Επωνύμως

Θωμάς Μοσχόπουλος: Άλλο φτωχό κι άλλο φτηνό. Ίσως τελικά να μπορούμε να χρησιμοποιήσουμε την «κρίση» σαν μια ευκαιρία να επαναξιολογηθούμε. Ειδάλλως ας προσπαθήσουμε να καταφέρουμε να «γλυτώσουμε» για άλλη μια φορά, απλά, μίζερα, νεοελληνικά

Θωμάς Μοσχόπουλος: Άλλο φτωχό κι άλλο φτηνό

Ίσως τελικά να μπορούμε να χρησιμοποιήσουμε την «κρίση» σαν μια ευκαιρία να επαναξιολογηθούμε. Ειδάλλως ας προσπαθήσουμε να καταφέρουμε να «γλυτώσουμε» για άλλη μια φορά, απλά, μίζερα, νεοελληνικά

Παρ’ ότι μάλλον η έννοια «τέχνη» θα έχρηζε επειγόντως επαναδιευκρίνηση, ας παραμείνουμε στην επανεξέταση της λέξης που με τη γνωστή νεοελληνική προσκόλληση σε συρμούς, χρησιμοποιούμε προσφάτως συχνότερα και από τυπικό χαιρετισμό: «Κρίση» λοιπόν. Σύμφωνα με το λεξικό «κρίση» είναι «η διατάραξη της ομαλής πορείας μιας διαδικασίας ή η έμπρακτη αμφισβήτηση καθιερωμένων (δομών, αξιών, θεσμών κ.τ.λ.)». Η τέχνη άρα θα έπρεπε να αισθάνεται εντελώς «στο σπίτι της» σε μια τέτοια συνθήκη – εκτός βέβαια αν αντιλαμβανόμαστε την τέχνη μόνο σαν μέσο δοξολογίας των κραταιών (θνητών, αθανάτων και συστημάτων). Η τέχνη –τουλάχιστον αυτή που εγώ επικαλούμαι– από τη στιγμή που συνδέθηκε με μια κάποια μορφή σκέψης αποτύπωνε κυρίως αυτήν την «έμπρακτη αμφισβήτηση των καθιερωμένων». Αυτό ήταν το κυριότερο υλικό της: Η έκθεση και συχνά η νομιμοποίηση του διαφορετικού, του ιδιαίτερου. Το θέμα είναι ότι έχουμε μπερδευτεί τόσο βαθιά σε σχέση με το τι ακριβώς πρέπει να αμφισβητήσουμε, που αμφισβητούμε τα πάντα ή μάλλον απλώς τα απαξιώνουμε από κεκτημένη ταχύτητα χωρίς καμία ενδοσκόπηση. Τι ακριβώς κρίνεται λοιπόν μέσα από την παρούσα κρίση; Αν η τέχνη του παρόντος κλονιστεί από την οικονομική στενότητα, μήπως κρίνεται αυτή ακριβώς η σύνδεσή της με τη σκέψη; (Γιατί απ’ ό,τι θυμάμαι το να σκέφτεσαι δεν κοστίζει χρήματα). Μήπως θα πρέπει να επικαλεστούμε έναν ακόμα ορισμό του λεξικού για τη λέξη «κρίση» σύμφωνα με τον οποίο: κρίση είναι «η κατάσταση στην οποία χάνει κανείς την εμπιστοσύνη στον εαυτό του ή σε ό,τι κάνει, αμφιβάλλει για τον εαυτό του και τη ζωή του». Συχνά η καρικατούρα του σύγχρονου καλλιτέχνη προτείνεται ως μια μονίμως υπερπροβληματισμένη φιγούρα ενός υπεραπασχολημένου με τον εαυτό του ανθρώπου, που διερωτάται μονίμως για τα πάντα, ενώ δρα και κυρίως επικοινωνεί με το περιβάλλον του ελάχιστα. Όχι δεν ευαγγελίζομαι την κυριαρχία παρόμοιων personae στο καλλιτεχνικό στερέωμα του τόπου μας. Απλώς αναρωτιέμαι μήπως η κρίση μπορέσει να θέσει κάποια –επώδυνα δίχως άλλο– ερωτήματα μέσα από τα οποία κριθούμε όλοι μας, όσον αφορά το τι είδους ανάγκες μας ωθούν στην ενασχόλησή μας με το εκάστοτε πεδίο μας και τι είδους ανάγκες εξυπηρετούμε σε κοινωνικό πεδίο; Ελλοχεύει φυσικά, πάντα, ο τεράστιος κίνδυνος του λαϊκισμού. Η χρήση της «κρίσης» για να κολακευτεί το κοινό. Αλλά αυτός ακριβώς ο λαϊκισμός δεν συνδεόταν πάντοτε πιο άμεσα με την απόκτηση χρήματος, επιρροής και εν τέλει εξουσίας; Οπότε, αν η κρίση συντελείται κυρίως εντός αυτών των παραμέτρων δεν θα έπρεπε να πληγούν ακριβώς εκείνοι που χρησιμοποιούν την «τέχνη» για παρόμοιους σκοπούς; Αλλά νομίζω επιδίδομαι σε ασυγχώρητες ρομαντικές φαντασιώσεις σκεπτόμενος τοιουτοτρόπως. Δυστυχώς δεν είναι σπάνιος ο καλλιτέχνης του συναφιού μας (του