Αντώνης Κλάψης
Ένας κόσμος χωρίς κανόνες;
Εκδόσεις: Μεταίχμιο
Σελ.: 216

Μακροπρόθεσμα, έγραφε ο Τζον Μέιναρντ Κέινς, θα είμαστε όλοι νεκροί. Ο Αντώνης Κλάψης δανείζεται την αφετηρία αυτού του αφορισμού για να στρέψει το βλέμμα του σε ένα διαφορετικό πεδίο: το διεθνές σύστημα και την ιστορική του φθορά. Από τις πρώτες κιόλας σελίδες του «Ένας κόσμος χωρίς κανόνες;» γίνεται σαφές ότι το αντικείμενο του βιβλίου δεν εστιάζει σε μια συγκεκριμένη κρίση, σε έναν πόλεμο ή μια συγκυριακή γεωπολιτική αναταραχή. Το ενδιαφέρον του επικεντρώνεται στη μεταβολή του διεθνούς περιβάλλοντος και στη σταδιακή αποδυνάμωση των βεβαιοτήτων πάνω στις οποίες στηρίχθηκε η μεταπολεμική τάξη.

Ο συγγραφέας ξεκινά από μια διαπίστωση που δύσκολα μπορεί να αμφισβητηθεί. Τα διεθνή συστήματα δεν είναι αιώνια. Γεννιούνται μέσα από συγκρούσεις, σταθεροποιούνται για ένα διάστημα και αργότερα αρχίζουν να μετασχηματίζονται, συχνά πριν ακόμη οι άνθρωποι αντιληφθούν ότι η αλλαγή έχει ήδη ξεκινήσει. Η πραγματική πρόκληση, κατά τον Κλάψη, δεν βρίσκεται στην αναγνώριση της αλλαγής, αλλά στην κατανόηση του τρόπου με τον οποίο αυτή συντελείται.

Μέσα από τις σελίδες του βιβλίου αναδύεται ένα επίμονο ερώτημα: Τι συμβαίνει όταν η διεθνής κανονικότητα παύει να θεωρείται αυτονόητη; Όταν οι κανόνες εξακολουθούν να υπάρχουν, οι θεσμοί να λειτουργούν και οι διεθνείς οργανισμοί να συνεδριάζουν, αλλά η πίστη στη δεσμευτική τους ισχύ αρχίζει να εξασθενεί; Πώς μεταβάλλεται η συμπεριφορά των κρατών όταν η συμμόρφωση στους κανόνες παύει να αντιμετωπίζεται ως φυσική επιλογή και μετατρέπεται σε ζήτημα κόστους, συμφέροντος και συσχετισμών δύναμης; Αυτή ακριβώς τη διαδικασία επιχειρεί να φωτίσει ο Αντώνης Κλάψης, παρακολουθώντας τη μακρά διαδρομή από τη μεταπολεμική διεθνή τάξη προς έναν κόσμο όπου η ισχύς ανακτά σταδιακά πρωταγωνιστικό ρόλο.

Ο συγγραφέας ξεκινά από τη μεταπολεμική διεθνή τάξη που οικοδομήθηκε μετά το 1945. Η αφήγησή του είναι ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα, επειδή αποφεύγει τη συνηθισμένη εξιδανίκευση της περιόδου. Η τάξη που γεννήθηκε μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο δεν αντιμετωπίζεται ως θρίαμβος της δικαιοσύνης, ούτε ως επικράτηση ενός παγκόσμιου ηθικού συστήματος. Αντίθετα, παρουσιάζεται ως ένα σύνθετο ιστορικό συμβιβαστικό σχήμα, όπου η νομιμότητα συνυπήρξε με την ισχύ και οι κανόνες με τους συσχετισμούς δύναμης.

Ο ΟΗΕ, το σύστημα του Μπρέτον Γουντς, οι μεταπολεμικοί θεσμοί και η αρχιτεκτονική συλλογικής ασφάλειας δεν οικοδομήθηκαν πάνω στην ψευδαίσθηση της ισότητας των κρατών. Δημιουργήθηκαν έχοντας πλήρη επίγνωση ότι ο κόσμος παρέμενε ιεραρχημένος. Η μεταπολεμική τάξη υπήρξε εξαρχής ένα μείγμα αρχών και ισχύος. Αυτή ακριβώς η αντίφαση αποτέλεσε ταυτόχρονα τη δύναμη και την αδυναμία της.

