Βιβλίο: Η γνώση και η εθνική στρατηγική

Άγγελος Μ. Συρίγος
Ελλάδα και Τουρκία – 50 ερωτήματα και απαντήσεις
Εκδόσεις: Πατάκη
Σελ.: 394

Κάθε εποχή αναδεικνύει τα δικά της αναγκαία βιβλία. Δεν πρόκειται κατ’ ανάγκην για τα πιο πρωτότυπα, ούτε για τα περισσότερο φιλόδοξα. Είναι εκείνα που εμφανίζονται τη στιγμή που μια κοινωνία χρειάζεται περισσότερο από ποτέ την ψύχραιμη γνώση. Στις ελληνοτουρκικές σχέσεις αυτή η ανάγκη είναι σήμερα εμφανέστερη από ποτέ. Οι καθημερινές αμφισβητήσεις της ελληνικής κυριαρχίας και των κυριαρχικών δικαιωμάτων, η διαρκής αναφορά στη «Γαλάζια Πατρίδα», η αμφισβήτηση διεθνών συνθηκών, η εργαλειοποίηση του μεταναστευτικού, οι παρεμβάσεις στην ανατολική Μεσόγειο και η ευρύτερη αναθεωρητική στρατηγική της Άγκυρας έχουν δημιουργήσει ένα περιβάλλον μέσα στο οποίο η δημόσια συζήτηση κινδυνεύει εύκολα να παρασυρθεί είτε από την υπεραπλούστευση είτε από τον συναισθηματισμό. Στον χώρο της εξωτερικής πολιτικής, όμως, η ευκολία είναι κακός σύμβουλος. Όσο πιο σύνθετο είναι ένα πρόβλημα τόσο μεγαλύτερη είναι η ανάγκη να κατανοηθεί στις πραγματικές του διαστάσεις.

Ακριβώς αυτή την ανάγκη υπηρετεί το βιβλίο του Άγγελου Συρίγου «Ελλάδα και Τουρκία – 50 ερωτήματα και απαντήσεις». Ο συγγραφέας αντιμετωπίζει το ελληνοτουρκικό ζήτημα ως ένα σύνθετο ιστορικό, νομικό και γεωπολιτικό πρόβλημα, το οποίο δεν μπορεί να ερμηνευθεί μέσα από αποσπασματικές ειδήσεις ή ευκαιριακές πολιτικές αντιπαραθέσεις. Πρόκειται για μιαν εργασία που συμπυκνώνει πολυετή ακαδημαϊκή έρευνα, διπλωματική εμπειρία και βαθιά γνώση του διεθνούς δικαίου, χωρίς ποτέ να εγκλωβίζεται στη γλώσσα ενός πανεπιστημιακού συγγράμματος.

Η επιλογή της μορφής των πενήντα ερωτημάτων αποδεικνύεται ιδιαίτερα εύστοχη. Θα μπορούσε εύκολα να οδηγήσει σε ένα αποσπασματικό εγχειρίδιο, όπου κάθε κεφάλαιο θα λειτουργούσε ανεξάρτητα από τα υπόλοιπα. Συμβαίνει ακριβώς το αντίθετο. Οι ερωτήσεις ακολουθούν μια προσεκτικά σχεδιασμένη λογική αλληλουχία. Ξεκινούν από τις ιστορικές απαρχές της ελληνοτουρκικής συνύπαρξης, προχωρούν στη διαμόρφωση των σύγχρονων διαφορών, αναλύουν διεξοδικά τα ζητήματα του Αιγαίου, της αποστρατιωτικοποίησης, της υφαλοκρηπίδας, της ΑΟΖ, των μειονοτήτων και του Κυπριακού, και καταλήγουν σε ένα τελευταίο μέρος, όπου ο συγγραφέας διατυπώνει τη δική του συνολική πρόταση για την ελληνική στρατηγική απέναντι στην Τουρκία. Έτσι, ο αναγνώστης παρακολουθεί σταδιακά τη συγκρότηση μιας ολοκληρωμένης εικόνας.