θεατρικού διευκρινίζω… αν και φαντάζομαι υπάρχουν παντού αναλογίες) έτσι όπως αποτυπώνεται στον Mephisto του Klaus Mann. Ο «θεατράνθρωπος» που επιβιώνει παντού, ελίσσεται με θαυμαστά πρωτεϊκή ικανότητα, χρησιμοποιώντας και εκτός σκηνής την τέχνη του, ενώ αποποιείται εύκολα την όποια ευθύνη και εμπλοκή με την ιστορική στιγμή με την οποία συνδέεται, επικαλούμενος το ότι ήταν τόσο απορροφημένος στην τέχνη του που… δεν κατάλαβε πως… Ίσως τελικά να μπορούμε να χρησιμοποιήσουμε την «κρίση» σαν μια ευκαιρία να επαναξιολογηθούμε. Ειδάλλως ας προσπαθήσουμε να καταφέρουμε να «γλυτώσουμε» για άλλη μια φορά, απλά, μίζερα, νεοελληνικά. Αν διαλέξουμε το πρώτο, ίσως δυναμώσουμε αισθητά – εάν και εφόσον αποφύγουμε την εξαφάνισή μας. Αν πάλι εξαφανιστούμε, η απώλειά μας ίσως υπακούει σε νόμους Δαρβινικής εξέλιξης. Στη δεύτερη περίπτωση… λίγη γκρίνια… λίγη μιζέρια… και… «μπόρα είναι θα περάσει». Μια άλλη γνωστή καρικατούρα είναι αυτή του «πτωχού καλλιτέχνη». Ίσως αυτή συνδέεται περισσότερο με τις προτεραιότητες που σημαντικότατοι εκπρόσωποι των τεχνών έβαλαν στη ζωή τους και που συχνότατα δεν ήταν το χρήμα. Στην εποχή μας, όμως, παρουσιάζεται το φαινόμενο καλλιτέχνες που ούτε προσωπικό δρόμο ακολουθούν, ούτε ιδιαιτέρες επιλογές κάνουν να παραμένουν επιπλέον και απλήρωτοι. Για παράδειγμα όχι λίγοι, δυστυχώς, γνωστοί μου νέοι ηθοποιοί έχουν δεχτεί να συμμετάσχουν σε επεισόδια αθλιότατων –κατά την προσωπική μου γνώμη– τηλεοπτικών σήριαλ, αμισθί! Ποιο ακριβώς ήταν το κριτήριο της εν λόγω επιλογής; Και ως προς τι θα κριθούν παρόμοια σκεπτόμενοι καλλιτέχνες; Μήπως ως προς την πλήρη αποσύνδεση του «σκέπτεσθαι» με την τέχνη τους; Το επιχείρημά τους ήταν ότι έτσι θα άνοιγε ο κύκλος γνωριμιών τους. Θα είχαν, επομένως, αμεσότερη πρόσβαση σε μια επόμενη επιλογή από τους συντελεστές της σειράς! Αν είναι, λοιπόν, η τέχνη να δεινοπαθήσει μήπως έτσι συνειδητοποιηθεί και ενηλικιωθεί επιτέλους; Το «πενία τέχνας κατεργάζεται» ίσως είναι ένα στερεότυπο που μάλλον θα βαρεθούμε να ακούμε και που θα ακούγεται αηδιαστικό όταν θα εκφέρεται από ανθρώπους που θα είναι εμφανές ότι χρησιμοποιούν την «κρίση» ως άλλοθι. Πόσο όμως εμφανές θα είναι και πόσο θα έχουμε διευρύνει τη σκέψη μας ώστε να διακρίνουμε το δάσος πίσω από το δέντρο; Ή μήπως θα επικαλεστούμε και πάλι τη γνωστή «ευαισθησία» μας και τις γνωστές «ανασφάλειές» μας για να ριχτούμε αλόγιστα, για άλλη μια φορά, στην κόλαση του ετεροπροσδιορισμού μας; Το «πενία τέχνας κατεργάζεται» είναι όμως και μια μεγάλη αλήθεια. Ας εντοπίσουμε πρώτα την ουσιαστική πενία μας, ας συνειδητοποιήσουμε τις πραγματικές μας ανάγκες και ας κοιτάξουμε να τις καλύψουμε σκεπτόμενοι για μια φορά έστω και τον κοινωνικό ρόλο που έχουμε ως «άνθρωποι του πνεύματος». Μπορούμε να διαχωρίσουμε το φτωχό από το φτηνό; Ας «κριθούμε» και θα δούμε. Άλλωστε η οικονομική κρίση για τους περισσότερους από μας δεν είναι κάτι καινούριο. Αναρωτηθήκατε ποτέ –ακόμα και προ κρίσης– πόσα παίρνει ο μέσος ηθοποιός του θεάτρου; Κυκλοφορούν αρκετά ανέκδοτα γύρω απ’ το θέμα. Ρωτήστε να μάθετε.

Θωμάς Μοσχόπουλος

Σκηνοθέτης

Ακολουθήστε το topontiki.gr στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις.

Δείτε όλες τις τελευταίες Ειδήσεις από την Ελλάδα και τον Κόσμο, τη στιγμή που συμβαίνουν.