Τα σπαθιά για δυο χέρια

Η δική µας µελέτη και παρουσίαση αφορά δύο πολύ συγκεκριµένα ξίφη: δύο Dopplehander, σπαθιά αποκλειστικά για χρήση µε τα δύο χέρια. Τα σπαθιά για δύο χέρια (espees a deux mains ή spade da due mani) χρησιµοποιούνται στα πεδία των µαχών από το τέλος του 14ου αιώνα.

Το απόσπασμα που ακολουθεί, προέρχεται από το βιβλίο των Χρυσοβαλάντη Ταμπακάκη -Γιώργου Ζαχαρόπουλου «Η Ιπποτική Τέχνη του Ξίφους και η οπλομαχητική κατά τον Μεσαίωνα και την Αναγέννηση» που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Μπατσιούλας:

Η δική µας µελέτη και παρουσίαση αφορά δύο πολύ συγκεκριµένα ξίφη: δύο Dopplehander, σπαθιά αποκλειστικά για χρήση µε τα δύο χέρια. Τα σπαθιά για δύο χέρια (espees a deux mains ή spade da due mani) χρησιµοποιούνται στα πεδία των µαχών από το τέλος του 14ου αιώνα. Ο όρος όµως άρχισε να αποκτά την πραγµατική του σηµασία κατά τον 15ο και 16ο αιώνα οπότε πλέον εντατικοποιείται η χρήση τους και ταυτόχρονα εξελίσσεται και η κατασκευή τους. Έτσι έχουµε τη Γερµανο/Ελβετική ονοµασία Dopplehander (διπλά χέρια) ή Bidenhander (δύο χέρια) ή ακόµα και την Αγγλική Slaughter-swords (σπαθιά σφαγής) η οποία είναι µάλλον παραφθορά του Γερµανικού όρου Schlachterschwerter (σπαθιά µάχης). Η ονοµασία Zweihander που έχει επικρατήσει σήµερα, είναι νεολογισµός των σύγχρονων ιστορικών, καθώς δεν εµφανίζεται πουθενά στα αυθεντικά κείµενα.

Τα Dopplehander είναι πολύ ιδιαίτερα όπλα. Το συνολικό µήκος τους κυµαινόταν από 150 έως 185 εκατοστά, γεγονός που τα καθιστούσε ικανά να πλήττουν από µεγάλη απόσταση το στόχο. Είχαν µεγάλους, ευθείς ή ελαφρά κυρτωµένους φυλακτήρες σταυροειδούς τύπου, πλατύ και µακρύ ricasso (Fehlscharfe στα γερµανικά) – το µη ακονισµένο µέρος της λεπίδας που ξεκινάει αµέσως µετά τη λαβή και επιτρέπει το κράτηµα µε το χέρι ή την περιέλιξη του δαχτύλου γύρω από αυτό – για καλύτερο έλεγχο του ξίφους (ιδιαίτερα της αιχµής όσον αφορά τις νύξεις και τις τεχνικές halbschwert που αναλύονται στο επόµενο κεφάλαιο) και το βάρος τους δεν ξεπερνούσε τα 4 κιλά. Για να αντισταθµίσουν τη βραδύτητα του όπλου προσέθεταν µεταλλικά πτερύγια (parrierhaken) δεξιά και αριστερά αµέσως µετά το ricasso, τα οποία λειτουργούσαν ως δεύτερος φυλακτήρας ώστε να παγιδεύεται ή να καθυστερεί το όπλο του αντιπάλου δίνοντας χρόνο αντίδρασης στον πολεµιστή και µια επιπλέον προστασία για τα χέρια του. Τα περισσότερα από αυτά έφεραν ευµεγέθεις µεταλλικούς δακτυλίους επάνω στο φυλακτήρα, δυσκολεύοντας ακόµα περισσότερο τα κτυπήµατα του αντιπάλου.