Αυτό αποτελεί ίσως και το σημαντικότερο προτέρημα του βιβλίου. Οι πληροφορίες για τις ελληνοτουρκικές σχέσεις είναι άφθονες. Εκείνο που σπανίζει είναι μια συνεκτική ερμηνεία τους. Το βιβλίο επιχειρεί ακριβώς αυτή τη σύνθεση. Οι δημόσιες συζητήσεις συνήθως εγκλωβίζονται σε ένα επεισόδιο, σε μία NAVTEX, σε μία υπερπτήση ή σε μία εμπρηστική δήλωση Τούρκου αξιωματούχου. Το βιβλίο επαναφέρει συνεχώς τη μεγάλη εικόνα. Υπενθυμίζει ότι οι σημερινές εντάσεις αποτελούν εκδηλώσεις μιας στρατηγικής με ιστορικό βάθος και εσωτερική συνοχή. Αυτή ακριβώς η ικανότητα να συνδέει το επιμέρους με το συνολικό, καθιστά το έργο πολύτιμο όχι μόνο για τον ειδικό αλλά και για κάθε αναγνώστη που επιθυμεί να κατανοήσει γιατί οι ελληνοτουρκικές σχέσεις εξακολουθούν να αποτελούν το σημαντικότερο και δυσκολότερο κεφάλαιο της ελληνικής εξωτερικής πολιτικής.

Στο σημείο αυτό αρχίζει να γίνεται φανερή και μία ακόμη αρετή του βιβλίου. Ο συγγραφέας αντιστέκεται σε έναν πειρασμό που χαρακτηρίζει μεγάλο μέρος της δημόσιας συζήτησης για τα εθνικά θέματα: την αναζήτηση εύκολων απαντήσεων. Στις τηλεοπτικές αντιπαραθέσεις, στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης και συχνά ακόμη και στον πολιτικό λόγο, τα σύνθετα ζητήματα συμπιέζονται σε λίγες φράσεις που δημιουργούν την ψευδαίσθηση της βεβαιότητας. Οι ελληνοτουρκικές σχέσεις, όμως, δεν οικοδομήθηκαν μέσα σε λίγους μήνες, ούτε μπορούν να ερμηνευθούν με όρους συνθημάτων. Κάθε διεκδίκηση της Άγκυρας έχει τη δική της ιστορική διαδρομή, το δικό της νομικό υπόβαθρο, τη δική της πολιτική στόχευση. Ο Συρίγος επιλέγει να ακολουθήσει αυτήν τη διαδρομή χωρίς να παρακάμπτει τις δυσκολίες της. Γι’ αυτό και το βιβλίο αποφεύγει να χαρίζει στον αναγνώστη την ευκολία των έτοιμων συμπερασμάτων. Αντίθετα, του προσφέρει τα εργαλεία για να τα διαμορφώσει ο ίδιος.

Η ιστορική διάσταση του έργου αξίζει ιδιαίτερη αναφορά. Τα σημερινά προβλήματα δεν παρουσιάζονται ως προϊόν της τελευταίας δεκαετίας, ούτε ως αποτέλεσμα των επιλογών μιας μόνο κυβέρνησης. Η αφήγηση ξεκινά από τη μακρά ιστορική συνύπαρξη Ελλήνων και Τούρκων, περνά από τη βυζαντινή παρακμή, την οθωμανική κυριαρχία, τη συγκρότηση των δύο εθνικών κρατών και φθάνει μέχρι τη μεταπολεμική περίοδο και τις σύγχρονες κρίσεις. Με τον τρόπο αυτό γίνεται φανερό ότι πολλές από τις σημερινές διαφωνίες διαθέτουν ιστορικό βάθος, ενώ άλλες εμφανίστηκαν σε συγκεκριμένες χρονικές συγκυρίες και εξελίχθηκαν σταδιακά σε μόνιμα σημεία αντιπαράθεσης. Η διάκριση αυτή είναι ουσιώδης, γιατί επιτρέπει στον αναγνώστη να αντιληφθεί ποιες τουρκικές θέσεις αποτελούν διαχρονικές επιδιώξεις και ποιες συνδέονται με μεταγενέστερες στρατηγικές επιλογές.

