Άντριου Κάνια
Φιλοσοφία της Δυτικής Μουσικής – Μια σύγχρονη εισαγωγή
Μετάφραση: Γιάννης Βογιατζής
Επιστημονική επιμέλεια: Στασινός Σταυριανέας
Εκδόσεις: Εκκρεμές
Σελ.: 416

Το βιβλίο του Άντριου Κάνια, «Φιλοσοφία της Δυτικής Μουσικής – Μια σύγχρονη εισαγωγή», κινείται έξω από τα στενά όρια ενός συνηθισμένου θεωρητικού εγχειριδίου για τη μουσική. Η μουσική εδώ παύει να αντιμετωπίζεται ως απλό πολιτιστικό προϊόν ή ως τεχνικό πεδίο εξειδικευμένων γνώσεων και μετατρέπεται σε αφετηρία μιας ευρύτερης φιλοσοφικής αναζήτησης γύρω από την τέχνη, την εμπειρία, την έκφραση, τη μορφή και τελικά τον ίδιο τον τρόπο με τον οποίο ο άνθρωπος ακούει, αισθάνεται και οργανώνει τον κόσμο του.

Ο Κάνια ανήκει στη μεγάλη παράδοση της αναλυτικής φιλοσοφίας της τέχνης, όμως το ενδιαφέρον τού βιβλίου βρίσκεται ακριβώς στο ότι κατορθώνει να ξεφύγει από τη στενή ακαδημαϊκή αυτάρκεια που συχνά συνοδεύει αυτό το πεδίο. Από τις πρώτες κιόλας σελίδες γίνεται φανερό ότι εδώ δεν έχουμε ένα ακόμη εγχειρίδιο για ειδικούς. Ο συγγραφέας επιχειρεί να δημιουργήσει μια γέφυρα ανάμεσα στη φιλοσοφική σκέψη και τη ζωντανή εμπειρία της μουσικής.

Και το κάνει ξεκινώντας από κάτι εξαιρετικά εύστοχο: το τραγούδι.

Η επιλογή αυτή έχει ιδιαίτερη σημασία. Ο ίδιος ο Κάνια εξηγεί στον πρόλογο της ελληνικής έκδοσης ότι επί δεκαετίες η φιλοσοφία της μουσικής επικεντρωνόταν σχεδόν αποκλειστικά στην «καθαρή» οργανική μουσική της δυτικής κλασικής παράδοσης. Η μουσική αντιμετωπιζόταν σαν ένα αυτόνομο αισθητικό αντικείμενο αποκομμένο από τον λόγο, το τραγούδι, τον κινηματογράφο, τη δημοφιλή κουλτούρα ή τις υβριδικές μορφές τέχνης που καθορίζουν την πραγματική ακουστική εμπειρία των ανθρώπων. Ο Κάνια θεωρεί αυτή την παράδοση περιοριστική. Και γι’ αυτό ανοίγει το βιβλίο του με την περίπτωση του Μπομπ Ντίλαν και τη συζήτηση που προκάλεσε η απονομή του Νόμπελ Λογοτεχνίας το 2016.

Δεν πρόκειται για εύκολο επικαιρικό εύρημα. Πρόκειται για στρατηγική είσοδο στο ουσιαστικό ερώτημα του βιβλίου: Τι ακριβώς είναι ένα μουσικό έργο; Πού τελειώνει η μουσική και πού αρχίζει η λογοτεχνία, η αφήγηση, η ερμηνεία, η παράσταση, η πολιτισμική εμπειρία;

Αυτό είναι και το μεγάλο προτέρημα του τόμου. Δεν φοβάται τα όρια. Αντίθετα, χτίζεται επάνω τους.

Η δομή του βιβλίου είναι εξαιρετικά μελετημένη. Μετά το εισαγωγικό κεφάλαιο για το τραγούδι, τα επόμενα κεφάλαια οργανώνονται σε μεγάλες ενότητες που εξετάζουν διαδοχικά τη φύση της μουσικής, τη συναισθηματική της λειτουργία, την εκφραστικότητα, την αισθητική αξία, την ερμηνεία, την αυθεντικότητα, τον αυτοσχεδιασμό, τη δημοφιλή μουσική και τελικά τη σχέση μουσικής και ηθικής.

Εδώ ακριβώς φαίνεται και η φιλοσοφική ωριμότητα του Κάνια. Δεν αντιμετωπίζει τη μουσική ως μεταφυσικό μυστήριο, ούτε ως αφηρημένο αντικείμενο «υψηλής κουλτούρας». Τη βλέπει ως ανθρώπινη πράξη. Ως μορφή εμπειρίας που περιλαμβάνει ακροατές, κοινωνίες, ιστορίες, τεχνολογίες, αγορές, πολιτισμούς και βαθύτερες επιθυμίες.

