Πέντε βιβλία για να δεις αλλιώς το Μουντιάλ

Για πολλές δεκαετίες, το ποδόσφαιρο αντιμετωπιζόταν σαν ένα κυριακάτικο θέαμα που άρχιζε με τη σέντρα και τελείωνε με το τελευταίο σφύριγμα. Όμως η εμπορευματοποίησή του, όσο παράδοξο κι αν ακούγεται αυτό, το έκανε πολύ σύνθετο. Πίσω από τα τηλεοπτικά συμβόλαια, τις μεταγραφές και τις αμύθητες οικονομικές απολαβές, συνέχιζαν να κινούνται δυνάμεις που δεν εξηγούνται μόνο με τους όρους της αγοράς. Εκεί συναντιούνται η ιστορία, η πολιτική, η οικονομία, οι κοινωνικές μεταβολές, οι εθνικές ταυτότητες και, πάνω απ’ όλα, η ανάγκη του ανθρώπου να αφηγείται ιστορίες.

Η δύναμη του ποδοσφαίρου βρίσκεται στην ικανότητά του να παράγει μύθους. Πολύ πριν να το ανακαλύψουν οι ιστορικοί και οι κοινωνιολόγοι ως αντικείμενο μελέτης, είχε ήδη αρχίσει να μετατρέπει απλούς αγώνες σε προσωπικές και συλλογικές αναμνήσεις. Οι φίλαθλοι δεν θυμούνται μόνο τα γκολ. Θυμούνται πού βρίσκονταν όταν μπήκαν, ποιον αγκάλιασαν, τι συμβόλιζε εκείνη η νίκη ή εκείνη η ήττα.

Ένας τελικός Παγκοσμίου Κυπέλλου μπορεί να διαρκεί δύο ώρες. Η ιστορία του, όμως, περνά στις επόμενες γενιές σαν οικογενειακή αφήγηση. Οι μεγάλες ομάδες μετατρέπονται σε συλλογικές μνήμες, οι ποδοσφαιριστές σε σύμβολα μιας εποχής και οι διοργανώσεις σε χρονολογικά ορόσημα, όπως ένας πόλεμος, μια πολιτική αλλαγή ή μια μεγάλη κοινωνική ανατροπή.

Αυτός είναι ίσως και ο λόγος που η ποδοσφαιρική βιβλιογραφία απέκτησε τις τελευταίες δεκαετίες μια θέση που δύσκολα θα φανταζόταν κανείς παλαιότερα. Οι σημαντικότεροι συγγραφείς της έπαψαν να αντιμετωπίζουν την ιστορία του ποδοσφαίρου ως μια αλληλουχία αγώνων, αποτελεσμάτων και στατιστικών, και αναζήτησαν όσα εκτυλίσσονταν έξω από τις τέσσερις γραμμές του γηπέδου. Πίσω από κάθε Παγκόσμιο Κύπελλο διέκριναν μια εποχή. Πίσω από κάθε εθνική ομάδα, μια κοινωνία. Πίσω από κάθε μεγάλο ποδοσφαιριστή, έναν τρόπο με τον οποίο οι άνθρωποι κατασκευάζουν τους ήρωές τους.

Ίσως γι’ αυτό τα καλύτερα βιβλία για το ποδόσφαιρο διαβάζονται ως αθλητικά χρονικά αλλά και ως ιστορικά δοκίμια, ως κοινωνικές τοιχογραφίες, ως βιογραφίες εποχών που χρησιμοποιούν το ποδόσφαιρο για να μιλήσουν για κάτι πολύ ευρύτερο. Το παιχνίδι είναι η αφετηρία. Το πραγματικό τους θέμα είναι πάντοτε ο άνθρωπος.

