Η σχέση της λογοτεχνίας με την τεχνητή νοημοσύνη έπαψε προ πολλού να ανήκει στη σφαίρα της επιστημονικής φαντασίας. Δεν είναι υπόθεση ενός μακρινού μέλλοντος, ούτε περιορίζεται σε θεωρητικές συζητήσεις περί «ρομπότ που γράφουν ποιήματα». Είναι ήδη εδώ, παρούσα στην εκδοτική παραγωγή, στη συγγραφική διαδικασία, στις μεταφράσεις, στην επιμέλεια, ακόμη και στον τρόπο με τον οποίο σκεφτόμαστε τι σημαίνει «συγγραφέας».

Η ανησυχία είναι εύλογη. Από τη στιγμή που τα γλωσσικά μοντέλα μπορούν να παράγουν αφηγήσεις, περιλήψεις, ποιητικές μιμήσεις ή ακόμα και «πρωτότυπα» κείμενα, το ερώτημα τίθεται αναπόφευκτα: απειλείται η λογοτεχνία ή αλλάζει το περιβάλλον μέσα στο οποίο γεννιέται;

Από τον μύθο στην πράξη

Ας ξεκινήσουμε από τα βασικά. Η λογοτεχνία είχε φανταστεί την τεχνητή νοημοσύνη πολύ πριν αυτή υπάρξει ως τεχνολογία. Από τον «Φρανκενστάιν» της Μέρι Σέλλεϋ μέχρι τις μηχανές σκέψης του Ισαάκ Ασίμοφ, η γραφή υπήρξε πεδίο προβολής φόβων, επιφυλάξεων αλλά και ελπίδων για τα όρια της ανθρώπινης δημιουργικότητας. Για δεκαετίες, η «μηχανή» ήταν χαρακτήρας, αλληγορία, απειλή ή υπόσχεση, πάντοτε, όμως, κάτι που βρισκόταν εντός της μυθοπλασίας.

Αυτό άλλαξε ριζικά όταν φτάσαμε στη στιγμή όπου η μηχανή έπαψε να είναι ήρωας του μυθιστορήματος και έγινε εργαλείο στο γραφείο του συγγραφέα.

Ήδη έχουν εμφανιστεί βιβλία που γράφτηκαν μέσα από συνεργασίες ανθρώπων και αλγορίθμων. Το 2018, το πειραματικό μυθιστόρημα «Στον δρόμο» παρουσιάστηκε ως μια μορφή ταξιδιωτικής αφήγησης, που γράφτηκε από τεχνητή νοημοσύνη και τροφοδοτήθηκε με το ύφος του Τζακ Κέρουακ και με δεδομένα διαδρομών. Το αποτέλεσμα, αντί να μας χαρίσει ένα νέο λογοτεχνικό αριστούργημα, κατέδειξε ότι η μηχανή μπορεί να μιμηθεί ρυθμό, επιφανειακή συνοχή και αναγνωρίσιμο ύφος, χωρίς να διαθέτει βίωμα, συνειδητή αφηγηματική επιλογή ή λόγο ύπαρξης του ίδιου του κειμένου.

Λίγο νωρίτερα, ένα άλλο έργο είχε προκαλέσει ακόμη εντονότερη συζήτηση. Το «The Day a Computer Writes a Novel» ήταν ένα σύντομο πεζό αφήγημα που έφτασε μέχρι τη μακρά λίστα λογοτεχνικού βραβείου στην Ιαπωνία. Η αμηχανία που δημιούργησε δεν αφορούσε την ποιότητά του, αλλά το γεγονός ότι κανείς δεν μπορούσε να διακρίνει με βεβαιότητα ποιο μέρος του κειμένου ανήκε στον άνθρωπο και ποιο στη μηχανή.

Και εδώ τα τεχνικά στοιχεία έχουν σημασία, ως κλειδί ερμηνείας. Το πρόγραμμα που παρήγαγε το κείμενο βασίστηκε σε αυτόματη δημιουργία λόγου με αυστηρές δομικές παραμέτρους, αντλημένες από περισσότερα από χίλια διηγήματα και κείμενα δημιουργικής γραφής του Hoshi Shinichi. Το σύστημα δημιουργήθηκε το 2015 από το Εργαστήριο Sato-Matsuzaki στο Πανεπιστήμιο Nagoya. Με άλλα λόγια, η μηχανή δεν «εμπνεύστηκε», αλλά ανασυνέθεσε, υπάκουσε σε κανόνες, μιμήθηκε πρότυπα. Η ανθρώπινη παρουσία μετακινήθηκε στο επίπεδο του σχεδιασμού, της επιλογής και της επιμέλειας.

