Η πρώτη μεγάλη εγκύκλιος του νέου Πάπα δεν αφορά ούτε τον πόλεμο ούτε τη φτώχεια ούτε την κλιματική κρίση. Αφορά την τεχνητή νοημοσύνη. Και μόνο αυτό αρκεί για να καταλάβει κάποιος ότι το Βατικανό θεωρεί πλέον την Α.Ι. όχι απλώς ένα τεχνολογικό εργαλείο, αλλά το κεντρικό ηθικό και πολιτικό ζήτημα της εποχής μας.

Ο Πάπας Λέοντας ΙΔ’ επέλεξε να παρουσιάσει το όραμά του μέσα από μια εγκύκλιο η οποία είναι η κλασική μορφή παπικής διδασκαλίας που εδώ και αιώνες χρησιμοποιεί η Καθολική Εκκλησία για να τοποθετηθεί πάνω στις μεγάλες κοινωνικές κρίσεις κάθε εποχής. Το κείμενο, με τίτλο «Magnifica Humanitas» («Το Μεγαλείο της Ανθρωπότητας»), λειτουργεί σαν μια άμεση παρέμβαση στον παγκόσμιο διάλογο γύρω από την τεχνητή νοημοσύνη, την εξουσία των τεχνολογικών κολοσσών και το μέλλον της ανθρώπινης αξιοπρέπειας.

Δεν είναι τυχαίο ότι ο Πάπας επέλεξε να συγκρίνει την Α.Ι. με τον βιβλικό Πύργο της Βαβέλ. Ο Πύργος, εκτός της αλληγορικής σημασίας του, συμβολίζει την πολιτική και πολιτισμική κατάρρευση του κόσμου όπως τον ξέρουμε. Στην αφήγηση της Βαβέλ, οι άνθρωποι επιχειρούν να χτίσουν έναν πύργο που θα φτάσει μέχρι τον ουρανό οδηγούμενοι από ύβρη, φιλοδοξία και την επιθυμία ομογενοποίησης. Για τον Λέοντα, η τεχνητή νοημοσύνη κινδυνεύει να εξελιχθεί σε ένα αντίστοιχο οικοδόμημα: ένα σύστημα όπου λίγες ιδιωτικές εταιρείες συγκεντρώνουν τεράστια δύναμη, καθορίζοντας όχι μόνο την οικονομία, αλλά και τον τρόπο με τον οποίο σκεφτόμαστε, εργαζόμαστε και υπάρχουμε.

«Η βασική επιλογή δεν είναι ανάμεσα σε ένα “ναι” ή “όχι” στην τεχνολογία, αλλά ανάμεσα στην οικοδόμηση της Βαβέλ ή την ανοικοδόμηση της Ιερουσαλήμ» γράφει χαρακτηριστικά ρίχνοντας τα πυρά του στη Silicon Valley.

Απειλή για την ανθρώπινη κρίση

Η εγκύκλιος έρχεται σε μια περίοδο όπου η Α.Ι. έχει μετατραπεί από τεχνολογική υπόσχεση σε καθημερινό άγχος. Οι φόβοι για απώλεια θέσεων εργασίας, η αδιαφάνεια των αλγορίθμων, η χρήση αυτόνομων οπλικών συστημάτων και η συγκέντρωση δεδομένων στα χέρια λίγων εταιρειών έχουν δημιουργήσει ένα κλίμα δυσπιστίας ακόμη και μέσα στις κοινωνίες που κάποτε αντιμετώπιζαν την τεχνολογική καινοτομία με σχεδόν θρησκευτικό ενθουσιασμό.

Ο Λέων ΙΔ’ φαίνεται να πατά ακριβώς πάνω σε αυτήν τη ρωγμή. Προειδοποιεί ότι η τεχνητή νοημοσύνη «απειλεί να κανονικοποιήσει ένα αντι-ανθρώπινο όραμα», ενώ τονίζει ότι οι άνθρωποι κινδυνεύουν να μετατραπούν σε «γρανάζια ενός συστήματος που επιδιώκει ολοένα μεγαλύτερη αποδοτικότητα». Μέσα από το κείμενο είναι φανερή η κοινωνική του ανησυχία.

