Κάθε αυτοκρατορία διαγράφει μια πορεία ανόδου και πτώσης. Αλλά στην περίπτωση του ισλαμικού κόσμου, η ιστορία αυτή μοιάζει με ένα κύμα που απλώνεται, μιαν εξουσία που γεννιέται κεντρικά και μετά εκπέμπεται προς δεκάδες κατευθύνσεις, χωρίς ποτέ να χάνει εντελώς τον εαυτό της. Ωστόσο, το μεγαλύτερο λάθος σε σχέση με την ισλαμική ιστορία είναι ότι το χαλιφάτο υπήρξε μια ενιαία, ακέραιη αυτοκρατορία. Στην πραγματικότητα, μετά τον όγδοο αιώνα, η εξουσία διαμοιράστηκε σε δυναστείες που ξεφύτρωναν σαν μνημεία σε μια τεράστια έρημο.

Αυτό το φαινόμενο του πολλαπλασιασμού των δυναστειών, της ταυτόχρονης κατάρρευσης και επιβίωσης, είναι το κλειδί για να καταλάβει κανείς την ισλαμική αποικιοκρατία. Δεν υπήρξε αυτοκρατορία με σταθερό κέντρο, αλλά μια εξουσία που διαρκώς διαλυόταν και ανασυγκροτείτο αλλού.

Η πρώτη κρίση

Οι πρώτες ρίζες της κρίσης του κέντρου εμφανίζονται πολύ νωρίς. Η δολοφονία του Οθμάν (656 μ.Χ.), του τρίτου τη τάξει χαλίφη, είναι το πρώτο σύμπτωμα. Οι συγκρούσεις ανάμεσα στον αντικαταστάτη του, Αλί, και τους αντιπάλους του σηματοδοτούν τους πρώτους εμφύλιους πολέμους της ισλαμικής κοινότητας. Στις μάχες που ξέσπασαν λίγα μόλις χρόνια μετά τον θάνατο του Προφήτη, η διαμάχη αφορούσε τα πρόσωπα, αλλά στην ουσία το ερώτημα που πρόβαλε ήταν το ποιος έχει το δικαίωμα να κυβερνά στο όνομά του και με ποια νομιμοποίηση.

Από τη μία πλευρά συντάσσονταν όσοι υποστήριζαν ότι η ηγεσία πρέπει να ανήκει στους πιο άξιους και αποδεκτούς της κοινότητας κι από την άλλη, όσοι θεωρούσαν ότι μόνο η οικογένεια του Προφήτη μπορεί να φέρει αυτή τη νομιμότητα. Εκεί, μέσα στον εμφύλιο, η ενότητα του μουσουλμανικού κόσμου (Ούμα) ραγίζει οριστικά.

Έτσι γεννιούνται δύο πολιτικοί κόσμοι: ο σουνιτικός και ο σιιτικός. Αρχικά δεν εμφανίστηκαν ως ολοκληρωμένα θρησκευτικά δόγματα, αυτό θα έρθει αργότερα, αλλά ως αντίπαλες αντιλήψεις εξουσίας, νομιμότητας και διαδοχής. Δύο τρόποι να φανταστεί κανείς το κέντρο του κόσμου του Ισλάμ.

Οι Ουμαγιάδες

Με τους Ουμαγιάδες (661-750) το Ισλάμ συγκροτείται για πρώτη φορά ως πολιτική αυτοκρατορία. Η πρωτεύουσα μεταφέρεται στη Δαμασκό, η εξουσία οργανώνεται δυναστικά και οι κατακτήσεις εκτείνονται από την Ινδία έως την Ιβηρική. Η διακυβέρνηση αποκτά χαρακτήρα βασιλικού οίκου, με έμφαση στην αραβική καταγωγή και όχι στη θρησκευτική διαδοχή. Οι mawali, δηλαδή οι μη Άραβες που είχαν ασπαστεί το Ισλάμ, αλλά ήταν πολιτικά κατώτεροι, παραμένουν στο περιθώριο της εξουσίας. Η δυσαρέσκεια που συσσωρεύεται δεν αφορά μόνο κοινωνικές ανισότητες, αλλά και την αίσθηση πολιτισμικού αποκλεισμού, και θα οδηγήσει τελικά στην πτώση της δυναστείας.