Ιδιαίτερα χρήσιμο αποδεικνύεται και το κεφάλαιο που αφορά τη διαμόρφωση των ελληνικών και τουρκικών επιχειρημάτων. Ο Συρίγος αποφεύγει να παρουσιάσει μόνο την ελληνική οπτική. Παραθέτει με σαφήνεια τις θέσεις και των δύο πλευρών, εξηγεί τη λογική που τις διέπει και τις αντιπαραβάλλει με το ισχύον διεθνές δίκαιο και τη διεθνή πρακτική. Αυτή η επιλογή απαιτεί αυτοπεποίθηση. Όποιος είναι βέβαιος για την ισχύ των επιχειρημάτων του δεν φοβάται να παρουσιάσει και τις αντίθετες απόψεις. Αντίθετα, η αποσιώπησή τους γεννά συνήθως περισσότερες παρανοήσεις παρά βεβαιότητες. Το βιβλίο επιλέγει τον δυσκολότερο, αλλά επιστημονικά εγκυρότερο δρόμο.

Εξίσου σημαντική είναι η προσπάθεια αποδόμησης στερεοτύπων που έχουν παγιωθεί στη δημόσια συζήτηση. Ορισμένες διαδεδομένες αντιλήψεις αποδεικνύονται ιστορικά ελλιπείς, άλλες νομικά αβάσιμες και άλλες απλώς υπεραπλουστεύουν μια πολύ πιο σύνθετη πραγματικότητα. Η αποκατάσταση αυτών των παρανοήσεων ξεπερνά την παγίδα του διδακτισμού και τον πειρασμό του εντυπωσιασμού. Ο συγγραφέας παραθέτει στοιχεία, συνθήκες, αποφάσεις, διεθνείς συμβάσεις και ιστορικά γεγονότα, αφήνοντας την ίδια την τεκμηρίωση να λειτουργήσει πειστικά.

Αυτή ακριβώς η μεθοδολογία προσδίδει στο βιβλίο ένα χαρακτηριστικό που συναντάται όλο και σπανιότερα στον δημόσιο διάλογο: πνευματική νηφαλιότητα. Οι τουρκικές διεκδικήσεις έχουν δημιουργήσει έναν δημόσιο διάλογο που συχνά εξαντλείται στην αντίδραση της στιγμής. Το αποτέλεσμα είναι να χάνεται η ιστορική συνέχεια, οι νομικές παράμετροι και η στρατηγική λογική που τις συνδέει. Ο Συρίγος επιδιώκει να αποκαταστήσει αυτή τη συνολική εικόνα. Ταυτόχρονα αποφεύγει την ψευδαίσθηση ότι οι διαφορές μπορούν να εξαφανιστούν μέσα από καλές προθέσεις ή επικοινωνιακές πρωτοβουλίες. Η στάση αυτή αποτελεί ίσως το σημαντικότερο μάθημα που προσφέρει το βιβλίο, διότι υπενθυμίζει ότι η εξωτερική πολιτική δεν οικοδομείται πάνω σε διαθέσεις, αλλά πάνω σε σταθερές εκτιμήσεις της πραγματικότητας.

