Κώστας Υφαντής

Κωνσταντίνος Φίλης

Αλέξανδρος Διακόπουλος

Μέση Ανατολή: 1945-2025. Η τυραννία των προσδοκιών και των πεποιθήσεων

Συνομιλίες με τον Μάκη Προβατά

Εκδόσεις: Πατάκη

Σελ.: 432

Το βιβλίο «Μέση Ανατολή: 1945-2025. Η τυραννία των προσδοκιών και των πεποιθήσεων» κινείται εξαρχής σε μια διαφορετική κατεύθυνση από εκείνη που συνηθίζεται στη βιβλιογραφία για την περιοχή. Αντί να αναζητά οριστικές απαντήσεις, εστιάζει στον τρόπο με τον οποίο παράγονται οι ερμηνείες, διαμορφώνονται οι προσδοκίες και παγιώνονται οι πεποιθήσεις που συνοδεύουν τη διεθνή πολιτική στη Μέση Ανατολή εδώ και ογδόντα χρόνια. Η ουσιαστική του συμβολή βρίσκεται στη μετατόπιση του ενδιαφέροντος από το γεγονός στον μηχανισμό της ερμηνείας του και στην εμμονή μας σε σχήματα κατανόησης που η πραγματικότητα διαρκώς διαψεύδει.

Η χρονική περίοδος από το 1945 έως το 2025 χρησιμοποιείται ως γραμμικός αφηγηματικός άξονας και ως πεδίο δοκιμής ιδεών και ερμηνειών. Τα γεγονότα εμφανίζονται ως σημεία συμπύκνωσης δυναμικών, όχι ως αυτοτελείς σταθμοί. Πόλεμοι, συμφωνίες, επεμβάσεις και ανακατατάξεις αποκτούν σημασία μέσα από τις προσδοκίες που τα συνόδευσαν και τις πεποιθήσεις που οικοδομήθηκαν γύρω τους. Η Μέση Ανατολή παρουσιάζεται ως χώρος όπου η πολιτική σκέψη επενδύει υπερβολικό νόημα σε έννοιες όπως η σταθερότητα, η αποτροπή και η ειρήνη, οι οποίες αντιμετωπίζονται ως αυτονόητα και αδιαμφισβήτητα σχήματα λόγου.

Η επιλογή της μορφής συνέντευξης, οργανωμένης σε ερωτήσεις και απαντήσεις, προσφέρει στο βιβλίο ένα πλεονέκτημα σπάνιο για αναλύσεις γεωπολιτικής. Οι συζητήσεις εξελίσσονται παράλληλα με τα γεγονότα, καταγράφοντας την αβεβαιότητα, την αναθεώρηση και την πίεση της στιγμής. Ο αναγνώστης παρακολουθεί τη σκέψη τη στιγμή που διαμορφώνεται, με όλα τα βάρη και τις αστοχίες της. Αυτή η προσέγγιση ενισχύει την αξιοπιστία του εγχειρήματος, καθώς η ανάλυση παρουσιάζεται ως διαδικασία και όχι ως εκ των υστέρων αποτέλεσμα σοφίας.

Ιδιαίτερη έμφαση δίνεται στη σύγκρουση Ισραήλ – Χαμάς και στις συνέπειές της για το διεθνές γίγνεσθαι. Το βιβλίο φωτίζει τη μετάβαση από μιαν εποχή άτυπων ισορροπιών σε μια φάση όπου τα λεγόμενα «κιγκλιδώματα ασφαλείας» υποχωρούν. Η επίθεση στην Ντόχα αναδεικνύεται ως κομβικό γεγονός, καθώς μεταβάλλει τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβάνονται οι περιφερειακοί και διεθνείς δρώντες τα όρια της σύγκρουσης. Η ανάλυση δείχνει πώς η διάρρηξη αυτών των ορίων επιβαρύνει συνολικά την αρχιτεκτονική ασφαλείας της περιοχής.

Η στάση των Ηνωμένων Πολιτειών καταλαμβάνει κεντρική θέση. Το βιβλίο περιγράφει μια αμερικανική πολιτική που λειτουργεί ολοένα και περισσότερο με όρους διαχείρισης κόστους και προτεραιοτήτων. Η Ουάσιγκτον εμφανίζεται να επενδύει λιγότερο σε μεγάλα αφηγήματα και περισσότερο σε στοχευμένες παρεμβάσεις, με βασικό μέλημα την αποτροπή περαιτέρω αποσταθεροποίησης και την ανάσχεση ανταγωνιστικών δυνάμεων. Η σχέση με το Ισραήλ παρουσιάζεται μέσα από αυτό το πρίσμα, ως σχέση ισχυρών συμφερόντων και όχι ως άνευ όρων ταύτιση.

