Βιβλίο: Οι ψευδαισθήσεις της ισχύος και οι προειδοποιήσεις της Ιστορίας

Odd Arne Westad: Η επερχόμενη καταιγίδα -Οι συγκρούσεις των Μεγάλων Δυνάμεων και οι προειδοποιήσεις της Ιστορίας

Μετάφραση: Νίκος Λίγγρης

Εκδόσεις: Αλεξάνδρεια

Σελ.: 286

Το βιβλίο του Odd Arne Westad αρχίζει σε ένα μικρό χωριό της Πικαρδίας. Ο αναγνώστης δεν συναντά αμέσως την Κίνα, τις Ηνωμένες Πολιτείες, την Ταϊβάν ή τη Ρωσία. Συναντά ένα μνημείο. Στους τοίχους του Τιεπβάλ είναι χαραγμένα τα ονόματα δεκάδων χιλιάδων Βρετανών στρατιωτών που χάθηκαν στη Μάχη του Σομ χωρίς να βρεθούν ποτέ. Ο Westad επιλέγει αυτή την εικόνα ως αφετηρία, επειδή επιθυμεί να τοποθετήσει εξαρχής τον αναγνώστη μπροστά στο αποτέλεσμα. Πριν από τις θεωρίες, τις στρατηγικές και τις αναλύσεις, προηγούνται οι συνέπειες. Πριν από τα επιχειρήματα για την ισορροπία ισχύος, προηγούνται οι νεκροί.

Από εκεί και πέρα το βιβλίο ακολουθεί μια φιλόδοξη διαδρομή. Ξεκινά από την ευρωπαϊκή κρίση του 1914 και φτάνει στον πολυπολικό κόσμο του 21ου αιώνα. Εξετάζει την άνοδο της Κίνας, την αμερικανική αβεβαιότητα απέναντι στη μεταβολή των παγκόσμιων συσχετισμών, την επιστροφή της Ρωσίας ως αναθεωρητικής δύναμης, την κρίση των διεθνών θεσμών και τις πιθανές εστίες μελλοντικών συγκρούσεων. Το ενδιαφέρον του συγγραφέα δεν βρίσκεται τόσο στην περιγραφή των γεγονότων όσο στην αναζήτηση ορισμένων επαναλαμβανόμενων μηχανισμών της Ιστορίας. Πώς αντιδρούν οι κατεστημένες δυνάμεις όταν αμφισβητείται η πρωτοκαθεδρία τους; Πώς αντιλαμβάνονται οι ανερχόμενες δυνάμεις τη θέση τους στον κόσμο; Πότε οι οικονομικές και πολιτικές εντάσεις μετατρέπονται σε γεωπολιτικές συγκρούσεις; Και, κυρίως, γιατί κοινωνίες που θεωρούν τον πόλεμο αδιανόητο, καταλήγουν τελικά να τον βιώνουν;

Ο Westad είναι από τους σημαντικότερους ιστορικούς των διεθνών σχέσεων της γενιάς του και αυτό φαίνεται σχεδόν σε κάθε σελίδα. Η αφήγησή του διαθέτει την ψυχραιμία του ιστορικού που γνωρίζει πόσο επικίνδυνες είναι οι εύκολες βεβαιότητες. Δεν αναζητεί προφητείες. Δεν υποστηρίζει ότι η σύγκρουση ανάμεσα στις Ηνωμένες Πολιτείες και την Κίνα είναι αναπόφευκτη. Δεν αντιμετωπίζει την ιστορία ως μια μηχανή που παράγει αναγκαστικά τα ίδια αποτελέσματα. Εκείνο που τον απασχολεί είναι η ατμόσφαιρα των μεταβατικών εποχών. Η αίσθηση ότι ένας κόσμος φθίνει, ενώ ένας άλλος γεννιέται. Οι αβεβαιότητες που συνοδεύουν τέτοιες μεταβολές. Οι φόβοι που δημιουργούνται όταν οι παλιοί κανόνες παύουν να φαίνονται επαρκείς.