Αν και στη Γερµανία και την Ελβετία η χρήση τους διδασκόταν και για µονοµαχία (Η Αδελφότητα Οπλοµάχων του Αγίου Μάρκου είχε το αποκλειστικό δικαίωµα διδασκαλίας του Dopplehander, όπως τους παρεχωρήθη από τον Αυτοκράτορα Φρειδερίκο τον 3ο το 1487), τα Dopplehander ήταν φτιαγµένα για το πεδίο της µάχης. Κατ’ εξοχήν όπλο για τον πεζικάριο, του παρέχει µεγάλο πλεονέκτηµα λόγω µήκους, αλλά και λόγω της µεγάλης δύναµης του χτυπήµατος, ως συνάρτησης του µήκους και του βάρους του όπλου. Χρησιµοποιούνταν κατά βάση εναντίον πυκνών σχηµατισµών λογχοφόρων των οποίων έσπαγαν τις άκρες από τις λόγχες µε τη φοβερή δύναµή τους και συνέχιζαν το καταστροφικό έργο τους τρυπώντας και κόβοντας ό,τι έβρισκαν στο διάβα τους µέχρι να σπάσει και να διαλυθεί ο εχθρικός σχηµατισµός. Ο Ιταλός ουµανιστής ιστορικός Paulus Jovius περιγράφει την καταστροφική δύναµη του όπλου στη µάχη του Fornovo το 1495, όπου οι Ελβετοί µισθοφόροι στην υπηρεσία των Γάλλων κυριολεκτικά διέλυσαν τους λογχοφόρους των Βενετών. Ήταν όπλα αποτελεσµατικά και ενάντια στο ιππικό αφού µπορούσαν να πλήξουν από µεγάλη και ασφαλή σχετικά απόσταση είτε το άλογο, είτε τον αναβάτη. Επίσης αποτελούσαν και χρήσιµο εργαλείο προστασίας των σηµαιοφόρων αφού ήταν όπλα που µπορούσαν να αντιµετωπίσουν πολλούς και διαφορετικούς αντιπάλους ταυτόχρονα. Δεν είναι άλλωστε τυχαίο ότι η Ελβετική Φρουρά, που αποτελεί τη σωµατοφυλακή του εκάστοτε Πάπα, έχει ακόµα και σήµερα Dopplehander στο οπλοστάσιο της έστω και αν η χρήση τους έχει περιοριστεί σε επιδείξεις και επίσηµες τελετές.

Οι Ελβετοί ήταν οι πρώτοι που χρησιµοποίησαν το Dopplehander εκτενώς στη µάχη σε συνδυασµό µε τον λογχοπέλεκυ και τη µακριά λόγχη. Αποτελούσαν την πιο ισχυρή πεζή στρατιωτική δύναμη της εποχής τους και σύντομα έγιναν περιζήτητοι μισθοφόροι. Η χρήση των μακριών όπλων αλλά και των επιθετικών σχηματισμών τους κατά τη διάρκεια των πολεμικών επιχειρήσεων ήταν δύο στοιχεία που συνέβαλλαν στην αποτελεσματικότητά τους.

Όμως οι πιο διάσημοι πολεμιστές που έμειναν στην Ιστορία για την εκτενή χρήση του συγκεκριμένου όπλου είναι οι περίφημοι Landsknechte (Υπηρέτες της Πατρίδας). Οι Landsknechte ήταν μισθοφόροι στρατολογημένοι από διάφορες περιοχές της Αγίας Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας και ιδιαίτερα της Γερμανίας. Ο αυτοκράτορας Μαξιμιλιανός Α’ ήταν ο πρώτος που ίδρυσε αντίστοιχο σύνταγμα στα τέλη του 15ου αιώνα, αναθέτοντας την οργάνωση και διοίκησή του στον Georg von Frundsbaerg, ο οποίος θεωρείται ο «πατέρας» των Landsknechte.

Ο βασικός οπλισμός τους ήταν η μακριά λόγχη, ο λογχοπέλεκυς, το katzbalger (δίκοπο σπαθί για ένα χέρι με φυλακτήρα σε σχήμα οριζόντιου οκτώ) και αργότερα το αρκεβούζιο. Επηρεασμένοι από τους Ελβετούς, μάχονταν σε τετράγωνους σχηματισμούς λογχοφόρων και προκαλούσαν πραγματικό τρόμο στα πεδία της μάχης. Όσοι έφεραν Dopplehander έπαιρναν διπλό μισθό (ονομάζονταν Doppelsoldner) γιατί η αποστολή τους ήταν ιδιαίτερα επικίνδυνη: έπρεπε τόσο να προστατέψουν το δικό τους σχηματισμό όσο και να διαλύσουν το σχηματισμό του αντιπάλου. Η θνησιμότητά τους ήταν υψηλή.

Οι Landsknechte ήταν σκληροί πολεμιστές με ιδιαίτερο χαρακτήρα. Ο ρουχισμός τους ήταν ανομοιογενής με πολλά έντονα και αντίθετα χρώματα σε λωρίδες για να υποδηλώνει το ατίθασο του χαρακτήρα τους. Από όπου περνούσαν μάλλον δεν άφηναν τις καλύτερες εντυπώσεις στον άμαχο πληθυσμό γιατί ήταν καβγατζήδες, μέθυσοι και εραστές του τζόγου! Αν και αυτή η περιγραφή ταιριάζει μάλλον σε κάθε μισθοφόρο πολεμιστή της εποχής, οι Landsknechte, από όπου περνούσαν, άφηναν το δικό τους ξεχωριστό στίγμα. Παρ’ όλα αυτά, η στρατιωτική τους δομή ήταν αυστηρά οργανωμένη, με τον Feldobrist (συνταγματάρχης) ως ύπατο αρχηγό του συντάγματος και υψηλότερα αμειβόμενο. Το στρατοδικείο τους ήταν αρκετά αυστηρό και οι πειθαρχικές ποινές ιδιαίτερα βαριές.

