Ράινχαρτ Κοζέλεκ
Κριτική και κρίση – Μελέτη για την παθογένεια του αστικού κόσμου
Μετάφραση: Αντώνης Οικονόμου
Εκδόσεις Εστία
Σελ.: 260

Το Κριτική και κρίση δημοσιεύθηκε το 1959, ωστόσο εξακολουθεί να διαβάζεται ως ένα από τα σημαντικότερα βιβλία που γράφτηκαν για τη γέννηση της νεωτερικής Ευρώπης. Τον συγγραφέα Ράινχαρτ Κοζέλεκ τον ενδιαφέρει να αφηγηθεί την ιστορία του Διαφωτισμού και ταυτόχρονα τον απασχολεί ένα ευρύτερο ερώτημα: πώς η Ευρώπη πέρασε από τον κόσμο της απολυταρχίας στον κόσμο της πολιτικής κριτικής, των επαναστάσεων, των ιδεολογιών και τελικά των κρίσεων που συνόδευσαν τη νεωτερική εποχή.

Η έρευνά του ξεκινά από τον δέκατο όγδοο αιώνα, όμως το βλέμμα του είναι στραμμένο πολύ μακρύτερα. Πίσω από τις φιλοσοφικές συζητήσεις, τις λέσχες, τα σαλόνια και τα μεγάλα κείμενα του Διαφωτισμού αναζητεί τους μηχανισμούς που διαμόρφωσαν τον σύγχρονο πολιτικό άνθρωπο και τη σχέση του με την ιστορία, την πρόοδο και την εξουσία.

Το 1959, η Ευρώπη βρισκόταν ακόμη στη σκιά δύο παγκοσμίων πολέμων και στην καρδιά του Ψυχρού Πολέμου. Η ήπειρος που είχε γεννήσει τον Διαφωτισμό είχε γνωρίσει το Άουσβιτς, τα γκουλάγκ, τις δικτατορίες και την ιδεολογική πόλωση σε πρωτοφανή κλίμακα. Για έναν νεαρό Γερμανό ιστορικό που είχε μεγαλώσει στη σκιά του πολέμου, το ζήτημα αφορούσε τις βαθύτερες καταβολές της ευρωπαϊκής κρίσης. Πώς έφτασε η ήπειρος που γέννησε τον Διαφωτισμό να γνωρίσει τον ολοκληρωτισμό, τις ιδεολογικές θρησκείες και τις μεγάλες πολιτικές συγκρούσεις του εικοστού αιώνα; Ο Κοζέλεκ αναζητεί την απάντηση πέρα από τα γεγονότα καθαυτά, στις πνευματικές διεργασίες που προηγήθηκαν. Γι’ αυτό και το βιβλίο αποφεύγει τις απλουστεύσεις. Ο συγγραφέας εξετάζει τις ιδέες ως ιστορικές δυνάμεις που επηρεάζουν τη συμπεριφορά των ανθρώπων, τη συγκρότηση των κοινωνιών και τον τρόπο με τον οποίο κάθε εποχή φαντάζεται το μέλλον της.

Η αφετηρία του είναι η Ευρώπη των θρησκευτικών πολέμων. Οι αιματηρές συγκρούσεις μεταξύ καθολικών και προτεσταντών είχαν καταδείξει με τον πιο σκληρό τρόπο ότι η πολιτική και η θρησκεία, όταν συγχέονται ολοκληρωτικά, μπορούν να οδηγήσουν σε ατελείωτους εμφυλίους. Η απολυταρχία εμφανίζεται τότε ως μια λύση. Το κράτος αναλαμβάνει να εγγυηθεί την ειρήνη περιορίζοντας τη σύγκρουση. Ο ηγεμόνας μονοπωλεί την πολιτική εξουσία και οι υπήκοοι αποσύρονται στον χώρο της ιδιωτικής ηθικής. Πρόκειται για έναν ιστορικό συμβιβασμό που επιτρέπει στην Ευρώπη να βγει από έναν αιώνα καταστροφών.

Εκεί ακριβώς εντοπίζει ο Κοζέλεκ τη γέννηση ενός παράδοξου. Η ίδια η απολυταρχία που επιδιώκει να περιορίσει τη σύγκρουση δημιουργεί τον χώρο μέσα στον οποίο θα αναπτυχθεί η κριτική απέναντί της. Η αστική κοινωνία, οι μορφωμένες ελίτ, οι λέσχες, τα σαλόνια, οι ακαδημίες και οι μυστικές εταιρείες συγκροτούν σταδιακά έναν κόσμο που λειτουργεί παράλληλα με το κράτος. Στην αρχή η κριτική τους εμφανίζεται ως ηθική. Οι διανοούμενοι δεν διεκδικούν την εξουσία. Κρίνουν την εξουσία. Υποτίθεται ότι βρίσκονται σε ένα ανώτερο πεδίο, εκεί όπου η λογική, η αρετή και η ανθρωπιά μπορούν να αξιολογήσουν τις πράξεις των ηγεμόνων.