Σε αυτό το σημείο βρίσκεται και η μεγαλύτερη δύναμη του βιβλίου. Ο συγγραφέας αναζητεί ομοιότητες στη λειτουργία των διεθνών συστημάτων. Η Γερμανία του Κάιζερ δεν είναι η Κίνα του Σι Τζινπίνγκ. Η Βρετανική Αυτοκρατορία δεν είναι οι Ηνωμένες Πολιτείες. Οι οικονομικές σχέσεις, οι κοινωνίες, οι τεχνολογίες και οι στρατιωτικές δυνατότητες διαφέρουν ριζικά. Ωστόσο η αίσθηση μιας μετατόπισης ισχύος, η δυσπιστία ανάμεσα στις μεγάλες δυνάμεις, η τάση κάθε πλευράς να θεωρεί τις δικές της ενέργειες αμυντικές και του αντιπάλου επιθετικές, αποτελούν φαινόμενα που εμφανίζονται ξανά και ξανά στην Ιστορία.

Η ανάγνωση γίνεται ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα όταν ο Westad περιγράφει τον τρόπο με τον οποίο η άνοδος της Κίνας μεταβάλλει τη διεθνή τάξη. Σε αντίθεση με πολλούς σχολιαστές, που αντιμετωπίζουν το Πεκίνο είτε ως υπαρξιακή απειλή είτε ως αναπόφευκτο διάδοχο της αμερικανικής ισχύος, ο συγγραφέας επιχειρεί να κατανοήσει το κινεζικό φαινόμενο ιστορικά. Η Κίνα δεν εμφανίζεται ως κάποια εξωτική εξαίρεση. Εμφανίζεται ως μια μεγάλη δύναμη που διεκδικεί μεγαλύτερο ρόλο στο διεθνές σύστημα, όπως έχουν κάνει πολλές μεγάλες δυνάμεις πριν από αυτήν. Το ενδιαφέρον βρίσκεται στις συνέπειες αυτής της διεκδίκησης και στις αντιδράσεις που προκαλεί.

Εδώ όμως αρχίζει και ένας γόνιμος προβληματισμός. Η αναλογία με τον κόσμο πριν από το 1914 φωτίζει αρκετά στοιχεία της σημερινής πραγματικότητας, δεν αρκεί όμως πάντοτε για να την ερμηνεύσει. Ο 21ος αιώνας διαθέτει χαρακτηριστικά που δεν είχαν ιστορικό προηγούμενο. Η πυρηνική αποτροπή εξακολουθεί να επηρεάζει τις στρατηγικές αποφάσεις. Η οικονομική αλληλεξάρτηση έχει αποκτήσει πρωτοφανές βάθος. Οι κυβερνοεπιθέσεις, οι ψηφιακές υποδομές, η τεχνητή νοημοσύνη και η άμεση επικοινωνία δημιουργούν ένα διαφορετικό περιβάλλον από εκείνο που γνώριζαν οι ηγέτες των αρχών του 20ού αιώνα. Ορισμένες φορές ο αναγνώστης έχει την αίσθηση ότι η σκιά του 1914 απλώνεται λίγο περισσότερο από όσο επιτρέπουν οι πραγματικές αναλογίες.

Η παρατήρηση αυτή δεν μειώνει την αξία του βιβλίου. Αντιθέτως αναδεικνύει ένα από τα ουσιαστικά του ερωτήματα. Ποιος είναι ο σωστός τρόπος χρήσης της Ιστορίας; Μπορεί το παρελθόν να προσφέρει μαθήματα χωρίς να μετατρέπεται σε έτοιμο εγχειρίδιο για το παρόν; Ο Westad κινείται διαρκώς πάνω σε αυτό το λεπτό όριο και συνήθως κατορθώνει να το διατηρήσει.

