Ian Dunt & Dorian Lynskey
Φασισμός
Μετάφραση: Κωστής Πανσέληνος
Εκδόσεις: Μεταίχμιο
Σελ.: 272

Από τις πρώτες σελίδες γίνεται σαφές ότι το ερώτημα «τι είναι ο φασισμός;» τίθεται ως πρακτική δυσκολία και λιγότερο ως αφηρημένη φιλοσοφική απορία. Στη συλλογική μνήμη ο φασισμός λειτουργεί ταυτόχρονα ως ιστορικό τραύμα και ως σύγχρονη πολιτική ετικέτα. Συνδέεται με τις γνωστές εικόνες του εικοστού αιώνα – τον Χίτλερ, τον Μουσολίνι, τα στρατόπεδα, τη θεσμοποιημένη βία, τη μηχανοποίηση του ανθρώπου – και παράλληλα χρησιμοποιείται στον καθημερινό λόγο ως γενικευμένος χαρακτηρισμός για κάθε μορφή αυταρχικής συμπεριφοράς, από τον υπερβολικά αυστηρό θεσμό έως τον πολιτικό αντίπαλο. Το βιβλίο αντιμετωπίζει αυτήν τη διεύρυνση της έννοιας ως σύμπτωμα. Αναδεικνύει ότι ο φασισμός, ήδη από τη συγκρότησή του, δεν λειτούργησε ως σαφώς οριοθετημένο ιδεολογικό σύστημα, αλλά ως σύνολο πρακτικών, στάσεων και παρορμήσεων, στοιχείο που εξηγεί τη διαρκή μεταβλητότητα και τη γλωσσική του ασάφεια.

Η ιστορική αναδρομή λειτουργεί ως μέσο ανάδειξης ενός βασικού χαρακτηριστικού του φασισμού: της απουσίας σταθερού και συμπαγούς ιδεολογικού πυρήνα. Το «Δόγμα του φασισμού» του Μουσολίνι διατυπώθηκε εκ των υστέρων, ως προσπάθεια να δοθεί θεωρητική συνοχή σε μια πολιτική πρακτική που είχε ήδη εγκαθιδρυθεί. Αντίστοιχα, ο Χίτλερ δεν διαμόρφωσε ένα συνεκτικό θεωρητικό σύστημα, αλλά κινήθηκε μέσα από ένα σύνολο εμμονών, μύθων, φόβων και προκαταλήψεων. Η έλλειψη ιδεολογικής καθαρότητας αναδεικνύεται ως λειτουργικό χαρακτηριστικό του φασισμού. Του επιτρέπει να μεταβάλλεται και να προσαρμόζεται, να αντλεί στοιχεία από διαφορετικές και συχνά ασύμβατες παραδόσεις, από τον μυστικισμό έως τον τεχνοκρατισμό και από τον συντηρητισμό έως την επαναστατική ρητορική, χωρίς να περιορίζεται από εσωτερικές αντιφάσεις.

Μια από τις πιο εύστοχες αναλύσεις του βιβλίου είναι η προσέγγιση του φασισμού ως τρόπου δράσης και αντίδρασης απέναντι στον κόσμο, ως πολιτική πρακτική που αντλεί τη δύναμή της από το ένστικτο και απευθύνεται άμεσα σε αυτό. Η βία εντάσσεται σε αυτήν τη λογική ως στοιχείο έλξης και αισθητικής, ως υπόσχεση απλότητας μέσα σε ένα σύνθετο και αβέβαιο περιβάλλον. Σε αντίθεση με τις δημοκρατικές διαδικασίες που βασίζονται στη διαπραγμάτευση και την αμφισβήτηση, ο φασισμός προβάλλει την εικόνα της καθαρότητας, της ταχύτητας και της αποφασιστικής πράξης, καλλιεργώντας ένα αίσθημα βεβαιότητας που λειτουργεί καθησυχαστικά για όσους αναζητούν σταθερά σημεία αναφοράς.