Το σημείο αυτό αποτελεί και τον πυρήνα της ανάλυσης του Κοζέλεκ. Κατά την άποψή του, η κριτική δεν έμεινε ποτέ απλώς κριτική. Η ηθική αξιολόγηση του παρόντος άρχισε να συνοδεύεται από μια ολοένα ισχυρότερη βεβαιότητα για το μέλλον. Η πρόοδος έπαψε να είναι μια ελπίδα και μετατράπηκε σε ιστορική αναγκαιότητα. Η ανθρωπότητα απέκτησε έναν υποτιθέμενο προορισμό. Η ιστορία έμοιαζε πλέον να κινείται προς μια προκαθορισμένη κατεύθυνση.

Εδώ ακριβώς γεννιέται αυτό που ο Κοζέλεκ ονομάζει κρίση. Η κριτική μετατρέπεται σε πολιτική δύναμη επειδή θεωρεί ότι κατέχει το ηθικό και ιστορικό δίκαιο. Ο αντίπαλος παύει να είναι απλώς ένας πολιτικός αντίπαλος. Γίνεται εμπόδιο στην πρόοδο. Εμπόδιο στην ανθρωπότητα. Εμπόδιο στην ίδια την ιστορία.

Η παρατήρηση αυτή ίσως εξηγεί γιατί το βιβλίο εξακολουθεί να προκαλεί τόσο έντονο ενδιαφέρον. Ο αναγνώστης δύσκολα μπορεί να μην σκεφτεί τις μεγάλες ιδεολογικές συγκρούσεις του εικοστού αιώνα. Ο κομμουνισμός, ο φιλελεύθερος μεσσιανισμός, οι διάφορες εκδοχές επαναστατικής ή προοδευτικής πολιτικής μοιράζονται συχνά την ίδια βεβαιότητα ότι γνωρίζουν προς τα πού κατευθύνεται η ιστορία. Ο Κοζέλεκ δεν ισχυρίζεται ότι ο Διαφωτισμός οδήγησε αναπόφευκτα σε αυτές τις εξελίξεις. Υποστηρίζει όμως ότι δημιούργησε ένα νέο λεξιλόγιο πολιτικής νομιμοποίησης, μέσα στο οποίο η επίκληση του μέλλοντος αποκτά τεράστια δύναμη.

Το εντυπωσιακό είναι ότι το βιβλίο δεν διαβάζεται σήμερα ως ιστορικό απολίθωμα. Αντιθέτως, μοιάζει να συνομιλεί διαρκώς με τη δική μας εποχή. Ζούμε σε έναν κόσμο όπου οι πολιτικές διαφωνίες παρουσιάζονται όλο και συχνότερα ως ηθικές αναμετρήσεις. Η διαφωνία παύει να αντιμετωπίζεται ως φυσικό στοιχείο της δημοκρατικής ζωής. Στη θέση της εμφανίζεται η ηθική απαξίωση του αντιπάλου, ο οποίος περιγράφεται ως επικίνδυνος, ανήθικος ή ακατάλληλος για συμμετοχή στον δημόσιο χώρο. Η πολιτική γλώσσα πλημμυρίζει από βεβαιότητες και η ιστορία χρησιμοποιείται συχνά ως δικαστήριο που απονέμει εκ των προτέρων ετυμηγορίες.

Αυτός είναι ίσως ο λόγος που το Κριτική και κρίση εξακολουθεί να διαβάζεται με τόση προσοχή. Ο Κοζέλεκ μάς υπενθυμίζει ότι η πίστη στην πρόοδο δεν είναι πάντοτε αθώα. Ότι η ηθική υπεροχή μπορεί να μετατραπεί σε πολιτικό όπλο. Ότι οι κοινωνίες κινδυνεύουν όταν παύουν να αντιμετωπίζουν το μέλλον ως ανοιχτό πεδίο ανθρώπινης δράσης και αρχίζουν να το θεωρούν βεβαιότητα.

Η σημασία του βιβλίου, ωστόσο, δεν περιορίζεται στις πολιτικές του διαπιστώσεις. Πρόκειται επίσης για ένα έργο που άσκησε τεράστια επιρροή στη σύγχρονη ιστοριογραφία. Ο Κοζέλεκ υπήρξε ένας από τους σημαντικότερους θεωρητικούς της ιστορικής εμπειρίας και της ιστορικής συνείδησης. Αργότερα θα αναπτύξει τις διάσημες έννοιες του «χώρου εμπειρίας» και του «ορίζοντα προσδοκίας», οι οποίες επηρέασαν βαθιά τον τρόπο με τον οποίο οι ιστορικοί αντιλαμβάνονται τη σχέση παρελθόντος, παρόντος και μέλλοντος. Στο Κριτική και κρίση οι ιδέες αυτές βρίσκονται ακόμη σε εμβρυακή μορφή, αλλά είναι ήδη ορατές.