Το τελευταίο μέρος του βιβλίου είναι ίσως το πιο ενδιαφέρον, επειδή εκεί ο ιστορικός μετατρέπεται περισσότερο σε πολίτη και λιγότερο σε αναλυτή. Οι σελίδες για την ανάγκη διατήρησης της ειρήνης, για τη σημασία της αποτροπής, για την επικοινωνία ανάμεσα στις Μεγάλες Δυνάμεις και για τον ρόλο των διεθνών θεσμών αποτελούν ουσιαστικά μια παρέμβαση στη σύγχρονη πολιτική συζήτηση.

Η θέση του συγγραφέα είναι σαφής. Οι δίαυλοι επικοινωνίας πρέπει να παραμένουν ανοιχτοί. Οι ηγέτες οφείλουν να συναντώνται. Οι κρίσεις χρειάζονται μηχανισμούς αποκλιμάκωσης. Οι διεθνείς οργανισμοί πρέπει να ενισχυθούν. Η πολυμέρεια, κατά την άποψή του, αποτελεί ασφαλέστερη επιλογή από την ανεξέλεγκτη αντιπαράθεση.

Πρόκειται για μια θέση που δύσκολα μπορεί να απορρίψει κανείς συνολικά. Η ιστορία των δύο Παγκοσμίων Πολέμων προσφέρει αρκετούς λόγους για να αντιμετωπίζεται με σοβαρότητα. Ωστόσο εδώ εμφανίζεται ίσως η σημαντικότερη επιφύλαξη που μπορεί να διατυπώσει ο αναγνώστης.

Οι θεσμοί δεν λειτουργούν ανεξάρτητα από τις πολιτικές πραγματικότητες που τους περιβάλλουν. Ο ΟΗΕ, τον οποίο ο Westad αντιμετωπίζει ως αναγκαίο πυλώνα της διεθνούς σταθερότητας, εξακολουθεί ασφαλώς να αποτελεί αναντικατάστατο πεδίο συνεννόησης. Η εμπειρία των τελευταίων ετών, όμως, δημιουργεί ερωτήματα που το βιβλίο δεν εξετάζει σε όλο τους το βάθος. Από τη συστηματική αδυναμία αντιμετώπισης κρίσεων μέχρι τις συζητήσεις για τον ρόλο ορισμένων στελεχών και οργανισμών του σε περιοχές όπου δρουν τρομοκρατικές οργανώσεις, η εικόνα των διεθνών θεσμών είναι σήμερα περισσότερο σύνθετη από ό,τι υποδηλώνει η αισιοδοξία του συγγραφέα. Το πρόβλημα δεν αφορά την ύπαρξη των θεσμών. Αφορά την αποτελεσματικότητά τους, την αμεροληψία τους και την ικανότητά τους να ανταποκρίνονται στον σκοπό για τον οποίο δημιουργήθηκαν.

Παρόμοιος προβληματισμός προκύπτει και από τη γενικότερη συνηγορία του υπέρ της ειρήνης. Ο Westad έχει δίκιο όταν υπενθυμίζει το κόστος των πολέμων. Έχει δίκιο όταν επισημαίνει ότι οι συγκρούσεις αποκτούν συχνά δυναμικές που ξεπερνούν τις αρχικές προθέσεις όσων τις προκαλούν. Έχει δίκιο όταν περιγράφει τη μακρά σκιά που ρίχνουν οι πόλεμοι στις επόμενες γενιές. Ωστόσο η επιθυμία για ειρήνη, όσο αυτονόητη κι αν είναι, δεν μετατρέπεται αυτομάτως σε πολιτική λύση.