Αυτοί οι πολύχρωμοι και ατίθασοι πολεμιστές έμειναν στην Ιστορία (μαζί με τους Ελβετούς) ως ένα από τα καλύτερα και αποτελεσματικότερα σώματα πεζικού.

Είμαστε πραγματικά ευτυχείς που μας δόθηκε η ευκαιρία να μελετήσουμε και να μεταχειριστούμε δύο τέτοια εξαιρετικά ξίφη. Σε αυτό ο σημείο θα θέλαμε να ευχαριστήσουμε τη διεύθυνση του Πολεμικού Μουσείου που υπήρξε ιδιαιτέρως συνεργάσιμη στην όλη μας προσπάθεια.

Τα συγκεκριμένα σπαθιά είναι μάλλον Γερμανικής κατασκευής. Οι Ελβετοί χρησιμοποιούσαν πιο απλές φόρμες και οι Ιταλοί πιο περίτεχνες. Δεν θα θέλαμε να μπούμε σε κατασκευαστικές λεπτομέρειες αφού οι μετρήσεις αλλά και οι εικόνες που θα βρείτε παρακάτω καλύπτουν εκτενώς αυτό τον τομέα. Η συγκίνηση όμως που νιώσαμε όταν τα κρατήσαμε στα χέρια μας δεν περιγράφεται με λόγια. Η αίσθηση ότι κρατάς στα χέρια σου ένα αληθινό όπλο το οποίο έχει χρησιμοποιηθεί στη μάχη, δεν συγκρίνεται με την αίσθηση που σου δημιουργεί ένα σύγχρονο αντίγραφο, όσο ιστορικά ακριβές κι αν είναι.

Το πρώτο πράγμα που κάνει εντύπωση είναι το μικρό βάρος σε σχέση με το μήκος και τον όγκο του ή καλύτερα πόσο σωστά κατανεμημένο είναι το βάρος και πόσο ισορροπημένο είναι το όπλο. Εκεί ακριβώς έγκειται και η χρηστικότητά του στη μάχη. Παράλληλα διαπιστώσαμε για άλλη μια φορά την παραπληροφόρηση που έχει ο μέσος άνθρωπος για τα ευρωπαϊκά ξίφη κυρίως μέσω του κινηματογράφου. Ο χειρισμός τους δεν απαιτεί υπεράνθρωπη δύναμη. Ένας μέσος πολεμιστής της εποχής θα μπορούσε να τα χειριστεί αρκετά άνετα. Δοκιμάζοντας κάποια χτυπήματα από διαφορετικές πλευρές αντιληφθήκαμε ένα μικρό πρόβλημα σε τομές που γίνονται με σταύρωμα των χεριών. Εκεί υπάρχει δυσκολία λόγω όγκου και μήκους, όχι τόσο στην εκτέλεση του χτυπήματος αλλά περισσότερο στην ταχύτητα επαναφοράς για ένα δεύτερο χτύπημα ή επιστροφής σε θέση φύλαξης. Άρα είναι ένα σπαθί που μπορεί να επιφέρει πολύ δυνατά χτυπήματα με καθοδική ή ανοδική τροχιά ή ακόμα και οριζόντια, αλλά είναι σαφέστατα πιο αδύναμο και πιο αργό όταν διασταυρώνουμε τα χέρια και επιθυμούμε να αλλάξουμε απότομα γωνία και τροχιά τομής. Δεν θα ήταν ποτέ δυνατό να είναι τόσο ευέλικτο όσο ένα Langenschwert! Εκεί όμως που κρύβεται η πραγματική του δύναμη είναι στις νύξεις και ιδιαίτερα όταν, κρατώντας το από το ricasso, χρησιμοποιούμε τεχνικές halbschwert! Ουσιαστικά μεταμορφώνεται σε ένα ισχυρό και ταχύτατο δόρυ, η λεπίδα του οποίου μπορεί να χρησιμοποιηθεί σε όλο της το μήκος, και όχι μόνο στην αιχμή. Η επιπλέον προστασία που παρέχουν τα πτερύγια και οι δακτύλιοι κάνουν το συγκεκριμένο όπλο να φαντάζει πραγματικά ανίκητο! Η ικανότητά του να διαπερνά και ταυτόχρονα να καταστρέφει το στόχο του είναι μοναδική και, σε συνδυασμό με το αμυντικό του πλεονέκτημα, το καθιστά ένα πανίσχυρο πολεμικό εργαλείο.

Συμπερασματικά θα λέγαμε ότι το σπαθί για δύο χέρια αποτελεί ένα εξαίρετο δείγμα της Ευρωπαϊκής οπλοποιίας και άφησε ανεξίτηλο το στίγμα του στα πεδία των μαχών.

[email protected]

Ακολουθήστε το topontiki.gr στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις.

Δείτε όλες τις τελευταίες Ειδήσεις από την Ελλάδα και τον Κόσμο, τη στιγμή που συμβαίνουν.