Από τον Διαφωτισμό και έπειτα, το μέλλον αποκτά πρωτόγνωρη βαρύτητα. Οι κοινωνίες αρχίζουν να το αντιμετωπίζουν ως χώρο όπου θα δικαιωθούν ή θα διαψευσθούν οι επιλογές του παρόντος. Γι’ αυτό μετατρέπεται σταδιακά σε πηγή πολιτικής νομιμοποίησης και σε αντικείμενο σκληρών ιδεολογικών συγκρούσεων. Η ανάγνωση του βιβλίου δεν είναι πάντοτε εύκολη. Ο Κοζέλεκ γράφει με τη γνωστή πυκνότητα της γερμανικής θεωρητικής παράδοσης. Η επιχειρηματολογία του απαιτεί προσήλωση και συχνά επιστροφή σε προηγούμενες σελίδες.

Ορισμένες ιστορικές αναλύσεις αντανακλούν τη βιβλιογραφία της δεκαετίας του 1950 και έχουν φυσικά δεχθεί κριτική ή αναθεώρηση από μεταγενέστερους μελετητές. Κάποιες φορές η τάση του να αναζητά μεγάλες δομές και μακρές ιστορικές συνέχειες οδηγεί σε γενικεύσεις που δύσκολα θα γίνονταν αποδεκτές χωρίς επιφυλάξεις από τη σημερινή ιστοριογραφία.

Και όμως, ακόμα και όταν διαφωνεί κανείς μαζί του, δύσκολα παύει να τον ακολουθεί. Τον απασχολεί ο τρόπος με τον οποίο κάθε εποχή οργανώνει τη σχέση της με τον χρόνο και μετατρέπει τις προσδοκίες για το μέλλον σε πολιτική και ιστορική πράξη. Προσπαθεί να εντοπίσει τις αόρατες σχέσεις ανάμεσα στις ιδέες και στις πολιτικές μορφές που γεννούν. Αναζητεί τους μηχανισμούς μέσω των οποίων μια κοινωνία αρχίζει να φαντάζεται τον εαυτό της και το μέλλον της.

Η εξαιρετική ελληνική μετάφραση του Αντώνη Οικονόμου προσφέρει στον αναγνώστη πρόσβαση σε ένα έργο που δικαίως θεωρείται πλέον κλασικό. Το εκτενές σημείωμα του επιμελητή βοηθά να κατανοήσει κανείς τόσο την εκδοτική ιστορία όσο και τις ιδιαιτερότητες ενός κειμένου που κινείται ανάμεσα στην ιστορία, τη φιλοσοφία και την πολιτική θεωρία. Πρόκειται για μια έκδοση που τιμά το πρωτότυπο έργο και αναδεικνύει την πολυπλοκότητά του χωρίς να την απλουστεύει.

Όταν κλείνει κανείς το βιβλίο, αντιλαμβάνεται ότι το πραγματικό του θέμα δεν είναι μόνο ο Διαφωτισμός. Ο Κοζέλεκ εξετάζει μια βαθύτερη μεταβολή της ευρωπαϊκής σκέψης: τον τρόπο με τον οποίο η κριτική απέκτησε πολιτικό περιεχόμενο, η πρόοδος μετατράπηκε σε ιστορική προσδοκία και το μέλλον αναδείχθηκε σε βασικό σημείο αναφοράς της δημόσιας ζωής. Γι’ αυτό το έργο εξακολουθεί να συνομιλεί με σύγχρονα ερωτήματα, πολύ πέρα από τα ιστορικά συμφραζόμενα στα οποία γεννήθηκε.

Εξήντα και πλέον χρόνια μετά την πρώτη του έκδοση, το βιβλίο διατηρεί ακέραιη τη θέση του στον ευρωπαϊκό στοχασμό. Η αξία του δεν βρίσκεται στις επιμέρους ιστορικές κρίσεις, αρκετές από τις οποίες έχουν αποτελέσει αντικείμενο συζήτησης και αναθεώρησης, αλλά στη δύναμη του βασικού του ερωτήματος. Πώς διαμορφώθηκε η πολιτική συνείδηση της νεωτερικής Ευρώπης και με ποιον τρόπο οι προσδοκίες για το μέλλον επηρέασαν την κατανόηση της ιστορίας και της πολιτικής; Γύρω από αυτό το ερώτημα εξακολουθεί να κινείται η σκέψη του Κοζέλεκ και γύρω από αυτό εξακολουθεί να περιστρέφεται το ενδιαφέρον ενός βιβλίου που δικαίως θεωρείται πλέον κλασικό.

Διαβάστε επίσης:

Βιβλία για την Ιστορία, την εξουσία και τη γεωπολιτική του παρόντος

Βιβλίο: Η μουσική, η σκέψη και ο δυτικός κόσμος

Βιβλίο: Η σκοτεινή καρδιά της ελληνικής επαρχίας

Ακολουθήστε το topontiki.gr στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις.

Δείτε όλες τις τελευταίες Ειδήσεις από την Ελλάδα και τον Κόσμο, τη στιγμή που συμβαίνουν.