Εδώ ακριβώς αρχίζει και ο ευρύτερος προβληματισμός που προκαλεί το έργο. Διότι, πέρα από την τεκμηρίωση των ελληνοτουρκικών διαφορών, το βιβλίο θέτει ένα βαθύτερο ερώτημα: Ποια είναι τελικά η θέση της Ελλάδας μέσα σε έναν κόσμο που μεταβάλλεται ραγδαία; Η απάντηση που προτείνει ο συγγραφέας δεν περιορίζεται στην αντιμετώπιση της Τουρκίας. Αφορά συνολικά τον τρόπο με τον οποίο μια μεσαίου μεγέθους ευρωπαϊκή χώρα οφείλει να αντιλαμβάνεται την ισχύ, τις συμμαχίες, την οικονομία, την άμυνα και τη γεωπολιτική θέση της. Και ακριβώς σε αυτό το σημείο η βιβλιοκριτική οφείλει πλέον να συνομιλήσει δημιουργικά με τις θέσεις του συγγραφέα, αναγνωρίζοντας τη δύναμή τους αλλά και εξετάζοντας ορισμένες παραδοχές που αξίζουν περαιτέρω συζήτηση.

Οι ελληνοτουρκικές σχέσεις αποτελούν τον άξονα του βιβλίου. Σταδιακά όμως αναδεικνύεται ένα ευρύτερο ερώτημα: Με ποιον τρόπο συγκροτείται η στρατηγική σκέψη ενός κράτους και πώς μετατρέπεται η γνώση σε πολιτική επιλογή; Η προσέγγιση αυτή είναι ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα, γιατί μεταφέρει τη συζήτηση από το επίπεδο των επιμέρους διαφορών σε εκείνο της στρατηγικής κουλτούρας. Οι αναφορές στην αποτρεπτική ισχύ, στις συμμαχίες, στην οικονομική ανάπτυξη, στη δημογραφία και στη διαρκή προετοιμασία δείχνουν ότι ο Συρίγος αντιλαμβάνεται την εξωτερική πολιτική ως μια μακρά διαδικασία συσσώρευσης εθνικής ισχύος και όχι μόνο ως άθροισμα επιτυχημένων διπλωματικών κινήσεων.

Η προσέγγιση αυτή είναι, κατά τη γνώμη μου, από τις σημαντικότερες συνεισφορές του βιβλίου. Στην ελληνική δημόσια συζήτηση η εξωτερική πολιτική αντιμετωπίζεται συχνά ως μια διαδοχή κρίσεων. Κάθε επεισόδιο γεννά την εντύπωση ότι αποτελεί μια καινούργια αρχή, λες και η ιστορία ξεκινά ξανά από το μηδέν. Ο Συρίγος υπενθυμίζει ότι τα κράτη δεν λειτουργούν έτσι. Οι στρατηγικές τους διαμορφώνονται σε βάθος δεκαετιών. Οι επιδιώξεις τους παρουσιάζουν αξιοσημείωτη συνέχεια, ακόμη και όταν αλλάζουν κυβερνήσεις ή πολιτικά πρόσωπα. Υπό αυτή την έννοια, η σημερινή Τουρκία δεν μπορεί να γίνει κατανοητή μόνο μέσα από τις δηλώσεις του Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν. Πίσω από τις καθημερινές εξάρσεις του δημόσιου λόγου διακρίνεται μια σταθερή επιδίωξη αναβάθμισης της τουρκικής επιρροής, η οποία προηγείται του σημερινού Προέδρου και πιθανότατα θα συνεχιστεί και μετά απ’ αυτόν.

Ίσως εδώ θα περίμενε κανείς μια εκτενέστερη ανάπτυξη μιας διάστασης που τα τελευταία χρόνια έχει αποκτήσει ιδιαίτερη σημασία. Η τουρκική πολιτική δεν εξαντλείται πλέον στις παραδοσιακές διαφορές του Αιγαίου ή της ανατολικής Μεσογείου. Εντάσσεται σε ένα ευρύτερο αναθεωρητικό αφήγημα, μέσα στο οποίο συνυπάρχουν η θεωρία της «Γαλάζιας Πατρίδας», η νεοοθωμανική πρόσληψη της ιστορίας, η διεκδίκηση περιφερειακής ηγεμονίας και η αντίληψη ότι η Τουρκία αποτελεί αυτόνομο πόλο ισχύος ανάμεσα στη Δύση, τη Ρωσία και τον μουσουλμανικό κόσμο. Το βιβλίο ασφαλώς αναφέρεται σε πολλές από αυτές τις παραμέτρους, ωστόσο ο αναγνώστης θα επιθυμούσε ίσως μια ακόμη βαθύτερη διερεύνηση της ιδεολογικής τους συνοχής. Οι επιμέρους τουρκικές διεκδικήσεις αποκτούν το πραγματικό τους νόημα όταν ενταχθούν στη συνολική στρατηγική αντίληψη της Άγκυρας. Κάθε επιχείρημα, κάθε χάρτης και κάθε νομική ερμηνεία υπηρετεί μια ευρύτερη επιδίωξη για τον ρόλο της Τουρκίας στην περιοχή.