Γι’ αυτό και το βιβλίο αποκτά έναν πολιτισμικό χαρακτήρα. Πίσω από τα φιλοσοφικά ερωτήματα διακρίνεται διαρκώς η μεταβολή του ίδιου του δυτικού κόσμου. Η μετάβαση από την αυστηρή ιεραρχία της λόγιας μουσικής σε έναν πλανήτη ακουστικών επιρροών, όπου το Spotify, οι κινηματογραφικές μουσικές, η τζαζ, η ποπ, το τραγούδι και η κλασική παράδοση συνυπάρχουν μέσα στο ίδιο ακουστικό περιβάλλον.

Ο Κάνια δεν πανικοβάλλεται απέναντι σε αυτή τη μετάβαση. Την αντιμετωπίζει φιλοσοφικά. Αυτό έχει ιδιαίτερη σημασία σε μιαν εποχή όπου μεγάλο μέρος της συζήτησης για τη μουσική εξαντλείται είτε σε μια δημοσιογραφική επιφάνεια είτε στην τεχνική εξειδίκευση. Το βιβλίο υπενθυμίζει κάτι βαθύτερο: ότι η μουσική δεν είναι απλώς ήχος. Είναι τρόπος νοηματοδότησης της εμπειρίας.

Η ελληνική έκδοση των εκδόσεων Εκκρεμές αποδεικνύεται εξαιρετικά προσεγμένη. Η μετάφραση του Γιάννη Βογιατζή κατορθώνει να αποδώσει με σαφήνεια και ροή ένα απαιτητικό φιλοσοφικό κείμενο χωρίς να χάνει τη φυσικότητα του λόγου. Αυτό δεν είναι καθόλου αυτονόητο σε έργα αναλυτικής φιλοσοφίας, όπου η γλωσσική ακαμψία συχνά καταστρέφει τη σκέψη αντί να τη μεταφέρει. Εδώ συμβαίνει το αντίθετο. Το κείμενο διατηρεί καθαρότητα, ακρίβεια και αναγνωστική άνεση.

Ιδιαίτερα σημαντική είναι και η επιστημονική επιμέλεια του Στασινού Σταυριανέα, ο οποίος φαίνεται ότι έχει συμβάλει αποφασιστικά στη συνοχή της ελληνικής απόδοσης και στη μεταφορά της ειδικής ορολογίας ενός σύνθετου πεδίου που σπάνια διαθέτει συγκεκριμένο ελληνικό λεξιλόγιο.

Ένα ακόμη στοιχείο που κάνει εντύπωση είναι η παιδαγωγική ευφυΐα του βιβλίου. Ο Κάνια δεν γράφει για να επιδείξει γνώση. Γράφει για να εισαγάγει τον αναγνώστη σε έναν τρόπο σκέψης. Οι αναφορές σε μουσικά παραδείγματα, οι λίστες ακρόασης, η συνεχής σύνδεση θεωρίας και εμπειρίας δημιουργούν την αίσθηση ότι ο αναγνώστης συμμετέχει ενεργά σε μιαν εξελισσόμενη συζήτηση. Και ίσως εδώ βρίσκεται το πιο ουσιαστικό στοιχείο του τόμου.

Η «Φιλοσοφία της Δυτικής Μουσικής» δεν προσπαθεί να επιβάλει την αυθεντία της. Προσπαθεί να καλλιεργήσει ακροατές που σκέφτονται. Ανθρώπους που αντιλαμβάνονται ότι η μουσική αποτελεί έναν από τους πιο σύνθετους τρόπους με τους οποίους ένας πολιτισμός εκφράζει τον εαυτό του.

Σε μια περίοδο όπου η δημόσια συζήτηση γύρω από την τέχνη συχνά διολισθαίνει, είτε στον εύκολο εντυπωσιασμό είτε στην ιδεολογική κοινοτοπία, ένα βιβλίο σαν αυτό λειτουργεί σχεδόν απελευθερωτικά. Υπενθυμίζει ότι η αισθητική σκέψη εξακολουθεί να μπορεί να είναι σοβαρή χωρίς να γίνεται δυσπρόσιτη. Ότι η φιλοσοφία μπορεί ακόμη να συνομιλεί με την καθημερινή εμπειρία του ανθρώπου. Και ότι η μουσική παραμένει ένας από τους τελευταίους μεγάλους χώρους όπου η συγκίνηση, η μορφή και η σκέψη συνεχίζουν να συνυπάρχουν.

Διαβάστε επίσης:

Βιβλίο: Η σκοτεινή καρδιά της ελληνικής επαρχίας

Βιβλίο: Βασίλης Παναγιωτόπουλος – Η ευεργετική σοφία ενός σπάνιου ιστορικού

Βιβλίο: Οι μικροϊστορίες του Μάκη Τσίτα

Ακολουθήστε το topontiki.gr στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις.

Δείτε όλες τις τελευταίες Ειδήσεις από την Ελλάδα και τον Κόσμο, τη στιγμή που συμβαίνουν.