Αρκεί να διαβάσει κανείς μερικά από τα σημαντικότερα βιβλία που γράφτηκαν τα τελευταία χρόνια για να διαπιστώσει αυτή την αλλαγή. Κανένα τους δεν αντιμετωπίζει το ποδόσφαιρο ως αυτοσκοπό. Άλλο χρησιμοποιεί το Παγκόσμιο Κύπελλο για να αφηγηθεί την ιστορία του εικοστού αιώνα, άλλο την ποδοσφαιρική διαδρομή μιας χώρας φωτίζοντας τη συλλογική της ταυτότητα, άλλο μια μεγάλη προσωπικότητα για να μιλήσει για τη φύση της ηγεσίας, της δημιουργικότητας ή της φιλοδοξίας. Διαφέρουν ως προς το αντικείμενο, συγκλίνουν όμως σε μια κοινή διαπίστωση: το ποδόσφαιρο είναι πολύ πιο ενδιαφέρον όταν το κοιτάζει κανείς έξω από τις τέσσερις γραμμές του γηπέδου.

Δεν υπάρχει καλύτερη αφετηρία γι’ αυτή τη διαδρομή από το ίδιο το Παγκόσμιο Κύπελλο.

Όταν το παιχνίδι έγινε Ιστορία

Ο Τζόναθαν Γουίλσον θεωρείται σήμερα μία από τις σημαντικότερες μορφές της ποδοσφαιρικής βιβλιογραφίας. Στο «Παγκόσμιο Κύπελλο – Δύναμη και Δόξα» αφηγείται την ιστορία της κορυφαίας ποδοσφαιρικής διοργάνωσης χρησιμοποιώντας το Μουντιάλ ως ένα ιδιότυπο πρίσμα, μέσα από το οποίο παρακολουθεί κανείς την ιστορία του εικοστού αιώνα και των πρώτων δεκαετιών του εικοστού πρώτου. Από την Ουρουγουάη του 1930 μέχρι το Κατάρ του 2022, κάθε διοργάνωση λειτουργεί σαν ένας ακόμη κρίκος σε μια πολύ μεγαλύτερη αφήγηση, όπου οι ποδοσφαιρικοί αγώνες συνυπάρχουν με τις ιδεολογικές συγκρούσεις, τις γεωπολιτικές ανακατατάξεις και τις μεταβολές των ίδιων των κοινωνιών.

Ο Γουίλσον γράφει σαν ιστορικός που επέλεξε ως χρονολόγιο τα Παγκόσμια Κύπελλα αντί για τις πολιτικές συνόδους ή τους πολέμους. Και αυτή είναι η μεγάλη πρωτοτυπία του βιβλίου. Χρησιμοποιεί το ποδόσφαιρο για να φωτίσει την Ιστορία.

Η φασιστική Ιταλία του Μουσολίνι, η μεταπολεμική Ευρώπη, ο Ψυχρός Πόλεμος, η στρατιωτική δικτατορία της Αργεντινής, η κατάρρευση των παλαιών αυτοκρατοριών, η παγκοσμιοποίηση, η εκρηκτική ανάπτυξη της τηλεόρασης και η μετατροπή του ποδοσφαίρου σε μια από τις ισχυρότερες βιομηχανίες θεάματος είναι ο αφηγηματικός του καμβάς. Ο Γουίλσον ενδιαφέρεται λιγότερο για το ποιος σήκωσε το τρόπαιο και περισσότερο για το γιατί κάθε διοργάνωση απέκτησε τη συγκεκριμένη μορφή, γιατί ανατέθηκε σε μια συγκεκριμένη χώρα και γιατί, κάθε τέσσερα χρόνια, ολόκληρος σχεδόν ο πλανήτης αποδέχεται ότι για έναν μήνα η κοινή του γλώσσα θα είναι το ποδόσφαιρο.

Έτσι, το Μουντιάλ παύει να αποτελεί μια απλή αθλητική διοργάνωση και μετατρέπεται σε έναν περιοδικό καθρέφτη του κόσμου. Δοκιμάζοντας τις ποδοσφαιρικές τους δυνατότητες, οι χώρες δοκιμάζουν και την εικόνα που έχουν για τον εαυτό τους και εκείνη που επιθυμούν να προβάλουν στους άλλους. Οι αγώνες διαρκούν ενενήντα λεπτά, αλλά η επίδρασή τους πολύ περισσότερο.