Οι Αββασίδες

Με τους Αββασίδες (750-1258), το Ισλάμ γνωρίζει μια περίοδο έντονης πνευματικής και πολιτισμικής ακμής, με τη Βαγδάτη να λειτουργεί ως διοικητικό και πνευματικό κέντρο. Σταδιακά, όμως, η πραγματική εξουσία απομακρύνεται από την πρωτεύουσα. Οι επαρχίες περνούν στον έλεγχο τοπικών δυναστειών και στρατιωτικών ελίτ, ενώ περιοχές, όπως η Περσία, η Βόρεια Αφρική και η Ανδαλουσία, λειτουργούν πλέον αυτόνομα. Ο χαλίφης διατηρεί τον συμβολικό ρόλο της νομιμοποίησης, αλλά η διακυβέρνηση ασκείται αλλού. Η αυτοκρατορία επιβιώνει ως ιδέα ενότητας, έχοντας ήδη μετατραπεί σε σύνολο ανεξάρτητων κέντρων ισχύος.

Η εφεύρεση των περιφερειακών αυτοκρατοριών

Μετά τον 9ο αιώνα, η ισλαμική εξουσία παύει να συγκεντρώνεται σε ένα ενιαίο κράτος και αναδιατάσσεται σε σειρά περιφερειακών αυτοκρατοριών. Εμφανίζονται οι Σαμανίδες στην Κεντρική Ασία, οι Αγκλαβίδες στη Βόρεια Αφρική, οι Φατιμίδες στην Αίγυπτο, οι Γαζναβίδες στο Αφγανιστάν και οι Σελτζούκοι στην Περσία και τη Μικρά Ασία. Κάθε δυναστεία οργανώνει το δικό της κράτος, με ξεχωριστή διοίκηση, νόμισμα και εξωτερική πολιτική.

Παρά την πολιτική τους αυτονομία, οι περισσότερες αναγνωρίζουν τυπικά τον χαλίφη ως πηγή νομιμοποίησης. Η εξουσία λειτουργεί πλέον πολυκεντρικά: το κέντρο διατηρείται ως αναφορά, αλλά η πραγματική ισχύς βρίσκεται στην περιφέρεια. Η ισλαμική αποικιοκρατία συνεχίζεται μέσα από διαφορετικά κρατικά σχήματα, χωρίς ενιαίο μηχανισμό ελέγχου.

Το ισλαμικό «φεουδαρχικό» φαινόμενο

Ένα από τα μεγάλα παράδοξα της ισλαμικής ιστορίας είναι ότι, ενώ το Ισλάμ απορρίπτει θεωρητικά το κληρονομικό προνόμιο, οι δυναστείες γίνονται κληρονομικές με ρυθμό που θα ζήλευε η Ευρώπη του Μεσαίωνα. Το αποτέλεσμα είναι ένα είδος φεουδαλισμού χωρίς ευγένεια, όπου η πίστη είναι το νόμισμα της εξουσίας. Ο στρατηγός που καταλαμβάνει μια πόλη, μπορεί να τη διοικήσει ως προσωπικό του κτήμα. Η περιφέρεια γίνεται ρυθμιστής της εξουσίας και το κέντρο είναι απλώς ο εγγυητής της νομιμότητας.

Η εξουσία μεταναστεύει

Η άνοδος των Σελτζούκων τον 11ο αιώνα είναι καθοριστική. Είναι η στιγμή όπου η στρατιωτική δύναμη παύει να κατοικεί στην Αραβία ή την Περσία και μεταφέρεται στους Τούρκους της στέπας. Οι Σελτζούκοι καταλαμβάνουν τη Βαγδάτη (1055), διατηρώντας τον Αββασίδη χαλίφη ως πνευματική βιτρίνα και κυβερνώντας οι ίδιοι. Είναι μια πρωτοφανής εκδοχή εξουσίας: ο χαλίφης είναι ο νόμος, οι Σελτζούκοι το ξίφος.