Ένας δεύτερος προβληματισμός αφορά αναπόφευκτα τον ρόλο του διεθνούς δικαίου. Ο Συρίγος το χρησιμοποιεί με συνέπεια ως βασικό εργαλείο ερμηνείας των διαφορών. Για μια χώρα όπως η Ελλάδα, η προσήλωση στο διεθνές δίκαιο αποτελεί στρατηγική επιλογή με βαθύ πολιτικό και ιστορικό περιεχόμενο. Ταυτόχρονα, όμως, το ίδιο το βιβλίο αποδεικνύει σχεδόν σε κάθε κεφάλαιο ότι το διεθνές δίκαιο δεν λειτουργεί μέσα σε πολιτικό κενό. Η ισχύς εξακολουθεί να αποτελεί καθοριστικό παράγοντα της διεθνούς ζωής.

Στο σημείο αυτό δύσκολα μπορεί να αποφύγει κανείς τον Θουκυδίδη. Όχι επειδή οι συνθήκες του 5ου π.Χ. αιώνα ταυτίζονται με τον σύγχρονο κόσμο, αλλά επειδή υπήρξε ο πρώτος που περιέγραψε με τόση καθαρότητα τη μόνιμη ένταση ανάμεσα στο δίκαιο και την ισχύ. Ο Θουκυδίδης δεν προσφέρει συνταγές εξωτερικής πολιτικής. Προσφέρει έναν τρόπο κατανόησης της διεθνούς πραγματικότητας, όπου το δίκαιο, η ισχύς και το συμφέρον συνυπάρχουν σε μια διαρκή και συχνά ασταθή ισορροπία. Οι κανόνες αποκτούν πραγματική αποτελεσματικότητα όταν συνοδεύονται από πολιτική βούληση και από την ισχύ που επιτρέπει την εφαρμογή τους.

Η ελληνική εμπειρία δείχνει ότι το διεθνές δίκαιο και η αποτρεπτική ισχύς δεν αποτελούν ανταγωνιστικές επιλογές. Συνθέτουν τα δύο στοιχεία μιας ενιαίας στρατηγικής, όπου η νομιμότητα προσφέρει το πολιτικό έρεισμα και η ισχύς εξασφαλίζει την αξιοπιστία της. Το βιβλίο κινείται προς αυτή την κατεύθυνση, αν και ορισμένες φορές αφήνει την εντύπωση ότι η νομική τεκμηρίωση διαθέτει μεγαλύτερη αυτονομία από εκείνη που επιβεβαιώνει η ίδια η ιστορία των διεθνών σχέσεων.