Από αυτό το παγκόσμιο αφήγημα, η μετάβαση στις εθνικές ιστορίες γίνεται σχεδόν αναπόφευκτη. Γιατί, αν το Παγκόσμιο Κύπελλο αποτελεί τη μεγαλύτερη σκηνή του ποδοσφαίρου, οι εθνικές ομάδες είναι οι φορείς διαφορετικών ιστορικών εμπειριών, διαφορετικών κοινωνιών και διαφορετικών τρόπων να αντιλαμβάνονται τη νίκη, την ήττα και, τελικά, τον ίδιο τους τον εαυτό.

Οι κοινωνίες πίσω από τις φανέλες

Δύσκολα θα βρει κανείς χαρακτηριστικότερο παράδειγμα από την Αργεντινή. Στο «Οι Άγγελοι με τα βρώμικα πρόσωπα – Η ποδοσφαιρική ιστορία της Αργεντινής», ο Τζόναθαν Γουίλσον εγκαταλείπει την παγκόσμια κλίμακα για να εστιάσει σε μία μόνο χώρα. Η αλλαγή της οπτικής, χωρίς να περιορίζει την αφήγηση, την κάνει ακόμη βαθύτερη. Στην Αργεντινή το ποδόσφαιρο εξελίχθηκε σε μια μορφή συλλογικής αυτοβιογραφίας.

Γι’ αυτό και η ιστορία αρχίζει με τη συγκρότηση της ίδιας της χώρας. Με τα κύματα της μετανάστευσης, τις κοινωνικές ανισότητες, τις πολιτικές αναταράξεις, τη γέννηση του σύγχρονου Μπουένος Άιρες και τη διαρκή αναζήτηση μιας εθνικής ταυτότητας. Μέσα από αυτή τη διαδικασία αναδύεται και το ποδόσφαιρο, σαν μία ακόμη διάλεκτος με την οποία η κοινωνία προσπαθεί να μιλήσει για τον εαυτό της.

Έτσι και οι μεγάλοι πρωταγωνιστές αποκτούν διαφορετικές διαστάσεις. Ο Ντι Στέφανο, ο Κεμπές, ο Μαραντόνα και ο Μέσι γίνονται σταθμοί μιας μεγαλύτερης αφήγησης. Ο καθένας εκφράζει μια διαφορετική στιγμή της αργεντίνικης αυτογνωσίας. Ο Γουίλσον αποφεύγει συστηματικά την αγιογραφία. Προτιμά να παρακολουθεί τη διαδρομή που οδηγεί έναν μεγάλο ποδοσφαιριστή από το γήπεδο στην Ιστορία. Εκεί ακριβώς βρίσκεται και η δύναμη του βιβλίου. Χωρίς σχεδόν να το αντιλαμβάνεται ο αναγνώστης, η ιστορία μιας εθνικής ομάδας μετατρέπεται σε ιστορία μιας χώρας. Και η ιστορία μιας χώρας γίνεται, τελικά, μια μελέτη για τον τρόπο με τον οποίο γεννιούνται οι συλλογικοί μύθοι.

Από ένα σημείο και μετά, όμως, οι κοινωνίες αρχίζουν να συμπυκνώνονται στα πρόσωπα. Οι μεγάλες εθνικές αφηγήσεις αναζητούν έναν άνθρωπο για να αποκτήσουν μορφή. Έτσι γεννιούνται οι ποδοσφαιρικοί μύθοι.

Οι μεγάλοι ποδοσφαιριστές γίνονται σύμβολα χάρη στο ταλέντο τους αλλά και επειδή, κάποια στιγμή, ανταποκρίνονται ως οντότητες στις ανάγκες μιας εποχής, στις προσδοκίες ενός λαού και στην επιθυμία εκατομμυρίων ανθρώπων να αναγνωρίσουν σε έναν άνθρωπο κάτι από τον εαυτό τους.

Οι συλλογικοί μύθοι, όμως, έχουν ένα παράδοξο. Αργά ή γρήγορα αναζητούν ένα πρόσωπο για να αποκτήσουν μορφή. Κάπως έτσι τα μεγάλα κοινωνικά αφηγήματα μετατρέπονται σε βιογραφίες.

