Βιβλίο: Το υπουργείο της πιο αθόρυβης κρίσης

Έλενα Καρακούλη
Υπουργείο Μοναξιάς
Εκδόσεις: Καστανιώτη
Σελ.: 336

Είναι από τις πιο σημαντικές σκηνοθέτιδες της ελληνικής θεατρικής σκηνής, πλάθει παραστάσεις με ευαισθησία, λεπτότητα και λεπτομέρεια, σπούδασε ελληνική φιλολογία και θεατρολογία στην Αθήνα και δραματουργία στη Γερμανία, διδάσκει λογοτεχνία και φιλοσοφία στη Γερμανική Σχολή Αθηνών και ήταν δύο χρόνια πριν όταν μας εντυπωσίασε και μας γοήτευσε με μια άλλη της ιδιότητα, αυτή της πεζογράφου.

Η Έλενα Καρακούλη έκανε λοιπόν την πρώτη της εμφάνιση στα ελληνικά γράμματα το 2024 από τις εκδόσεις Καστανιώτη με το πρώτο της βιβλίο, μια εξαίρετη συλλογή διηγημάτων με τίτλο «Δέκα τρόποι να εκτεθείς», με ιστορίες γυναικών σε οριακές στιγμές της ζωής τους, σε πέταγμα ή πτώση ή στην προσπάθεια διαφυγής από τον ασφυκτικό κλοιό των φόβων και των επιθυμιών τους. Με τη συγκεκριμένη συλλογή, που ήταν υποψήφια για το Βραβείο Πρωτοεμφανιζόμενου Πεζογράφου του περιοδικού «Ο Αναγνώστης» και για το Βραβείο Μένη Κουμανταρέα της Εταιρείας Συγγραφέων και που αγαπήθηκε από το αναγνωστικό κοινό, η υπερδραστήρια, πολυσχιδής και πολυτάλαντη Καρακούλη «εκτέθηκε» – και πολύ καλώς έκανε – κι έτσι πλέον επάξια συγκαταλέγεται ανάμεσα στις πιο ξεχωριστές φωνές της σύγχρονης εγχώριας πεζογραφίας.

Έπειτα από έναν επιτυχή θεατρικό χειμώνα – η Καρακούλη σκηνοθέτησε ευρηματικά την παράσταση «Misery», από το ομώνυμο μυθιστόρημα του Stephen King, αποσπώντας θετικότατες κριτικές και τον καλύτερο ερμηνευτικό εαυτό των πρωταγωνιστών Φιλαρέτης Κομνηνού, Αναστάση Ροϊλού και Ευθύμη Χρήστου – και με το «Δέκα τρόποι να εκτεθείς» που είχε προηγηθεί, επέστρεψε δυναμικά στο λογοτεχνικό πεδίο, πραγματοποιώντας αναμενόμενο και θαρραλέο βήμα από τη μικρή στη μεγάλη φόρμα, από το διήγημα στο μυθιστόρημα.

Σταθερά, υπό την φροντίδα των εκδόσεων Καστανιώτη, η Έλενα Καρακούλη μόλις μας χάρισε ένα έξοχο λογοτεχνικό έργο, ένα λογοτεχνικό μανιφέστο, μια λογοτεχνική μελέτη για τη μοναξιά του ενός και των πολλών, υπό τον τίτλο «Υπουργείο Μοναξιάς». Ο τίτλος παραπέμπει κατευθείαν στο αντίστοιχο υπουργείο που σχηματίστηκε το 2018 στο Ηνωμένο Βασίλειο, με σκοπό την αντιμετώπιση του φαινομένου της (αυτο) απομόνωσης σε ευπαθείς κοινωνικές ομάδες, όπως οι άνθρωποι της τρίτης ηλικίας, και που ακολούθως, το 2021, το ίδιο υπουργείο ιδρύθηκε και στην Ιαπωνία, προκειμένου να αντιμετωπιστούν φαινόμενα απομόνωσης, βαριάς κατάθλιψης, πολλαπλών θανάτων και υψηλών ποσοστών αυτοκτονιών κατά τη διάρκεια της εφιαλτικής πανδημίας του Covid, που έμελλε να αλλάξει τον τρόπο ζωής και σκέψης παγκοσμίως. (Και τα δύο υπουργεία καταργήθηκαν στην πορεία, μετά το τέλος της πανδημίας).

