Γκύντερ Γκρας
Λόγος εναντίον της συνήθειας
Πρόλογος: Νίκος Κ. Αλιβιζάτος
Εκδόσεις: Archive
Σελ.:86

Την άνοιξη του 1972, σε μιαν Ελλάδα που ζούσε ήδη πέντε χρόνια υπό στρατιωτική δικτατορία, ο Γκύντερ Γκρας, ένας από τους σημαντικότερους Ευρωπαίους συγγραφείς της εποχής, εμφανίστηκε στο θέατρο Άλφα προκειμένου να μιλήσει για τη δημοκρατία σε μιαν εκδήλωση που οργάνωσε η Εταιρία Μελέτης Ελληνικών Προβλημάτων, ενός σωματείου που είχε ιδρυθεί από προσωπικότητες της ελληνικής διανόησης, όπως ο Γιάγκος Πεσμαζόγλου και ο Ρόδης Ρούφος. Ήταν μια δημόσια παρέμβαση ενός συγγραφέα που ανήκε στη γενιά της μεταπολεμικής ευρωπαϊκής συνείδησης, μια γενιά που είχε ζήσει τη διάλυση της δημοκρατίας και γνώριζε το κόστος της πολιτικής σιωπής. Ο λόγος εκείνης της βραδιάς, που σήμερα κυκλοφορεί με τον τίτλο «Λόγος εναντίον της συνήθειας», επαναφέρει μια στιγμή όπου η λογοτεχνία, η πολιτική σκέψη και η ευρωπαϊκή αλληλεγγύη συναντήθηκαν μέσα σε μιαν αίθουσα της Αθήνας.

Η έκδοση συγκροτείται γύρω από τρία επίπεδα μνήμης. Στο κέντρο βρίσκεται η ίδια η διάλεξη του Γκρας, που εκφωνήθηκε στις 20 Μαρτίου 1972. Ο συγγραφέας εμφανίζεται εξαρχής με διπλή ιδιότητα ως συγγραφέας και ως Ευρωπαίος διανοούμενος. Δηλώνει ότι μιλά «σαν συγγραφέας και σαν σοσιαλδημοκράτης», μια διατύπωση που αποκαλύπτει τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόταν τον ρόλο της λογοτεχνίας. Η γραφή, για τη γενιά του, αποτελούσε ταυτόχρονα αισθητική πράξη και στάση δημόσιας ευθύνης.

Η κεντρική έννοια της ομιλίας είναι η συνήθεια. Ο Γκρας επιχειρεί να δείξει ότι οι κοινωνίες μπορούν να συνηθίσουν την απώλεια της ελευθερίας. Όταν η καταπίεση μετατρέπεται σε καθημερινότητα, η αντίδραση ατονεί και η δημοκρατία παύει να λειτουργεί ως ζωντανή εμπειρία. Η διάλεξη λειτουργεί ως προειδοποίηση για τον τρόπο με τον οποίο οι κοινωνίες εξοικειώνονται με τον περιορισμό και την απώλεια των ελευθεριών τους.

Την ιστορική σημασία της εκδήλωσης φωτίζει ο πρόλογος του Νίκου Αλιβιζάτου. Η εμφάνιση του Γκρας στην Αθήνα αποτέλεσε μια από τις σημαντικότερες δημόσιες εκδηλώσεις της Εταιρίας Μελέτης Ελληνικών Προβλημάτων, συμβάλλοντας σαν στόχο της για τη διατήρηση ενός χώρου ελεύθερης συζήτησης μέσα στο ασφυκτικό πολιτικό περιβάλλον της εποχής. Η παρουσία ενός συγγραφέα διεθνούς κύρους έδινε στην εκδήλωση μια σαφή ευρωπαϊκή διάσταση. Η δικτατορία δεν ήταν πια ένα εσωτερικό ελληνικό ζήτημα, αλλά είχε γίνει αντικείμενο δημόσιας συζήτησης στην ευρωπαϊκή διανόηση.

Σημαντική είναι και η συμβολή του Σάκη Κουρουζίδη, ο οποίος καταγράφει τον απόηχο της εκδήλωσης στον Τύπο της εποχής. Μέσα από την αφήγησή του ανασυντίθεται το πολιτισμικό τοπίο της Αθήνας των αρχών της δεκαετίας του 1970. Η διάλεξη του Γκρας παρουσιάστηκε ως γεγονός δημόσιου ενδιαφέροντος και προκάλεσε συζητήσεις για τη δημοκρατία, τον ρόλο των διανοουμένων και τη σχέση της Ελλάδας με την Ευρώπη.