Δεν είναι όμως η πρώτη φορά που η Καθολική Εκκλησία παρεμβαίνει σε μια στιγμή τεχνολογικής μετάβασης. Ο νέος Πάπας επέλεξε συνειδητά το όνομα Λέων ΙΔ’ ως αναφορά στον Πάπα Λέοντα ΙΓ΄, τον Πάπα που το 1891 εξέδωσε τη θρυλική εγκύκλιο «Περί των Καινοφανών Πραγμάτων». Τότε, στο απόγειο της Βιομηχανικής Επανάστασης, η Εκκλησία προσπάθησε να τοποθετηθεί απέναντι στις κοινωνικές ανισότητες που δημιούργησε ο βιομηχανικός καπιταλισμός. Υπερασπίστηκε τα εργασιακά δικαιώματα, μίλησε για αξιοπρεπείς μισθούς και επιχείρησε να βρει μια ισορροπία ανάμεσα στον ανεξέλεγκτο καπιταλισμό και τον σοσιαλισμό της εποχής.

Σήμερα ο Λέων ΙΔ’ επιχειρεί κάτι αντίστοιχο απέναντι στην ψηφιακή επανάσταση. Η Α.Ι. παρουσιάζεται ως η νέα Βιομηχανική Επανάσταση, μόνο που αυτήν τη φορά δεν απειλεί μόνο τη σωματική εργασία αλλά και την ίδια την ανθρώπινη κρίση.

Η επιλογή του Βατικανού να φέρει δίπλα στον Πάπα τον Κρις Όλαχ, συνιδρυτή της Anthropic, κατά την παρουσίαση της εγκυκλίου, είχε επίσης έντονο συμβολισμό. Η Anthropic θεωρείται μία από τις εταιρείες που επενδύουν ιδιαίτερα στην «ασφάλεια» της Α.Ι., ενώ έχει ανοίξει δημόσια συζητήσεις ακόμη και γύρω από το αν τα μοντέλα τεχνητής νοημοσύνης θα μπορούσαν κάποτε να αναπτύξουν μορφές συνείδησης. Η παρουσία του Όλαχ ερμηνεύτηκε από ορισμένους ως έμμεση νομιμοποίηση της εταιρείας από το Βατικανό, αν και οι αξιωματούχοι της Αγίας Έδρας διευκρίνισαν ότι στόχος ήταν ο διάλογος και όχι η στήριξη μιας συγκεκριμένης επιχείρησης.

Δεν απορρίπτει την τεχνολογία

Η σχέση της Εκκλησίας με την τεχνολογία υπήρξε πάντα περίπλοκη. Από την τυπογραφία μέχρι τη βιοηθική και το διαδίκτυο, το Βατικανό συχνά εμφανιζόταν επιφυλακτικό απέναντι στις μεγάλες τεχνολογικές τομές πριν τελικά επιχειρήσει να διαμορφώσει ένα ηθικό πλαίσιο γύρω τους. Η διαφορά τώρα είναι ότι η Α.Ι. εξελίσσεται με ρυθμούς που κανένας θεσμός – ούτε πολιτικός ούτε θρησκευτικός– δεν μπορεί πραγματικά να ελέγξει.

Ο Πάπας δεν απορρίπτει την τεχνολογία. Αντίθετα, επιμένει ότι το ζήτημα δεν είναι η ύπαρξη της Α.Ι. αλλά το ποιος τη σχεδιάζει, ποιος τη χρηματοδοτεί και ποιος αποφασίζει για τη χρήση της. «Η τεχνολογία δεν είναι ποτέ ουδέτερη» αναφέρει στην εγκύκλιο, μια φράση που συνοψίζει ίσως ολόκληρη τη φιλοσοφία του κειμένου.