Στο πρώτο μέρος του βιβλίου, ο Κλάψης περιγράφει με σαφήνεια τον τρόπο με τον οποίο ο Ψυχρός Πόλεμος λειτούργησε ως παράγοντας σταθερότητας μέσα από την αντιπαράθεση. Η παρατήρηση είναι καίρια. Συχνά θυμόμαστε τον Ψυχρό Πόλεμο ως εποχή διαρκούς φόβου, όμως λησμονούμε ότι επρόκειτο επίσης για ένα εξαιρετικά δομημένο σύστημα. Οι δύο υπερδυνάμεις συγκρούονταν, αλλά αναγνώριζαν τα όρια της σύγκρουσης. Η πυρηνική αποτροπή, οι σφαίρες επιρροής, οι μηχανισμοί επικοινωνίας και οι συμφωνίες ελέγχου εξοπλισμών παρήγαγαν μια παράδοξη μορφή διεθνούς σταθερότητας.

Το βιβλίο αποκτά ακόμη μεγαλύτερο ενδιαφέρον όταν περνά στη δεκαετία του 1990. Εδώ εμφανίζεται μία από τις βασικές του ιδέες: η αυταπάτη της γραμμικής προόδου. Η κατάρρευση της Σοβιετικής Ένωσης δημιούργησε την εντύπωση ότι η Ιστορία είχε επιλέξει οριστικά νικητή. Η φιλελεύθερη δημοκρατία, η παγκοσμιοποίηση, οι διεθνείς οργανισμοί και η οικονομική αλληλεξάρτηση θεωρήθηκαν σχεδόν φυσικοί νόμοι της ιστορικής εξέλιξης.

Στις σελίδες που αφιερώνει στον Φράνσις Φουκουγιάμα βρίσκεται ίσως ένα από τα πιο ενδιαφέροντα σημεία του βιβλίου. Ο συγγραφέας αποφεύγει να τον προσεγγίσει ως εύκολο στόχο ή ως αφελή προφήτη. Τον τοποθετεί στο ιστορικό του πλαίσιο. Δείχνει πώς η θεωρία του «Τέλους της Ιστορίας» αντανακλούσε μια ευρύτερη πεποίθηση της εποχής: ότι η ισχύς θα υποχωρούσε μπροστά στους θεσμούς και ότι οι κανόνες θα αποκτούσαν σταδιακά καθολική ισχύ.

Η πραγματικότητα εξελίχθηκε διαφορετικά.

Οι πόλεμοι στη Γιουγκοσλαβία υπενθύμισαν ότι η βία δεν είχε εξαφανιστεί από την ευρωπαϊκή ήπειρο. Η επέμβαση στο Κόσοβο έθεσε δύσκολα ερωτήματα για τη σχέση ανάμεσα στην ανθρωπιστική προστασία και τη διεθνή νομιμότητα. Η εισβολή στο Ιράκ το 2003 αποκάλυψε ακόμη πιο έντονα τα όρια της μεταπολεμικής κανονικότητας. Οι κανόνες δεν καταργήθηκαν. Παρέμειναν στη θέση τους. Όμως η εφαρμογή τους αποδείχθηκε επιλεκτική. Και εδώ βρίσκεται ίσως η πιο ουσιαστική συμβολή του βιβλίου.

Ο Κλάψης δεν υποστηρίζει ότι οι κανόνες εξαφανίστηκαν. Υποστηρίζει κάτι πιο σύνθετο: ότι ναι μεν οι κανόνες παρέμειναν, αλλά σταδιακά μετατράπηκαν από δεσμευτικό πλαίσιο σε αντικείμενο διαπραγμάτευσης. Η νομιμότητα έμεινε ζωντανή, χάνοντας ωστόσο μέρος της αυτονόητης ισχύος της. Οι εξαιρέσεις πολλαπλασιάστηκαν. Οι προσωρινές παρεκκλίσεις έγιναν μόνιμες πρακτικές. Η εφαρμογή των κανόνων εξαρτήθηκε όλο και περισσότερο από πολιτικούς και στρατηγικούς υπολογισμούς.