Η ιστορία της επίσκεψης είχε και συνέχεια, καθώς ο Γερμανός συγγραφέας, πριν αναχωρήσει από την Ελλάδα, παραχώρησε μια εκτενή συνέντευξη στο περιοδικό «Προσανατολισμοί», η οποία δημοσιεύτηκε σε δύο συνέχειες την άνοιξη του 1972. Στη συνέντευξη αυτή μίλησε ανοιχτά για τη δημοκρατία, τον σοσιαλισμό και τον ρόλο της Ευρώπης, επιμένοντας στην ανάγκη διαρκούς πολιτικού ελέγχου της εξουσίας.

Σε μια χαρακτηριστική αποστροφή του υποστήριξε ότι ακόμη και ένας «φαύλος δημοκράτης» είναι προτιμότερος από έναν «αποτελεσματικό δικτάτορα», επειδή η δημοκρατία, ακριβώς χάρη στον δημόσιο έλεγχο, μπορεί να εξελίσσεται και να διορθώνει τα λάθη της. Η φράση αυτή προκάλεσε συζητήσεις στον ελληνικό Τύπο και ενίσχυσε το πολιτικό βάρος της παρουσίας τού συγγραφέα στην Αθήνα.

Η συνέντευξη δόθηκε σε μια περίοδο κατά την οποία η χουντική κυβέρνηση επιχειρούσε να προβάλει την εικόνα μιας «ομαλοποίησης», μιας υποτιθέμενης μετάβασης προς ένα ηπιότερο πολιτικό καθεστώς. Η εικόνα αυτή παρέμενε κυρίως ρητορική, καθώς η λογοκρισία και οι μηχανισμοί καταστολής εξακολουθούσαν να λειτουργούν κανονικά. Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, η παρέμβαση του Γκρας λειτούργησε ως υπενθύμιση ότι η ευρωπαϊκή διανόηση παρακολουθούσε στενά όσα συνέβαιναν στην Ελλάδα.

Η έκδοση αυτή αποκτά ενδιαφέρον και για έναν ακόμη λόγο. Τα τελευταία χρόνια η ιστοριογραφία της περιόδου της δικτατορίας επιχειρεί να εξετάσει την κοινωνία πέρα από το απλό δίπολο καταστολής και αντίστασης. Στο βιβλίο «Big Bang» του Στάθη Καλύβα και της Νατάσας Τριανταφύλλου αναδεικνύονται οι «παράλληλοι κόσμοι» της καθημερινής ζωής, της πολιτισμικής δημιουργίας και της κοινωνικής προσαρμογής που αναπτύχθηκαν μέσα στην περίοδο του καθεστώτος. Η κοινωνία δεν εμφανίζεται μόνο ως θύμα ή ως φορέας αντίστασης, αλλά ως σύνθετο σώμα που επιβιώνει και δημιουργεί.

Ο λόγος του Γκρας συνομιλεί έμμεσα με αυτή τη συζήτηση. Η προειδοποίηση του συγγραφέα αφορά ακριβώς τον τρόπο με τον οποίο οι κοινωνίες μπορούν να εξοικειωθούν με τον περιορισμό των ελευθεριών τους. Η συνήθεια γίνεται έτσι ένας από τους πιο αποτελεσματικούς μηχανισμούς πολιτικής αδράνειας.

Το βιβλίο αυτό δεν είναι μεγάλο σε έκταση. Είναι όμως ένα πολύτιμο τεκμήριο μιας εποχής όπου η λογοτεχνία και η δημόσια ζωή συναντήθηκαν μέσα σε μια συγκεκριμένη ιστορική στιγμή. Θυμίζει ότι η ιστορία της δημοκρατίας δεν γράφεται μόνο από πολιτικά γεγονότα. Γράφεται και από λόγους που εκφωνούνται, από συζητήσεις που ανοίγουν και από φράσεις που συνεχίζουν να αντηχούν δεκαετίες αργότερα.

Διαβάστε επίσης:

Βιβλίο: Μέση Ανατολή – Μνήμη και μαρτυρία

Βιβλίο: Το πολιτικό κέντρο ως ιδέα και ως αμφιβολία

Βιβλίο: Κατοχή και ενοχή: ένα μυθιστόρημα-κατηγορητήριο για τη μνήμη

Ακολουθήστε το topontiki.gr στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις.

Δείτε όλες τις τελευταίες Ειδήσεις από την Ελλάδα και τον Κόσμο, τη στιγμή που συμβαίνουν.