Η έμφαση στην ψυχολογική διάσταση αποτελεί ένα από τα πιο σύγχρονα και ουσιαστικά στοιχεία του βιβλίου. Εκτός από τη λειτουργία των φασιστικών καθεστώτων του Μεσοπολέμου, οι συγγραφείς εξετάζουν τον τρόπο με τον οποίο η φασιστική διάθεση συνεχίζει να υπάρχει μετά το 1945. Δεν πρόκειται για επανεμφάνιση των ίδιων ιστορικών μορφών, αλλά για επανάληψη παρόμοιων παρορμήσεων σε διαφορετικά πολιτικά και κοινωνικά περιβάλλοντα. Το βιβλίο αποφεύγει τις εύκολες αναλογίες και τις απλουστεύσεις ότι, δηλαδή, ο σύγχρονος κόσμος βιώνει την επιστροφή του Τρίτου Ράιχ ή ότι κάθε αυταρχική ηγεσία ταυτίζεται με τα πρότυπα του παρελθόντος. Επισημαίνει όμως ότι καμία κοινωνία δεν διαθέτει προστασία απέναντι σε τέτοιες δυναμικές και ότι οι δημοκρατικοί θεσμοί, ακόμη και όταν εμφανίζονται σταθεροί, μπορούν να υπονομευθούν από μέσα, όταν ενισχύονται ο φόβος, το αίσθημα ταπείνωσης και η προσδοκία ενός σωτήρα.

Η συζήτηση γύρω από τη χρήση της λέξης «φασισμός» στον σύγχρονο δημόσιο λόγο αποτελεί έναν από τους πιο γόνιμους άξονες του βιβλίου. Από τη μία πλευρά, η λέξη έχει χάσει μέρος της δύναμής της λόγω της κατάχρησης. Όταν όλα είναι φασισμός, τότε τίποτα δεν είναι. Από την άλλη, η πλήρης εγκατάλειψή της ισοδυναμεί με παραίτηση από ένα πολύτιμο εργαλείο προειδοποίησης. Οι συγγραφείς κινούνται σε αυτήν τη λεπτή ισορροπία αναγνωρίζοντας ότι δεν υπάρχει αντικειμενικό τεστ για να διαγνωστεί ο φασισμός, όπως δεν υπάρχει και σαφές σημείο όπου μια κοινωνία περνά από τη δημοκρατία στον αυταρχισμό. Η ιστορία εξελίσσεται μέσα από σταδιακές μετατοπίσεις και όχι μέσω απότομων τομών.

Ιδιαίτερα εύστοχη είναι η ανάλυση της τάσης να μετατρέπεται ο φασισμός σε καθαρά ιστορικό φαινόμενο, περιορισμένο αυστηρά στην περίοδο 1919 – 1945. Αυτή η προσέγγιση, αν και καθησυχαστική, αποδεικνύεται επικίνδυνη. Αν ο φασισμός οριστεί αποκλειστικά με βάση τις στολές, τις παρελάσεις και τις συγκεκριμένες οικονομικές και γεωπολιτικές συνθήκες του Μεσοπολέμου, τότε καθίσταται αυτομάτως αδύνατος στον σύγχρονο κόσμο. Το βιβλίο επιμένει ότι μια τέτοια στενή ιστορική οριοθέτηση μας τυφλώνει απέναντι σε μορφές αυταρχισμού που λειτουργούν εντός δημοκρατικών πλαισίων, μέσα από εκλογές, μέσα από τη γλώσσα της νομιμότητας, μέσα από τη σταδιακή αποδόμηση της έννοιας της αλήθειας.

Η αναφορά στη σύγχρονη πολιτική εμπειρία, από τον Τραμπ έως τον Πούτιν και τον Όρμπαν, εντάσσεται στο βιβλίο ως έλεγχος της ιστορικής μνήμης. Οι συγγραφείς τη χρησιμοποιούν για να εξετάσουν τι σημαίνει να μιλά κανείς για φασισμό σε ένα περιβάλλον «διαχειριζόμενης δημοκρατίας», όπου οι εκλογές πραγματοποιούνται κανονικά αλλά η πολιτική ουσία μεταβάλλεται ελάχιστα. Το ενδιαφέρον στρέφεται στη διάκριση ανάμεσα στη ρητορική της εθνικής αναγέννησης και στον λαϊκισμό, καθώς και στη στιγμή κατά την οποία η επίκληση της τάξης και της ασφάλειας αρχίζει να νομιμοποιεί τον αποκλεισμό και την αυθαιρεσία. Το βιβλίο προσδίδει σε αυτά τα ζητήματα άμεσο πολιτικό και ηθικό βάρος, που καθορίζει τον τρόπο λειτουργίας των σύγχρονων κοινωνιών.

