικά του δίκτυα επικοινωνίας, δικές του πόλεις, εμπορικές διαδρομές και πολιτικές ιεραρχίες. Αυτό ακριβώς θα έκανε αργότερα το έργο του τόσο πολύτιμο για τους Ευρωπαίους: περιέγραφε την Αφρική όχι σαν άγνωστη ή κενή ήπειρο, αλλά σαν έναν τόπο τον οποίο γνώριζε από μέσα.

Το 1518, επιστρέφοντας από ένα από τα ταξίδια του, αιχμαλωτίστηκε στη Μεσόγειο από χριστιανούς κουρσάρους, οι οποίοι αντιλήφθηκαν γρήγορα ότι δεν είχαν στα χέρια τους έναν συνηθισμένο κρατούμενο. Ήταν μορφωμένος, γνώριζε τη γεωγραφία, την πολιτική και τις κοινωνίες της Βόρειας Αφρικής και είχε κινηθεί σε περιοχές για τις οποίες οι ευρωπαϊκές αυλές διέθεταν ελάχιστες αξιόπιστες πληροφορίες. Αντί να πουληθεί ως σκλάβος, στάλθηκε στη Ρώμη ως πολύτιμο δώρο στον πάπα Λέοντα Ι’.

Εκεί άρχισε η δεύτερη ζωή του.

Ο μουσουλμάνος αλ-Χασάν βρέθηκε αιχμάλωτος στην καρδιά της χριστιανικής Ευρώπης. Βαπτίστηκε και έλαβε το όνομα Giovanni Leone, από τον πάπα Λέοντα Ι’, ο οποίος έγινε νονός και προστάτης του. Έτσι γεννήθηκε το όνομα με το οποίο θα έμενε στην Ιστορία: Λέων ο Αφρικανός. Η βάπτισή του δεν μπορεί να αντιμετωπιστεί εύκολα ως απλή απόδειξη πραγματικής θρησκευτικής μεταστροφής. Η θέση του ήταν εκείνη ενός αιχμαλώτου που επιβίωνε μέσα σε μια ξένη πολιτική και θρησκευτική πραγματικότητα. Η Natalie Zemon Davis, που συνέταξε την πιο σημαντική σύγχρονη μελέτη για τη ζωή του, έχει υπογραμμίσει ακριβώς αυτή τη διττότητα: η χριστιανική περίοδος της ζωής του μπορεί να διαβαστεί περισσότερο ως στρατηγική προσαρμογής παρά ως πλήρης εγκατάλειψη της προηγούμενης ταυτότητάς του.

Στη Ρώμη έζησε ανάμεσα σε λόγιους, κληρικούς και ανθρώπους που ενδιαφέρονταν για την αραβική γλώσσα και τον ισλαμικό κόσμο. Δίδαξε αραβικά, αντέγραφε και μετέφραζε κείμενα, συνεργάστηκε με χριστιανούς και εβραίους λογίους και βρέθηκε κοντά στους κύκλους της ιταλικής Αναγέννησης, χωρίς ποτέ να ενσωματωθεί πλήρως σε αυτούς. Παρέμενε ένας άνθρωπος «απ’ έξω»: πολύ χρήσιμος για όσα γνώριζε, πολύ διαφορετικός για να γίνει μέλος του κόσμου που τον φιλοξενούσε.

Αυτή ακριβώς η θέση γέννησε και το έργο που θα τον έκανε διάσημο.

Γύρω στο 1526 ολοκλήρωσε μια εκτενή περιγραφή της Αφρικής. Έγραψε για τη γεωγραφία, τις πόλεις, τους πληθυσμούς, τις εμπορικές διαδρομές, τις θρησκείες, τα έθιμα, τις πολιτικές αρχές και τις τοπικές οικονομίες. Περιέγραψε το Μαγκρέμπ, την Αίγυπτο, τη Σαχάρα και περιοχές νοτίως της ερήμου, χρησιμοποιώντας προσωπικές εμπειρίες, πληροφορίες που είχε συλλέξει στα ταξίδια του και την αραβική γεωγραφική παράδοση. Το έργο δημοσιεύθηκε τελικά στη Βενετία το 1550 από τον Giovanni Battista Ramusio και για αιώνες αποτέλεσε μία από τις βασικότερες ευρωπαϊκές πηγές γνώσης για την Αφρική.