Ο Λιονέλ Μέσι και ο Κριστιάνο Ρονάλντο υπήρξαν οι δύο τελευταίοι πραγματικά παγκόσμιοι ποδοσφαιρικοί μύθοι. Για περισσότερο από δεκαπέντε χρόνια, η σύγκρισή τους έμοιαζε σχεδόν υποχρεωτική. Το ενδιαφέρον, όμως, δεν βρίσκεται στο ερώτημα ποιος υπήρξε καλύτερος. Κάθε εποχή παράγει τα δικά της μέτρα σύγκρισης και τις δικές της βεβαιότητες. Το ουσιαστικό ερώτημα είναι διαφορετικό: πώς δύο άνθρωποι κατόρθωσαν να προσωποποιήσουν ολόκληρη την εποχή τους.

Η εποχή των ποδοσφαιρικών μύθων

Σε αυτό ακριβώς επιχειρούν να απαντήσουν οι Τζόσουα Ρόμπινσον και Τζόναθαν Κλεγκ στο «Μέσι VS Ρονάλντο».

Μέσα από αυτές τις δύο παράλληλες διαδρομές δύο σπουδαίων ποδοσφαιριστών, το βιβλίο αφηγείται τη βαθύτερη μεταμόρφωση του σύγχρονου ποδοσφαίρου: την έκρηξη των τηλεοπτικών δικαιωμάτων, την παγκοσμιοποίηση των μεγάλων συλλόγων, την επέκταση των κοινωνικών δικτύων και τη μετατροπή του κορυφαίου ποδοσφαιριστή σε μια παγκόσμια δημόσια περσόνα, που λειτουργεί ταυτόχρονα ως αθλητής, εμπορικό σήμα και πολιτισμικό σύμβολο.

Οι δύο συγγραφείς αντιλαμβάνονται ότι οι δύο πρωταγωνιστές εκπροσωπούν δύο διαφορετικούς δρόμους προς την επιτυχία. Ο Μέσι έμοιαζε να κάνει το δύσκολο να φαίνεται φυσικό. Ο Ρονάλντο έκανε το αδύνατο να μοιάζει αποτέλεσμα πειθαρχίας. Ο ένας έδινε την εντύπωση ότι γεννήθηκε ποδοσφαιριστής. Ο άλλος ότι κατασκεύασε, μέρα με τη μέρα, τον εαυτό του. Δεν είναι τυχαίο ότι οι υποστηρικτές του ενός ή του άλλου σπάνια υπερασπίζονταν μόνο έναν ποδοσφαιριστή. Υπερασπίζονταν μια συγκεκριμένη αντίληψη για το ταλέντο, την εργασία και, τελικά, την ίδια την αριστεία.

Πίσω από κάθε σπουδαίο ποδοσφαιριστή υπάρχει πάντα μια ποδοσφαιρική παράδοση, ένας τρόπος να αντιλαμβάνεται μια κοινωνία το παιχνίδι, μια ιστορία που προηγείται του ίδιου και συχνά τον υπερβαίνει.

Και αν υπάρχει χώρα που ταυτίστηκε όσο καμία άλλη με την ίδια την ιστορία του σύγχρονου ποδοσφαίρου, αυτή είναι η Αγγλία. Εκεί διαμορφώθηκαν οι κανόνες του παιχνιδιού, οργανώθηκαν τα πρώτα πρωταθλήματα και δημιουργήθηκαν οι θεσμοί που αποτέλεσαν το πρότυπο για ολόκληρο τον κόσμο. Κι όμως, η χώρα που δίδαξε το ποδόσφαιρο στις πέντε ηπείρους, εξακολουθεί να μετρά μία και μοναδική κατάκτηση του Παγκοσμίου Κυπέλλου!