Ιδιαίτερη σημασία έχει η κριτική στάση απέναντι στις «λίστες χαρακτηριστικών» του φασισμού, από τα δεκατέσσερα σημεία του Έκο μέχρι τον «μυθικό πυρήνα» της παλιγγενεσίας που περιγράφει ο Γκρίφιν. Οι συγγραφείς αναγνωρίζουν τη χρησιμότητά τους, αλλά επισημαίνουν και τα όριά τους. Καμία λίστα δεν μπορεί να λειτουργήσει ως μαθηματικός τύπος. Δεν υπάρχει ποσοστό φασισμού που, μόλις ξεπεραστεί, ενεργοποιεί συναγερμό. Η πολιτική κρίση δεν μπορεί να ανατεθεί σε αλγόριθμους. Απαιτεί διαρκή επαγρύπνηση, ιστορική γνώση και κυρίως επίγνωση των δικών μας προκαταλήψεων.

Σε αυτό το σημείο, το βιβλίο κάνει μια ουσιαστική στροφή από τη γλώσσα στην ηθική. Το ερώτημα που θέτουν οι συγγραφείς είναι γιατί τόσοι διαφορετικοί άνθρωποι, σε διαφορετικές χώρες και εποχές, ανταποκρίνονται στην ίδια βασική υπόσχεση: την απαλλαγή από την ευθύνη της σκέψης, την παράδοση του εαυτού σε ένα σύνολο που υπόσχεται δύναμη, καθαρότητα, ανωτερότητα. Ο φασισμός δεν παρουσιάζεται απλώς ως πολιτική παθολογία, αλλά ως ανθρώπινη δυνατότητα και ως υποσυνείδητη έλξη. Ως κάτι που κρύβεται, έστω σε μικρές δόσεις, μέσα σε όλους μας.

Ο επίλογος του βιβλίου συγκεντρώνει τα βασικά του συμπεράσματα σε έναν ήρεμο, στοχαστικό τόνο. Η αντίσταση στον φασισμό παρουσιάζεται ως καθημερινή πρακτική και όχι ως ηρωική εξαίρεση. Συνδέεται με την καλλιέργεια της ατομικής ελευθερίας, της κριτικής σκέψης, της ανοχής στη διαφωνία και με τη σταθερή άρνηση να μετατρέπονται οι άλλοι σε απλές κατηγορίες. Η απόρριψη της λογικής του «εμείς και οι άλλοι» παρουσιάζεται ως πρακτική στάση ζωής και όχι ως αφηρημένη ηθική αξίωση. Το βιβλίο υπενθυμίζει ότι η δημοκρατία φθείρεται προφανώς και από βίαιες ανατροπές, αλλά και από τη σταδιακή κόπωση, τον κυνισμό και την επιθυμία να ανατεθεί η ευθύνη της σκέψης και της πολυπλοκότητας σε κάποιον άλλον.

Το βιβλίο διαβάζεται ως σοβαρό δοκίμιο για τον σύγχρονο κόσμο, με καθαρό λόγο και σαφή στόχευση. Επιδιώκει να προκαλέσει έναν ανανεωμένο διάλογο γύρω από τον τρόπο με τον οποίο χρησιμοποιούμε τις λέξεις, τις ιστορικές μνήμες και τους συλλογικούς φόβους. Η επιλογή αυτή το καθιστά απαιτητικό ανάγνωσμα, καθώς μεταφέρει την ευθύνη της κατανόησης στον αναγνώστη και τον καλεί να επανεξετάσει βεβαιότητες που συχνά θεωρούνται δεδομένες.

Η ουσιαστική ανατροπή του βιβλίου βρίσκεται στην άρνησή του να παγιώσει τον φασισμό σε έναν κλειστό ορισμό ως ένα συμβάν που εντάσσεται στο παρελθόν. Ο φασισμός εμφανίζεται ως διαρκής απειλή που μεταβάλλεται μαζί με τις κοινωνίες που τη γεννούν. Το κεντρικό συμπέρασμα είναι ότι η ευθύνη της αντίστασης παραμένει παρούσα και ενεργή, στον τρόπο που σκεφτόμαστε, μιλάμε και δρούμε στο παρόν.

Διαβάστε επίσης:

Βιβλίο: Ρεπεράζ μιας γενιάς σε κίνηση

Βιβλίο: Η τρυφερή οικονομία των λέξεων

Βιβλίο: Η Ρώμη ως ιστορική εμπειρία