Εδώ ακριβώς βρίσκεται και η ουσία της μετάβασης από τον μύθο στην πράξη. Η τεχνητή νοημοσύνη δεν εισβάλλει στη λογοτεχνία ως αυτόνομος δημιουργός, αλλά μας αναγκάζει να αναρωτηθούμε τι θεωρούμε πράγματι συγγραφή. Είναι το ύφος; Η δομή; Ή μήπως εκείνο το αόρατο υπόστρωμα εμπειρίας, αφηγηματικής απόφασης και ευθύνης που μέχρι σήμερα θεωρούσαμε αυτονόητα ανθρώπινο;

Τι μπορεί -και τι δεν μπορεί- να κάνει η μηχανή

Η τεχνητή νοημοσύνη γράφει. Όχι όμως με τον τρόπο που γράφει ένας συγγραφέας, κι αυτό γιατί πριν από όλα δεν έχει βίωμα (προσωπική βιογραφία), όπως στερείται μνήμης, εμπειρίας, αισθήματος απώλειας ή σωματικού χρόνου. Αυτό που διαθέτει είναι στατιστική γνώση της γλώσσας, πιθανότητες λέξεων, δομικά μοτίβα. Αυτό της επιτρέπει να παράγει κείμενα πειστικά, συχνά καλογραμμένα και συχνότερα με αναγνωρίσιμα μοτίβα, αλλά χωρίς υπαρξιακό διακύβευμα.

Εδώ βρίσκεται και η ουσία της διάκρισης. Ο συγγραφέας νιώθει, σε αντίθεση με τη μηχανή που υπολογίζει. Ωστόσο, αυτό δεν σημαίνει ότι είναι άχρηστη ή επικίνδυνη από μόνη της. Αντιθέτως, σε πολλές περιπτώσεις λειτουργεί ήδη ως βοηθητικό εργαλείο. Για παράδειγμα στην οργάνωση του υλικού σε διάφορες αφηγηματικές φόρμες (που μπορεί και να σε βασανίσει), πιθανόν σε γλωσσικές επεξεργασίες ή επισημάνσεις, πράγμα που επίσης θέλει προσοχή, καθώς δημιουργεί νεολογισμούς περίεργους. Εδώ η τεχνητή νοημοσύνη θυμίζει περισσότερο επιμελητή παρά συγγραφέα. Κάνει την εργασία ενός σοβαρού και υπάκουου επιμελητή, ο οποίος δεν έχει παραξενιές και δεν δημιουργεί εντάσεις και παρεξηγήσεις.

Το ζήτημα της αυθεντικότητας

Το μεγάλο ερώτημα που απασχολεί τον εκδοτικό κόσμο είναι η αυθεντικότητα. Ποιος είναι ο δημιουργός ενός κειμένου που έχει παραχθεί με τη βοήθεια αλγορίθμου; Ποιος φέρει την ευθύνη, το ύφος, την υπογραφή;

Ήδη μεγάλες αγορές βιβλίου συζητούν αν πρέπει να δηλώνεται η χρήση τεχνητής νοημοσύνης, όπως δηλώνεται η επιμέλεια ή η μετάφραση. Δεν πρόκειται για ηθικό πανικό, αλλά για θεσμικό ζήτημα. Η λογοτεχνία, ως πολιτισμικό προϊόν, στηρίζεται στη σχέση εμπιστοσύνης ανάμεσα στον συγγραφέα και τον αναγνώστη. Όταν αυτή θολώνει, το πρόβλημα δεν είναι αισθητικό, αλλά πολιτισμικό. Εδώ να σημειώσω τα περίφημα λογοτεχνικά δάνεια ή αλλιώς οφειλές ή δεν ξέρω πώς, και τη μεταμοντέρνα διακειμενικότητα. Ποια είναι τα όρια της αντιγραφής, του επηρεασμού ή της ιδιοποίησης ξένων συμπερασμάτων;

Νέες μορφές γραφής

Εκεί όπου τα πράγματα γίνονται πραγματικά ενδιαφέροντα είναι στις νέες μορφές γραφής που προκύπτουν. Υπάρχουν ήδη πειραματικά έργα, όπου ο συγγραφέας συνομιλεί με την τεχνητή νοημοσύνη, όχι για να παραδώσει τον έλεγχο, αλλά για να τον αμφισβητήσει ή να τον ανακαλύψει ή να ικανοποιήσει τη δικαιολογημένη του περιέργεια.

Ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι η πειραματική ταινία μικρού μήκους που γυρίστηκε το 2016. Το σενάριο του «Sunspring» ήταν γραμμένο από αλγόριθμο και σκηνοθετημένο από ανθρώπους. Το αποτέλεσμα υπήρξε παράλογο, ασύνδετο, αλλά αποκαλυπτικό, καθώς μας έδειξε τα όρια της μηχανικής αφήγησης και ταυτόχρονα τα όρια της δικής μας ανοχής στο νόημα.

Σε αυτά τα υβριδικά έργα, η τεχνητή νοημοσύνη μας αναγκάζει να επαναδιατυπώσουμε τι θεωρούμε ουσιώδες στη λογοτεχνία: την πρόθεση, την εμπειρία, τη συνείδηση.

Απειλή ή πρόκληση;

Όπως κάθε τεχνολογική αλλαγή, έτσι κι αυτή συνοδεύεται από υπερβολές. Άλλοι μιλούν για το τέλος του συγγραφέα και άλλοι για τη δημοκρατικοποίηση της γραφής. Η αλήθεια βρίσκεται, όπως συνήθως, κάπου ενδιάμεσα.

Η τεχνητή νοημοσύνη θα παράγει μαζικά κείμενα: οδηγούς, ρομαντικά μυθιστορήματα, αναγνώσματα ευρείας κατανάλωσης. Αυτό είναι σχεδόν βέβαιο. Όμως η λογοτεχνία που αξίζει να διαβαστεί, εκείνη που συνομιλεί με τον χρόνο, τη μνήμη και την ευθύνη, δεν κινδυνεύει τόσο εύκολα. Αντίθετα, ίσως ενισχυθεί. Όσο πιο εύκολη γίνεται η παραγωγή λόγου τόσο μεγαλύτερη αξία αποκτά η σιωπή, η επιλογή, η προσωπική φωνή. Βέβαια, υπάρχει μια τεράστια αλλοίωση του «γούστου», αλλά αυτό έχει συμβεί βεβαίως πολύ πριν εμφανιστεί το μηχάνημα.

Το στοίχημα των επόμενων χρόνων

Το ουσιαστικό ερώτημα που έχουμε να απαντήσουμε και έπρεπε μάλιστα να το είχαμε κάνει πολύ πριν έρθει στη ζωή μας η τεχνητή νοημοσύνη είναι το κατά πόσο εμείς θα συνεχίσουμε να διαβάζουμε με σοβαρές απαιτήσεις και όχι αν θα γράφει καλά ή όχι η τεχνητή νοημοσύνη. Αν θα ζητάμε από τη λογοτεχνία μια θέση απέναντι στον κόσμο και όχι ωραίες προτάσεις ή προοδευτικές αφηγήσεις ή woke ιστορίες για αγρίους. Η τεχνητή νοημοσύνη δεν λαμβάνει αποφάσεις. Τις εκτελεί. Και εν πάση περιπτώσει, όπως κάθε άνθρωπος έχει την καλή και την κακή πλευρά του, έτσι και η απόδοση αυτού του τεχνολογικού θαύματος εξαρτάται από το πώς θα το χρησιμοποιήσεις. Εσύ διαλέγεις την (καλή ή κακή) πλευρά.

Η σχέση λογοτεχνίας και τεχνητής νοημοσύνης βρίσκεται ήδη στα πρώτα στάδια μιας διαπραγμάτευσης και, όπως σε κάθε σοβαρή διαπραγμάτευση, το κρίσιμο στοιχείο είναι το ήθος του διαπραγματευτή. Με δυο λόγια ο χρόνος που έρχεται θα δείξει αν ο άνθρωπος εξακολουθεί να έχει κάτι ουσιαστικό να πει και να διαβάσει.

Διαβάστε επίσης:

Η χαμένη μνήμη της χριστουγεννιάτικης λογοτεχνίας

Το νέο βιβλίο του Τσάρλι Μακέσι «Always Remember» πρώτο σε πωλήσεις στο Ηνωμένο Βασίλειο

Βιβλίο: Βιβλία που διαβάσαμε