Το κέντρο γίνεται πλέον καθαρά ιδεολογικό, ενώ η διακυβέρνηση ασκείται από μια νομαδική στρατιωτική αριστοκρατία. Το σύστημα λειτουργεί ως ένα σημείο. Αλλά η Ασία γίνεται ξανά το επίκεντρο της ισχύος και το κέντρο των Αββασιδών παραμένει μια μικρή φλόγα μέσα σε έναν κόσμο που αλλάζει.

Οι Σταυροφορίες και η αποκάλυψη της αδυναμίας

Οι Σταυροφορίες λειτουργούν ως δοκιμασία αντοχής για τον ισλαμικό κόσμο και αποκαλύπτουν μια πραγματικότητα που ώς τότε καλυπτόταν από τη συμβολική ισχύ του χαλιφάτου. Το κέντρο παραμένει ιερό και αναγνωρισμένο, αλλά αδυνατεί να ασκήσει πραγματική πολιτική και στρατιωτική εξουσία. Οι Αββασίδες δεν μπορούν να υπερασπιστούν κρίσιμες περιοχές, όπως η Συρία και η Ιερουσαλήμ, ούτε να οργανώσουν ενιαία στρατιωτική αντίδραση.

Η άμυνα και η αντεπίθεση αναλαμβάνονται από ηγεμόνες της περιφέρειας. Οι Σελτζούκοι, οι Ζενγκίδες και οι Αγιουβίδες κινούνται αυτόνομα, συγκροτούν στρατούς, συνάπτουν συμμαχίες και διεξάγουν τον πόλεμο χωρίς ουσιαστικό συντονισμό από το χαλιφάτο. Το κέντρο παρακολουθεί, νομιμοποιεί εκ των υστέρων, αλλά δεν κατευθύνει.

Αυτή η εξέλιξη είναι κρίσιμη, γιατί μεταβάλλει οριστικά τον τρόπο λειτουργίας της ισλαμικής εξουσίας. Η ενότητα δεν παράγεται πλέον από έναν κεντρικό θεσμό, αλλά από συγκυριακές συμμαχίες και ισχυρές περιφερειακές ηγεσίες. Η πολιτική πρωτοβουλία περνά σε όποιον ελέγχει στρατό, έδαφος και πόρους, όχι σε όποιον κατέχει τον τίτλο του χαλίφη.

Έτσι, κατά τη διάρκεια των Σταυροφοριών, διαμορφώνεται ένα νέο πρότυπο εξουσίας: το χαλιφάτο παραμένει ως σημείο αναφοράς και συμβολικής ενότητας, αλλά η πραγματική ισχύς είναι κατακερματισμένη. Η ισλαμική αποικιοκρατική μηχανή συνεχίζει να λειτουργεί, όχι όμως ως ενιαίο σύστημα, αλλά ως σύνολο ανεξάρτητων πολιτικών κέντρων που δρουν στο όνομα μιας κοινής ιδέας.

Η αποκάλυψη αυτή θα έχει μακροχρόνιες συνέπειες. Από εδώ και στο εξής, η ισλαμική πολιτική ιστορία θα χαρακτηρίζεται από την απόσταση ανάμεσα στη νομιμοποίηση και την εξουσία, ανάμεσα στο κέντρο που συμβολίζει την ενότητα και στην περιφέρεια που αποφασίζει και πολεμά.

Διαβάστε επίσης:

Αδύναμα διλήμματα: Προβληματισμός στην κυβέρνηση για τη δύσκολη επόμενη μέρα των εκλογών

«Εμπλοκή» στις διεργασίες συνεργασιών στην Αριστερά: Παρατείνεται το αδιέξοδο εν αναμονή των κινήσεων Τσίπρα

ΚΚΕ: Ξεκινούν οι εργασίες του 22ου Συνεδρίου – «Kόμμα έτοιμο για όλα» το κεντρικό moto της ομιλίας Κουτσούμπα