Το δεύτερο μεγάλο θέμα του βιβλίου είναι η μετάβαση προς έναν πιο πολυπολικό κόσμο. Η άνοδος της Κίνας, η επιστροφή της Ρωσίας ως αναθεωρητικής δύναμης, η ενίσχυση περιφερειακών παικτών και η διάχυση της ισχύος συνθέτουν ένα περιβάλλον πολύ διαφορετικό από εκείνο της μεταψυχροπολεμικής αισιοδοξίας. Ο συγγραφέας περιγράφει αυτή τη μετάβαση με νηφαλιότητα και μέτρο. Δεν αναγγέλλει το τέλος της Δύσης, ούτε την άμεση γέννηση ενός νέου συστήματος. Περιγράφει μια περίοδο αβεβαιότητας, κατά την οποία το παλιό πλαίσιο χάνει τη συνοχή του προτού διαμορφωθεί το επόμενο.

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει και το τμήμα που αφορά την Ευρώπη. Ο Κλάψης αντιμετωπίζει την ευρωπαϊκή ολοκλήρωση με νηφαλιότητα. Αναγνωρίζει το ιστορικό της επίτευγμα, αλλά ταυτόχρονα επισημαίνει τις δομικές της αδυναμίες. Η Ευρωπαϊκή Ένωση παρουσιάζεται ως ένας οικονομικός γίγαντας που δυσκολεύεται να μετατρέψει το οικονομικό του βάρος σε γεωπολιτική ισχύ. Ο πόλεμος στην Ουκρανία λειτούργησε ως βίαιη υπενθύμιση αυτής της πραγματικότητας.

Το βιβλίο αποκτά έτσι μια σχεδόν τραγική διάσταση. Δεν μιλά για μια ξαφνική κατάρρευση, αλλά για μια αργή ακύρωση βεβαιοτήτων. Οι θεσμοί παραμένουν. Οι συνθήκες παραμένουν. Οι οργανισμοί παραμένουν. Εκείνο που μεταβάλλεται είναι η πίστη ότι αρκούν από μόνοι τους.

Ο Αντώνης Κλάψης αποφεύγει τον πειρασμό να γράψει ως σχολιαστής της στιγμής. Γράφει ως ιστορικός των διεθνών σχέσεων, που επιχειρεί να κατανοήσει τη μεγάλη εικόνα αποφεύγοντας τις εύκολες απαντήσεις. Προσφέρει ένα ερμηνευτικό πλαίσιο. Και σε μιαν εποχή όπου η δημόσια συζήτηση κατακλύζεται από βεβαιότητες, αυτό είναι πολύ πιο χρήσιμο.

Το «Ένας κόσμος χωρίς κανόνες;» επικεντρώνει την προσοχή του στο παρόν και κυρίως στη δύσκολη περίοδο μετάβασης που ήδη ζούμε. Μας υπενθυμίζει ότι οι διεθνείς τάξεις δεν πεθαίνουν σε μια μέρα. Φθείρονται αργά, μέσα από εξαιρέσεις, συμβιβασμούς και αντιφάσεις. Και μας καλεί να αναρωτηθούμε αν βρισκόμαστε μπροστά στο τέλος μιας εποχής ή απλώς στην αρχή μιας νέας μορφής διεθνούς κανονικότητας που ακόμη δεν έχουμε κατανοήσει.

Διαβάστε επίσης:

Βιβλίο: Μεγαλώνοντας στο τέλος του κόσμου

Βιβλίο: Η στιγμή που η κριτική έγινε εξουσία

Βιβλία για την Ιστορία, την εξουσία και τη γεωπολιτική του παρόντος

Ακολουθήστε το topontiki.gr στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις.

Δείτε όλες τις τελευταίες Ειδήσεις από την Ελλάδα και τον Κόσμο, τη στιγμή που συμβαίνουν.