Vincent Lemire – Gaultier Christophe
Ιερουσαλήμ – Η ιστορία μιας πόλης
Μετάφραση: Μυρτώ Καλοφωλιά
Εκδόσεις: Ίκαρος
Σελ.: 256

Αυτό που επιχειρούν ο Βενσάν Λεμίρ και ο Κριστόφ Γκωτιέ βρίσκεται στα όρια μιας αφηγηματικής πρόκλησης, που μοιάζει εκ των προτέρων αδύνατη. Σαράντα αιώνες ιστορίας, συμπυκνωμένοι σε 256 σελίδες, σε μια μορφή που παραδοσιακά συνδέεται με τη συντομία, την ένταση, την εικόνα. Ωστόσο η αφήγηση στο «Ιερουσαλήμ – Ιστορία μιας πόλης» δεν δίνει ποτέ την αίσθηση της βιασύνης. Αντιθέτως, κινείται με μια παράξενη, σχεδόν επίμονη ηρεμία, σαν να γνωρίζει ότι ο χρόνος που αφηγείται μετασχηματίζεται αέναα.

Το πρώτο που εντυπωσιάζει είναι η επιλογή της οπτικής. Στην εξιστόρηση της πόλης, ο τόπος προηγείται των ανθρώπων που την κατοικούν, η ιστορία παρακάμπτει τις μεγάλες μορφές και τη γραμμική αφήγηση της εξουσίας. Η Ιερουσαλήμ εμφανίζεται σαν ένας τόπος που δέχεται αλλεπάλληλες εγγραφές από κατακτήσεις, θρησκείες, ελπίδες, καταστροφές. Κάθε εποχή αφήνει πάνω της ένα αποτύπωμα, που καλύπτεται από το επόμενο. Το αποτέλεσμα είναι μια αφήγηση πολυσύνθετη, αλλά όχι επιφανειακή.

Η επιλογή της ελιάς ως αφηγηματικού άξονα, μιας παρουσίας που διατρέχει τον χρόνο, λειτουργεί με όλη τη συμβολική βαρύτητα των περιοχών της Μεσογείου και κατευναστικά σαν ένας αποδεκτός απ’ όλους συμβολισμός, δίχως ερμηνευτική κυριαρχία. Στέκεται εκεί, αμετακίνητη, και παρακολουθεί τους αιώνες να περνούν και να παρέρχονται. Αυτή η σιωπηλή συνέχεια δίνει στο έργο μια αίσθηση βάθους που υπερβαίνει τον όγκο των πληροφοριών, μέσα από τη συνείδηση της διάρκειας.

Το δεύτερο μεγάλο επίτευγμα είναι η αφηγηματική νηφαλιότητα. Σε έναν τόπο όπως η Ιερουσαλήμ, όπου η Ιστορία φορτίζεται σχεδόν αυτόματα με πάθος, ιδεολογία και τραύματα, η αφήγηση επιλέγει έναν τόνο συγκρατημένο. Η βία εμφανίζεται καθαρά και με ακρίβεια, σαν μέρος της ιστορικής πραγματικότητας. Η αφήγηση τη διαχειρίζεται με μέτρο, χωρίς έμφαση ή δραματοποίηση. Από αυτή τη στάση προκύπτει η δύναμή της.

Εδώ φαίνεται καθαρά η αξία της τεκμηρίωσης. Οι σκηνές και οι διάλογοι στηρίζονται σε εκατοντάδες πηγές, κάτι που κρατά την αφήγηση υπό έλεγχο και της δίνει αξιοπιστία. Έτσι, το graphic novel διατηρεί την αφηγηματική του συνοχή και τη δύναμη της εικόνας, πατώντας σε μια σταθερή ιστορική βάση που κρατά το μέτρο. Κι όμως, αυτό που ξεπερνά την τέχνη της συμπύκνωσης και την επάρκεια της τεκμηρίωσης είναι η ισορροπία. Μια ισορροπία που επιτυγχάνεται σε μια πόλη που ανήκει ταυτόχρονα σε πολλά αφηγήματα.