Στην «Ιστορία των Τριών Λιονταριών», ο Πολ Χέιγουορντ χρησιμοποιεί την πορεία της Εθνικής Αγγλίας για να μιλήσει για τη σχέση μιας κοινωνίας με το παρελθόν της. Η Αγγλία εξακολουθεί να συνομιλεί με το 1966 όπως άλλοι λαοί συνομιλούν με τις μεγάλες ιδρυτικές στιγμές της ιστορίας τους. Κάθε μεγάλη διοργάνωση ξανανοίγει την ίδια συζήτηση, κάθε αποκλεισμός επαναφέρει τις ίδιες αμφιβολίες, κάθε νέα γενιά ποδοσφαιριστών καλείται να αποδείξει ότι μπορεί να αποκαταστήσει μια συνέχεια που μοιάζει διαρκώς να διαφεύγει.

Ο Χέιγουορντ αντιμετωπίζει αυτή τη διαρκή προσδοκία με κατανόηση και ψυχραιμία. Και αυτό είναι που κάνει το βιβλίο του να ξεπερνά τα όρια μιας αθλητικής ιστορίας. Η πορεία της Εθνικής Αγγλίας λειτουργεί ως καθρέφτης μιας χώρας που εξακολουθεί να αναμετριέται με το βάρος της ίδιας της ιστορίας της. Το ποδόσφαιρο γίνεται, για ακόμη μία φορά, η πιο ζωντανή γλώσσα μιας συλλογικής αυτοβιογραφίας. Και κάπου εκεί, πίσω από τις διοργανώσεις, τις εθνικές ομάδες και τους μεγάλους πρωταγωνιστές, εμφανίζονται οι άνθρωποι που δεν άλλαξαν μόνο την ιστορία του ποδοσφαίρου, αλλά τον ίδιο τον τρόπο με τον οποίο το παιχνίδι γίνεται αντιληπτό.

Το παιχνίδι ως τρόπος σκέψης

Ο Γιόχαν Κρόιφ ανήκει στους ποδοσφαιριστές που σφράγισαν την εποχή τους. Ανήκει σε εκείνους τους ελάχιστους που άλλαξαν τον τρόπο με τον οποίο οι επόμενες γενιές αντιλαμβάνονται το ίδιο το παιχνίδι. Ο Γιόχαν Κρόιφ υπήρξε μία από τις ελάχιστες προσωπικότητες στην ιστορία του ποδοσφαίρου που άλλαξαν όχι μόνο τον τρόπο με τον οποίο παιζόταν το παιχνίδι, αλλά και τον τρόπο με τον οποίο γινόταν κατανοητό. Στην ιστορία του ποδοσφαίρου υπάρχουν πολλοί κορυφαίοι ποδοσφαιριστές. Υπάρχουν πολύ λιγότεροι που μπορούν να ισχυριστούν ότι άλλαξαν τον τρόπο με τον οποίο το παιχνίδι παίζεται, διδάσκεται και κατανοείται. Ο Γιόχαν Κρόιφ ανήκει σε αυτή την εξαιρετικά μικρή κατηγορία.

Η αυτοβιογραφία του διαβάζεται λιγότερο ως αφήγηση μιας μεγάλης καριέρας και περισσότερο ως διαδρομή μιας ποδοσφαιρικής σκέψης. Γι’ αυτό η μεγαλύτερη κληρονομιά του ζει στον τρόπο με τον οποίο εξακολουθεί να αντιλαμβάνεται το ποδόσφαιρο κάθε προπονητής που πιστεύει ότι το παιχνίδι κερδίζεται πρώτα με το μυαλό και ύστερα με τα πόδια. Ο Κρόιφ μιλά όπως ακριβώς σκεφτόταν: απλά, άμεσα, συχνά προκλητικά, πάντοτε όμως με μια εσωτερική λογική που αποκαλύπτει γιατί υπήρξε τόσο διαφορετικός.

Για τον Κρόιφ το ποδόσφαιρο υπήρξε ένας τρόπος να οργανώνεις τον χώρο, να διαχειρίζεσαι τον χρόνο, να αντιλαμβάνεσαι τη συνεργασία και να μετατρέπεις τη δημιουργικότητα σε μορφή πειθαρχίας. Ήταν μια διαρκής άσκηση σκέψης. Ο χώρος, ο χρόνος, η κίνηση χωρίς την μπάλα, η ευθύνη απέναντι στην ομάδα, η δημιουργικότητα ως μορφή πειθαρχίας, συνθέτουν μια φιλοσοφία που επηρέασε όχι μόνο τον Άγιαξ και την Μπαρτσελόνα, αλλά ολόκληρη τη σύγχρονη προπονητική. Η μεγαλύτερη κληρονομιά του πέρασε στον τρόπο με τον οποίο σκέφτεται το ποδόσφαιρο μια ολόκληρη σχολή προπονητών. Βρίσκεται στον τρόπο με τον οποίο εκατοντάδες προπονητές και χιλιάδες ποδοσφαιριστές εξακολουθούν να αντιλαμβάνονται το παιχνίδι μισό αιώνα αργότερα.