Η σημασία του έργου βρίσκεται και σε μιαν αντίφαση. Ο Λέων έγραφε για την Αφρική σε ένα ευρωπαϊκό περιβάλλον και για ένα ευρωπαϊκό αναγνωστικό κοινό. Επομένως η περιγραφή του δεν είναι μια απλή «φωνή της Αφρικής» που μεταφέρθηκε αυτούσια στη Δύση. Ο συγγραφέας προσαρμόζει, εξηγεί, μεταφράζει και μερικές φορές υιοθετεί σχήματα σκέψης οικεία στους νέους αναγνώστες του. Η ζωή ανάμεσα στους κόσμους δεν τον έκανε ουδέτερο. Του χάρισε, ωστόσο, τη σπάνια δυνατότητα να κατανοεί έναν πολιτισμό εκ των έσω και να τον παρουσιάζει με τρόπο προσιτό σε ανθρώπους μιας διαφορετικής παράδοσης. Μετά τη λεηλασία της Ρώμης το 1527, τα ίχνη του γίνονται αβέβαια. Η πιθανότερη εκδοχή είναι ότι επέστρεψε στη Βόρεια Αφρική και ξαναβρέθηκε στο μουσουλμανικό περιβάλλον από το οποίο είχε ξεκινήσει, ίσως στην Τύνιδα. Δεν γνωρίζουμε με βεβαιότητα πότε πέθανε ούτε πώς έζησε τα τελευταία του χρόνια. Η βιογραφία του κλείνει όπως είχε αρχίσει: με κενά, μετακινήσεις και περισσότερα από ένα ονόματα.

Ίσως ακριβώς γι’ αυτό ο Λέων ο Αφρικανός αποτελεί ιδανική αρχή για μια σειρά ανθρώπων που έζησαν στο μεταίχμιο διαφορετικών κόσμων. Δεν ήταν ένας άνθρωπος χωρίς ταυτότητα. Είχε πολλές, και οι ταυτότητες αυτές δεν συνυπήρχαν πάντοτε αρμονικά. Ήταν Γραναδινός και Μαροκινός, μουσουλμάνος που βαπτίστηκε χριστιανός, διπλωμάτης που έγινε αιχμάλωτος, αιχμάλωτος που έγινε λόγιος, άνθρωπος της Αφρικής που δίδαξε στην Ευρώπη τι ήταν η Αφρική.

Το πιο ενδιαφέρον όμως είναι ότι κανένας από αυτούς τους κόσμους δεν τον χωρούσε ολόκληρο. Και ίσως αυτή να είναι η ουσία όλων των ιστοριών που θα ακολουθήσουν. Οι άνθρωποι που ζουν ανάμεσα σε διαφορετικούς πολιτισμούς δεν ανήκουν αποκλειστικά σε έναν κόσμο. Συχνά είναι εκείνοι που καταλαβαίνουν καλύτερα και τις δύο πλευρές, ακριβώς επειδή δεν ανήκουν πια απολύτως σε καμία.

Διαβάστε επίσης:

Κύκλος 1ος: Οι γραμμές που χώρισαν τον κόσμο – 8ο μέρος. Η πόλη που κόπηκε στα δύο

Κύκλος 1ος: Οι γραμμές που χώρισαν τον κόσμο – 7ο μέρος: Πέντε εβδομάδες για να αλλάξουν πατρίδα εκατομμύρια άνθρωποι

Κύκλος 1: Οι γραμμές που χώρισαν τον κόσμο – 6ο μέρος. Το μυστικό σχέδιο για τη Μέση Ανατολή

Ακολουθήστε το topontiki.gr στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις.

Δείτε όλες τις τελευταίες Ειδήσεις από την Ελλάδα και τον Κόσμο, τη στιγμή που συμβαίνουν.