Τα δέκα κεφάλαια λειτουργούν ως διακριτές ενότητες. Κάθε περίοδος συνομιλεί με την προηγούμενη και προετοιμάζει την επόμενη. Κι αυτό, γιατί οι δημιουργοί αποφεύγουν στρατηγικά να παρουσιάσουν την ιστορία της πόλης μέσα από μια αλληλοδιαδοχή διαφορετικών κόσμων, επιλέγοντας συνειδητά να τη διηγηθούν ως μια συνεχή μεταμόρφωση του ίδιου χώρου. Έτσι, η αφήγηση αποκτά μιαν εσωτερική ενότητα που προκύπτει οργανικά.

Το σχέδιο του Γκωτιέ κινείται στην ίδια κατεύθυνση. Αποφεύγει τον εντυπωσιασμό και τον πειρασμό να «γεμίσει» το ιστορικό βάρος με οπτική υπερβολή. Αντιθέτως, κρατά μια λιτή γραμμή, που επιτρέπει στον αναγνώστη να σταθεί. Η εικόνα συνοδεύει το κείμενο, το ενισχύει, το κάνει ορατό χωρίς να το υπερκαλύπτει. Και κάπου εδώ ανατρέπεται και η αρχική επιφύλαξη: Μπορεί κανείς να μάθει την ιστορία μιας τόσο σύνθετης πόλης μέσα από ένα graphic novel; Το έργο κινείται σε διαφορετικό επίπεδο από μιαν ιστορική μελέτη. Η ακαδημαϊκή γραφή αναπτύσσει επιχειρήματα, συσσωρεύει λεπτομέρειες, ανοίγει αντιπαραθέσεις και ερμηνείες. Εδώ το βάρος μεταφέρεται αλλού. Το graphic novel οργανώνει το υλικό σε μορφή. Συγκρατεί τα ιστορικά στοιχεία και τα εντάσσει σε μια συνεχή αφήγηση. Η διαδοχή των εποχών αποκτά ενότητα. Ο χρόνος παύει να εμφανίζεται ως σύνολο αποσπασματικών πληροφοριών και παρουσιάζεται ως διάρκεια με κατεύθυνση. Έτσι προκύπτει μια διαφορετική γνώση. Ο αναγνώστης αποκτά εποπτεία του συνόλου, αντιλαμβάνεται τη συνέχεια των μετασχηματισμών και αισθάνεται το ιστορικό βάρος που συσσωρεύεται πάνω στον ίδιο τόπο.

Σε έναν κόσμο όπου η πληροφορία διασπάται και διαχέεται, αυτή η συνολική θέαση αποκτά ιδιαίτερη σημασία. Ο αναγνώστης ξεφυλλίζει την ιστορία μιας πόλης με αδιάλειπτη παρουσία μέσα στον χρόνο. Ένας μικρός τόπος που παράγει υπερβολική ιστορία, που συγκεντρώνει εντάσεις δυσανάλογες με το μέγεθός του, που λειτουργεί ταυτόχρονα ως σύμβολο, ως πεδίο σύγκρουσης και ως χώρος καθημερινής ζωής.

Τελικά, αυτό που μένει, εκτός από την εντύπωση της δεξιοτεχνίας, είναι η -σήμερα χαμένη- αίσθηση του μέτρου. Πρόκειται για μιαν αφήγηση που γνωρίζει τα όριά της και για τον λόγο αυτό καταφέρνει να κινηθεί μέσα σε αυτά με ακρίβεια.

Η Ιερουσαλήμ του Λεμίρ και του Γκωτιέ μάς ζητά να ιδωθεί μέσα στον δικό της χρόνο. Και αυτό, για ένα έργο που επιχειρεί να χωρέσει σαράντα αιώνες σε λίγες δεκάδες σελίδες, αποτελεί ίσως το πιο δύσκολο και το πιο ουσιαστικό επίτευγμα.

Διαβάστε επίσης:

Βιβλίο: Ο χρόνος που εγκαθίσταται μέσα στις σχέσεις

Βιβλίο: Η σκιά του Σεφεριάδη μέσα στον Σεφέρη

Βιβλίο: Νυχτερινές προσευχές στην εξορία

Ακολουθήστε το topontiki.gr στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις.

Δείτε όλες τις τελευταίες Ειδήσεις από την Ελλάδα και τον Κόσμο, τη στιγμή που συμβαίνουν.