Κοιτάζοντας αυτά τα πέντε βιβλία διαπιστώνει κανείς ότι το ποδόσφαιρο υπήρξε πολύ περισσότερα από ένα άθλημα. Υπήρξε ένας διαφορετικός τρόπος να αφηγηθεί κανείς τον εικοστό αιώνα, να παρακολουθήσει τη διαμόρφωση των εθνικών ταυτοτήτων, να κατανοήσει τη γέννηση της παγκόσμιας βιομηχανίας του θεάματος και να δει πώς οι κοινωνίες κατασκευάζουν τους μύθους τους. Το γήπεδο είναι πάντοτε το σημείο εκκίνησης. Η πραγματική ιστορία αρχίζει έξω από τις τέσσερις γραμμές του.

Ίσως αυτή να είναι και η ουσιαστικότερη προσφορά της μεγάλης ποδοσφαιρικής βιβλιογραφίας. Διασώζει την ιστορία ενός παιχνιδιού όπως αυτή αποτυπώθηκε στις ζωές των ανθρώπων που πίστεψαν, πανηγύρισαν, απογοητεύτηκαν και αναγνώρισαν ένα κομμάτι του εαυτού τους μέσα σε αυτό. Γιατί τα μεγάλα παιχνίδια τελειώνουν πάντα με το τελευταίο σφύριγμα. Οι μεγάλες ιστορίες όχι. Συνεχίζουν να αλλάζουν μορφή. Γίνονται αναμνήσεις, αφηγήσεις, διαφωνίες, θρύλοι. Και κάποτε περνούν στις σελίδες ενός βιβλίου, όπου παύουν να ανήκουν μόνο στους φιλάθλους και αρχίζουν να ανήκουν στη μνήμη μιας ολόκληρης εποχής.

Τζοναθαν Γουίλσον, «Παγκόσμιο Κύπελλο – Δύναμη και Δόξα», μτφρ. Βασίλης Πουλάκος, εκδ. MVPublications, σελ. 472

Τζόναθαν Γουίλσον, «Οι Άγγελοι με τα βρώμικα πρόσωπα – Η ποδοσφαιρική ιστορία της Αργεντινής», μτφρ. Βασίλης Γεωργιώτης, εκδ. MVPublications, σελ. 529

Τζόσουα Ρόμπινσον και Τζόναθαν Κλεγκ, «Μέσι VS Ρονάλντο», μτφρ. Γιώργος Αδαμόπουλος, εκδ. MVPublications, σελ. 448

Πολ Χέιγουορντ, «Εθνική Αγγλίας – Η ιστορία των τριών λιονταριών», επίμετρο: Χρήστος Σωτηρακόπουλος, μτφρ. Βασίλης Γεωργιώτης, MVPublications, σελ. 520

Γ1ΟΧ4Ν, «Η αυτοβιογραφία», μτφρ. Σωτήρης Μήλιος, εκδ. MVPublications, σελ. 254

Διαβάστε επίσης:

Βιβλίο: Οι ψευδαισθήσεις της ισχύος και οι προειδοποιήσεις της Ιστορίας

Βιβλίο: Ο τελευταίος θαμώνας της μνήμης

Βιβλίο: Ένας κόσμος χωρίς κανόνες ή ένας κόσμος όπου οι κανόνες δεν αρκούν;

Ακολουθήστε το topontiki.gr στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις.

Δείτε όλες τις τελευταίες Ειδήσεις από την Ελλάδα και τον Κόσμο, τη στιγμή που συμβαίνουν.