Φυσικά στη χώρα μας, ένα τέτοιο υπουργείο δεν υπήρξε και δεν υπάρχει, παρά μονάχα μια ανώνυμη τηλεφωνική γραμμή ψυχολογικής υποστήριξης – ίσως γιατί στην Ελλάδα η έννοια κι η συνθήκη της μοναξιάς δεν λαμβάνονται όσο σοβαρά θα έπρεπε, ίσως γιατί στα χρόνια που ζούμε η μοναξιά απενοχοποιείται και θεωρείται mainstream, ίσως τα συχνά περιστατικά αυτοκτονιών συμπολιτών μας, σε νεαρές ηλικίες, είτε περνούν στα ψιλά γράμματα είτε ξεχνιούνται σε πολύ λίγο χρόνο είτε αντιμετωπίζονται ως περιπτώσεις βαριάς ψυχασθένειας, άρα εμείς οι «υγιείς» και «λογικοί» δεν έχουμε τέτοιες τάσεις και άρα δεν χρήζουμε ψυχολογικής υποστήριξης, νιώθουμε ένα αρχικό μούδιασμα, παρακολουθούμε παθητικά όσα συμβαίνουν, τα συνηθίζουμε, κι έπειτα ξεχνάμε, γιατί εμείς είμαστε ζωντανοί και κουκουλώνουμε τεχνηέντως τυχόν ψεγάδια μας, καμωνόμαστε τους σπουδαίους, συναρμολογούμε έναν δεύτερο και τρίτο εαυτό που τον πλασάρουμε σαν γυαλιστερό παράσημο στα social media.

Κι αφού ένα τέτοιο υπουργείο δεν υπάρχει, δημιουργήθηκε λογοτεχνικά με την πρωτοβουλία και την τόλμη της Έλενας Καρακούλη, με την οξύτητα, την εμβρίθεια, την ενσυναίσθηση και τη βαθιά ευαισθησία της πένας της. Εδώ, λοιπόν, η Καρακούλη αποδεικνύει εκ νέου το πόσο αξιόλογη συγγραφέας είναι, πόσο το σύνολο των ιδιοτήτων της συνδέονται τελικά με τη συγγραφή με την ίδια κατευναστική δημιουργική βροχή εικόνων, εμπειριών, βιωμάτων και ευθύβολης ματιάς στις ρωγμές του κόσμου, στον άνθρωπο, στα πάθη και στις αδυναμίες του, στη βαριά μοναξιά του, σε μια εποχή που η τεχνολογία τον φέρνει πολύ κοντά με τους άλλους και την ίδια στιγμή, ύπουλα, τον απομονώνει.

Η Έλενα Καρακούλη, με το παρόν εξαιρετικά ενδιαφέρον, χαμηλόφωνα καταγγελτικό, κομψά ειρωνικό, επίκαιρο, βαθύτατα συγκινητικό και – σε σημεία – σκληρό σαν γροθιά στο στομάχι μυθιστόρημά της, στήνει μια ιστορία που, αν διαβαζόταν μερικά χρόνια πριν, θα μπορούσε να θεωρηθεί δυστοπική με στοιχεία επιστημονικής φαντασίας. Τελικά, καθόλου δυστοπική και καθόλου φανταστική δεν θεωρείται στις μέρες μας, καθώς με την διεισδυτική γραφή της συλλαμβάνει και παρουσιάζει την πραγματικότητα και την παθογένεια της εποχής μας, την τόσο εξωστρεφή και λαμπερή εποχή μας και συνάμα τόσο δύσκολη, τοξική, ανομολόγητα μοναχική, γεμάτη ψεύδη και ψευδαισθήσεις.

Επιβεβλημένη η παρουσία ενός Υπουργείου Μοναξιάς που ιδρύεται από το κράτος εν έτει 2026, επιβεβλημένη και η ύπαρξη των ειδικών, των φροντιστών και των ακροατών ψυχικού πόνου, του απροσμέτρητου κενού και των αναρίθμητων υπαρξιακών αδιεξόδων. Η ανώνυμη πρωταγωνίστρια – αφηγήτρια έχει προσληφθεί στο υπουργείο ως επαγγελματίας ακροάτρια. Τρεις φορές την εβδομάδα επισκέπτεται ένα ίδρυμα – κάτι μεταξύ κέντρου αποκατάστασης και αναρρωτηρίου – με ενοίκους ανθρώπους μοναχικούς διαφόρων ηλικιών, που παραμένουν ανώνυμοι κι εκείνοι, έχουν για όνομα ένα αρχικό γράμμα. Είναι εκεί για να τους ακούει έχοντας τον ρόλο του φίλου και της φίλης και του συγγενούς που ποτέ δεν πάει να τους δει. Εκείνη είναι δίπλα τους διακριτικά κι υπομονετικά να ακούει σκόρπια κομμάτια απ’ το παρελθόν και το παρόν τους, τις ανησυχίες και τις φοβίες τους. Έχει κάνει σπουδές φιλοσοφίας, φέρνει εις πέρας τα καθήκοντά της, γενικά είναι αμήχανη και συγκρατημένη ακόμα κι όταν συνάπτει μια ιδιότυπη ερωτική σχέση με τον διευθυντή του υπουργείου.