Οι Συμφωνίες του Αβραάμ εξετάζονται με νηφαλιότητα. Το βιβλίο τις τοποθετεί στο πλαίσιο μιας προσπάθειας κανονικοποίησης που στηρίχθηκε σε περιφερειακούς υπολογισμούς και οικονομικά κίνητρα. Η ανάλυση αναδεικνύει τα όρια αυτής της προσέγγισης, καθώς η απουσία ουσιαστικής επίλυσης του παλαιστινιακού ζητήματος υπονομεύει κάθε μακροπρόθεσμη σταθερότητα. Η προοπτική κρατικής υπόστασης για τους Παλαιστινίους εμφανίζεται ως ιδέα παρούσα στη διπλωματική γλώσσα και ταυτόχρονα απομακρυσμένη από την πολιτική πράξη.

Το βιβλίο αφιερώνει σημαντικό χώρο στον ρόλο της Τουρκίας και του Κατάρ, αναλύοντας τη μεταξύ τους συνεργασία ως συνδυασμό οικονομικής ισχύος, στρατιωτικής παρουσίας και ιδεολογικών δεσμών. Η προσέγγιση αυτή αποφεύγει απλουστευτικά σχήματα και εξηγεί γιατί η αντιπαράθεση με αυτόν τον άξονα λαμβάνει έμμεσες μορφές. Η περιφερειακή πραγματικότητα παρουσιάζεται ως πεδίο διαρκών συμβιβασμών, όπου η σύγκρουση αντικαθίσταται συχνά από ανταγωνισμούς χαμηλότερης έντασης.

Η ελληνική διάσταση εντάσσεται οργανικά στο ευρύτερο πλαίσιο. Η Ελλάδα εμφανίζεται ως χώρα με συγκεκριμένες επιδιώξεις και περιορισμούς, σε έναν χώρο όπου οι συμμαχίες απαιτούν συνεχή αναπροσαρμογή. Το βιβλίο αποφεύγει κάθε υπερβολή σχετικά με τον ρόλο της Αθήνας και επιμένει στη σημασία της ρεαλιστικής αποτίμησης των συσχετισμών. Αυτή η προσέγγιση προσδίδει στο έργο αξιοπιστία και αποτρέπει την παγίδα της εσωστρέφειας.

Σε επίπεδο δημόσιου λόγου, το βιβλίο λειτουργεί ως αντίβαρο στην κυρίαρχη τάση απλοποίησης. Υπενθυμίζει ότι η γεωπολιτική σκέψη απαιτεί χρόνο, αμφισβητήσεις και προθυμία αναθεώρησης. Η επιμονή στην αποστασιοποίηση από συναισθηματικές ταυτίσεις ενισχύει την αναλυτική καθαρότητα, χωρίς να υποτιμά τον ανθρώπινο παράγοντα των γεγονότων. Η βία, οι απώλειες και η ανθρωπιστική καταστροφή παραμένουν παρούσες ως πραγματικά δεδομένα που βαραίνουν κάθε πολιτική επιλογή.

Η συνολική εικόνα που προκύπτει αφορά έναν κόσμο όπου η προβλεψιμότητα υποχωρεί και οι βεβαιότητες διαβρώνονται. Η Μέση Ανατολή εμφανίζεται ως χώρος όπου οι μεγάλες δυνάμεις δοκιμάζουν τα όρια της επιρροής τους και όπου οι τοπικοί δρώντες αξιοποιούν τις ρωγμές του διεθνούς συστήματος. Το βιβλίο κατορθώνει να αναδείξει αυτή τη σύνθετη εικόνα χωρίς διδακτισμό και εύκολες απαντήσεις.

Η μεγαλύτερη αξία του έργου εντοπίζεται στην πρόσκληση προς τον αναγνώστη να σκεφτεί διαφορετικά. Η αποδόμηση των προσδοκιών και των πεποιθήσεων λειτουργεί ως άσκηση πολιτικής ωριμότητας. Σε έναν δημόσιο χώρο όπου η ταχύτητα της άποψης υπερισχύει της ταχύτητας της κατανόησης, το βιβλίο προτείνει μια πιο απαιτητική στάση: προσεκτική ανάγνωση της πραγματικότητας, επίγνωση των ορίων της ανάλυσης και αποδοχή της αβεβαιότητας ως δομικού στοιχείου της διεθνούς πολιτικής. Αυτή ακριβώς η στάση καθιστά το «Μέση Ανατολή: 1945-2025. Η τυραννία των προσδοκιών και των πεποιθήσεων» ένα ουσιαστικό εργαλείο σκέψης για όποιον επιθυμεί να προσεγγίσει τα τεκταινόμενα σ’ αυτήν την περιοχή με σοβαρότητα και ευθύνη.

Διαβάστε επίσης:

Βιβλίο: Οκτώ αριστοτεχνικά διηγήματα

Βιβλίο: Η σιωπηλή γεωγραφία της απουσίας

Βιβλίο: Η καθημερινότητα του αυταρχισμού