Παρόμοιος προβληματισμός γεννάται και από τις αναφορές στους διεθνείς οργανισμούς και στους μηχανισμούς συλλογικής ασφάλειας. Η πίστη του συγγραφέα στην αξία των θεσμών είναι εύλογη. Για χώρες μεσαίου μεγέθους, όπως η Ελλάδα, η ύπαρξη ενός πλαισίου κανόνων αποτελεί σημαντικό στοιχείο σταθερότητας. Ωστόσο, η πρόσφατη διεθνής εμπειρία επιβάλλει μεγαλύτερη επιφυλακτικότητα απέναντι στην πραγματική αποτελεσματικότητα αυτών των θεσμών. Ο Οργανισμός Ηνωμένων Εθνών εξακολουθεί να αποτελεί αναντικατάστατο χώρο διαλόγου, όμως η εικόνα του έχει δεχθεί σοβαρά πλήγματα. Η αδυναμία του να αποτρέψει μεγάλες συγκρούσεις, η συστηματική παράλυση του Συμβουλίου Ασφαλείας και οι σοβαρές καταγγελίες που διατυπώθηκαν μετά την τρομοκρατική επίθεση της Χαμάς στο Ισραήλ για εμπλοκή ή συνεργασία στελεχών οργανισμών του ΟΗΕ με την οργάνωση, υπενθυμίζουν ότι ακόμη και οι σημαντικότεροι διεθνείς θεσμοί παραμένουν ανθρώπινα δημιουργήματα. Η ύπαρξή τους είναι αναγκαία. Η αποτελεσματικότητά τους, όμως, δεν μπορεί ποτέ να θεωρείται δεδομένη.

Το ίδιο ισχύει και για μια ευρύτερη ιδέα που διατρέχει συχνά τη διεθνή συζήτηση: ότι η κοινή επιθυμία των κρατών για ειρήνη αρκεί για να αποτρέψει τις συγκρούσεις. Εδώ ίσως βρίσκεται το πιο χρήσιμο δίδαγμα που προκύπτει έμμεσα από το ίδιο το βιβλίο. Οι κοινωνίες σχεδόν πάντοτε επιθυμούν την ειρήνη. Το πρόβλημα αρχίζει όταν κάθε πλευρά πιστεύει ότι η δική της αντίληψη περί ασφάλειας προϋποθέτει διαφορετικές ισορροπίες ισχύος από εκείνες που αποδέχεται η άλλη. Η διπλωματία προϋποθέτει την αναζήτηση της ειρήνης. Τη διάρκειά της, όμως, την εξασφαλίζουν η στρατηγική σκέψη, η αξιοπιστία και η αποτρεπτική ισχύς. Η ιστορία είναι γεμάτη από ηγεσίες που διακήρυσσαν την επιθυμία τους για ειρήνη την ίδια στιγμή που προετοιμάζονταν για πόλεμο. Γι’ αυτό και η εξωτερική πολιτική απαιτεί κάτι περισσότερο από ευχές. Απαιτεί μακρόπνοη σκέψη, νηφαλιότητα και συνεχή αξιολόγηση της πραγματικότητας.

Εκεί βρίσκεται, ίσως, και η μεγαλύτερη αξία του βιβλίου του Άγγελου Συρίγου. Προσφέρει ένα πλαίσιο σκέψης μέσα στο οποίο οι ελληνοτουρκικές σχέσεις παύουν να αποτελούν μια ακολουθία επεισοδίων και εντάσσονται σ’ ένα ενιαίο ιστορικό και γεωπολιτικό αφήγημα. Το πλαίσιο αυτό έχει ιδιαίτερη σημασία για μια δημόσια συζήτηση που συχνά παρασύρεται από την ένταση της επικαιρότητας. Η γνώση, η ιστορική μνήμη και η στρατηγική σκέψη συνθέτουν τον σταθερότερο οδηγό μιας υπεύθυνης εξωτερικής πολιτικής. Για την Ελλάδα, η συνειδητοποίηση αυτής της σχέσης αποτελεί αναπόσπαστο μέρος της εθνικής της ασφάλειας.

Διαβάστε επίσης:

«Το βύζαγμα της νύχτας»: Η ποιητική κατάθεση του Σπύρου Αραβανή ψηλαφεί το σκοτάδι και τα ανθρώπινα πάθη

Πέντε βιβλία για να δεις αλλιώς το Μουντιάλ

Βιβλίο: Οι ψευδαισθήσεις της ισχύος και οι προειδοποιήσεις της Ιστορίας

Ακολουθήστε το topontiki.gr στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις.

Δείτε όλες τις τελευταίες Ειδήσεις από την Ελλάδα και τον Κόσμο, τη στιγμή που συμβαίνουν.