Αυτό είναι και το πιο πολιτικό σημείο της παρέμβασής του. Ο Λέων ΙΔ’ ζητά ρυθμιστικά πλαίσια, ανεξάρτητους μηχανισμούς ελέγχου και πολιτικά συστήματα που δεν θα παραδώσουν την ευθύνη τους στις εταιρείες τεχνολογίας. Σε μια περίοδο όπου κυβερνήσεις σε Ευρώπη και ΗΠΑ δυσκολεύονται να προλάβουν την ταχύτητα των εξελίξεων, η Εκκλησία επιχειρεί να καλύψει το ηθικό κενό που αφήνει η πολιτική αδράνεια.

Το ενδιαφέρον είναι ότι αυτή η παρέμβαση έρχεται από τον πρώτο Αμερικανό Πάπα, σε μια στιγμή όπου οι Ηνωμένες Πολιτείες αντιμετωπίζουν την Α.Ι. κυρίως ως γεωπολιτικό εργαλείο ανταγωνισμού απέναντι στην Κίνα. Η αντίθεση είναι εμφανής: από τη μία, η τεχνολογικά αισιόδοξη αφήγηση που υπόσχεται παραγωγικότητα, ανάπτυξη και στρατιωτική υπεροχή και από την άλλη, ένας Πάπας που μιλά για ανθρώπινη αξιοπρέπεια, κοινωνική αποξένωση και ηθικά όρια.

Σύμφωνα με τη «Wall Street Journal», ο θεολόγος Vincent Miller υποστήριξε ότι ο Λέων ΙΔ’ βλέπει την Α.Ι. ως «μια επιλογή σχεδιασμού και εξουσίας». Δηλαδή όχι ως αναπόφευκτη μοίρα, αλλά ως πολιτική απόφαση. Και ίσως εκεί βρίσκεται το πιο ουσιαστικό σημείο της εγκυκλίου: η τεχνητή νοημοσύνη δεν παρουσιάζεται ως «φυσικό φαινόμενο» αλλά ως ανθρώπινο δημιούργημα, άρα και ως κάτι για το οποίο οι κοινωνίες φέρουν ευθύνη.

Η Εκκλησία, φυσικά, δεν πρόκειται να ρυθμίσει τις εταιρείες τεχνολογίας. Δεν έχει αυτήν τη θεσμική δύναμη ούτε αυτόν τον στόχο. Διατηρεί όμως κάτι άλλο: συμβολική ισχύ. Και σε περιόδους ιστορικής αβεβαιότητας η συμβολική ισχύς μπορεί να επηρεάσει βαθιά τον δημόσιο διάλογο.

Ίσως γι’ αυτό η νέα εγκύκλιος αντιμετωπίζεται ήδη ως ένα από τα σημαντικότερα πολιτισμικά κείμενα γύρω από την Α.Ι. Δεν προέρχεται από μηχανικούς ή CEOs, αλλά από έναν θεσμό δύο χιλιάδων ετών που επιχειρεί να απαντήσει στο πιο σύγχρονο ερώτημα: Τι απομένει ανθρώπινο όταν οι μηχανές αρχίζουν να σκέφτονται για εμάς;

Διαβάστε επίσης:

ΚΚΕ κατά Τσίπρα: «Καπηλεία» της Ιστορίας, «χιλιοειπωμένα κλισέ» και συστημική στήριξη βλέπει στην ΕΛ.Α.Σ.

«Γαλάζια Πατρίδα» με τον νόμο – Τι σημαίνει για τις τουρκικές διεκδικήσεις στο Αιγαίο

Μέτωπο κάνεις με τους άλλους

Ακολουθήστε το topontiki.gr στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις.

Δείτε όλες τις τελευταίες Ειδήσεις από την Ελλάδα και τον Κόσμο, τη στιγμή που συμβαίνουν.