Εδώ η σκέψη επιστρέφει αναπόφευκτα στον Θουκυδίδη. Οι άνθρωποι επιθυμούσαν την ειρήνη και στον Πελοποννησιακό Πόλεμο. Την επιθυμούσαν και το 1914. Την επιθυμούν και σήμερα. Η δυσκολία δεν βρίσκεται στην επιθυμία. Βρίσκεται στις αντιλήψεις περί ασφάλειας, ισχύος και συμφέροντος. Οι κοινωνίες διαφωνούν λιγότερο για τον στόχο και περισσότερο για τα μέσα που θεωρούν απαραίτητα για να τον διατηρήσουν. Η ειρήνη παραμένει επιθυμία σχεδόν καθολική. Η ειρήνη ως πολιτική επιλογή είναι πάντοτε πιο περίπλοκη υπόθεση.

Ο Westad γνωρίζει αυτή την πολυπλοκότητα και γι’ αυτό αποφεύγει τις εύκολες συνταγές. Παρ’ όλα αυτά, σε ορισμένα σημεία του επιλόγου, η πίστη του στη δυνατότητα λογικών συμβιβασμών μοιάζει ισχυρότερη από ό,τι επιτρέπει η ιστορική εμπειρία. Οι πόλεμοι δεν ξεσπούν μόνο επειδή οι άνθρωποι αγνοούν το κόστος τους. Ξεσπούν συχνά επειδή πιστεύουν ότι μπορούν να το μεταφέρουν στους άλλους ή επειδή θεωρούν ότι μια σύγκρουση θα λύσει προβλήματα που δεν κατάφεραν να λύσουν με άλλους τρόπους. Η γνώση της καταστροφής δεν υπήρξε ποτέ από μόνη της εγγύηση αποφυγής της.

Ακριβώς γι’ αυτό το βιβλίο παραμένει τόσο ενδιαφέρον χωρίς να προσφέρει παρηγορητικές βεβαιότητες, να διακηρύσσει το τέλος της Ιστορίας ή την αναπόφευκτη έλευση μιας νέας παγκόσμιας σύρραξης. Καταγράφει όμως μιαν εποχή μετάβασης και ζητά από τον αναγνώστη να τη σκεφτεί ιστορικά. Να δει πέρα από τα πρωτοσέλιδα της ημέρας. Να εξετάσει πώς μεταβάλλονται οι συσχετισμοί ισχύος, πώς δημιουργούνται οι φόβοι και πώς οι πολιτικές αποφάσεις αποκτούν συνέπειες που ξεπερνούν κατά πολύ τις αρχικές τους προθέσεις.

Στο τέλος της ανάγνωσης μένει κυρίως η αίσθηση ότι ο Westad επιχειρεί να αποκαταστήσει μια χαμένη αρετή: την ιστορική μνήμη ως εργαλείο πολιτικής σκέψης με στόχο για να γίνει κατανοητό πόσο εύθραυστες είναι οι ισορροπίες που συχνά θεωρούμε δεδομένες. Η μεγαλύτερη συμβολή του βιβλίου βρίσκεται στην υπενθύμιση ότι οι μεγάλες κρίσεις σπάνια εμφανίζονται με το πρόσωπο της καταστροφής. Συνήθως εμφανίζονται ως λογικές απαντήσεις σε υπαρκτά προβλήματα. Και ακριβώς γι’ αυτό, η μελέτη τους παραμένει αναγκαία. Γιατί η ιστορία δεν επαναλαμβάνεται, αλλά οι άνθρωποι εξακολουθούν να συναντούν μπροστά τους πολλά από τα διλήμματα που νόμιζαν ότι είχαν αφήσει πίσω τους.

Διαβάστε επίσης:

Βιβλίο: Ένας κόσμος χωρίς κανόνες ή ένας κόσμος όπου οι κανόνες δεν αρκούν;

Βιβλίο: Μεγαλώνοντας στο τέλος του κόσμου

Βιβλίο: Η στιγμή που η κριτική έγινε εξουσία

Ακολουθήστε το topontiki.gr στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις.

Δείτε όλες τις τελευταίες Ειδήσεις από την Ελλάδα και τον Κόσμο, τη στιγμή που συμβαίνουν.