Η αφηγήτρια είναι στέλεχος, κάνει επισκέψεις σε ανθρώπους είτε κατ’ οίκον είτε στους θαλάμους εξομολόγησης των ιδρυμάτων. Η καθημερινότητά της κινείται μεταξύ εργασίας, σημειώσεων από περιστατικά και βαθμούς μοναξιάς των ασθενών που αγγίζει συχνά τα όρια της υψηλής επικινδυνότητας και μεταξύ μυστικών συναντήσεων με τον διευθυντή. Εκείνος άλλοτε δείχνει ευάλωτος και ότι την έχει ανάγκη κι άλλοτε έχει κυρίαρχη συμπεριφορά πάνω της. Αινιγματικός, πότε εξωστρεφής και πότε εσωστρεφής, με μια στάση μεταξύ έρωτα και άσκησης εξουσίας που κρατά την αφηγήτρια δέσμια στα δίχτυα του.

Ώσπου στο υπουργείο προσλαμβάνεται η ωραία, εύθραυστη και δυναμική μαζί Θεοδώρα ως επιστημονική συνεργάτιδα και τραβάει την προσοχή του διευθυντή. Αρχικά δεν είναι ξεκάθαρο ποιες είναι οι αρμοδιότητές της, αλλά στην πορεία γίνεται αντιληπτό πως η νεαρή Θεοδώρα ειδικεύεται στη ρομποτική και κατασκευάζει αυτό που η ίδια δεν απέκτησε: ένα παιδί. Δηλαδή, ένα ρομπότ που βήμα βήμα παίρνει τη μορφή ανθρώπινου ομοιώματος και γίνεται μια γοητευτική, μειλίχια γυναίκα – μηχανή, με το όνομα Ελπίδα.

Η Θεοδώρα προσφέρει ως δώρο στους «πάσχοντες» την Ελπίδα και η Ελπίδα παίρνει τη θέση τής αφηγήτριας ως ακροάτρια και φροντίστρια, αναλαμβάνοντας κατ’ οίκον την ψυχολογική φροντίδα του κυρίου Κ. Εκείνη, η Ελπίδα κι εκείνος, ο κύριος Κ., σταδιακά έρχονται κοντά. Ο κύριος Κ. της μιλά για την ομορφιά, για την εμμονική του αγάπη για τις τέχνες της ζωγραφικής. Κι ενώ όλα δείχνουν να κυλούν ομαλά, ο κύριος Κ. (ο οποίος δεν είναι καθόλου τυχαίο πρόσωπο στην πλοκή) αυτοκτονεί. Τα πράγματα παίρνουν απρόσμενη τροπή και δύο απώλειες εισχωρούν η μια μέσα στην άλλη.

Η Έλενα Καρακούλη κέντησε, κυριολεκτικά, ένα άρτιο μυθιστόρημα, ανατρεπτικό, προσεγμένο ώς την τελευταία του λεπτομέρεια, ανθρωποκεντρικό, χωρίς ίχνος διδακτισμού, χωρίς κλισέ και μελό ευκολίες, το οποίο προβληματίζει, γεννά ερωτήματα, ανοίγει συζητήσεις περί ηθικής, ορίων, τεχνητής νοημοσύνης, ψυχολογικής εξάρτησης με οθόνες και ψηφιακές συνομιλίες με «μηχανές» και συνύπαρξης ανθρώπου και ρομπότ. Πατώντας στις εκδοχές τού να είναι κανείς μόνος ακόμα κι όταν δεν είναι μόνος. Παίζοντας με τις έννοιες της αγάπης, της στοργής, της αφοσίωσης, του αμείλικτου χρόνου, του πένθους, της γιορτής του πόνου και της ήττας. Βάζοντας στο μικροσκόπιο το πώς και πόσο αγαπάμε, την υπερσυνδεσιμότητα και την οικειότητα και, ταυτόχρονα, την αποξένωση και την αβάσταχτη μοναξιά. Διερευνώντας τις εσωτερικές μας χαρακιές και τα προχειροδεμένα τραύματά μας.

Μυθιστόρημα αξιώσεων προς μελέτη, προς ενδελεχή ανάγνωση, προς ανακάλυψη. Για τον κόσμο που τρέχει ιλιγγιωδώς, μας (περι)κυκλώνει, μας υψώνει, μας γκρεμίζει, μας περιστρέφει. Ενώ είμαστε πιο μόνοι από ποτέ.

Διαβάστε επίσης:

Βιβλίο: Η γνώση και η εθνική στρατηγική

«Το βύζαγμα της νύχτας»: Η ποιητική κατάθεση του Σπύρου Αραβανή ψηλαφεί το σκοτάδι και τα ανθρώπινα πάθη

Πέντε βιβλία για να δεις αλλιώς το Μουντιάλ

Ακολουθήστε το topontiki.gr στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις.

Δείτε όλες τις τελευταίες Ειδήσεις από την Ελλάδα και τον Κόσμο, τη στιγμή που συμβαίνουν.