Η νέα πρωτεύουσα της αυτοκρατορίας

Οι εμφύλιοι πόλεμοι και οι βαρβαρι­κές επιδρομές στη διάρκεια του 3ου αιώνα κατέστησαν επιτακτική ανά­γκη τη λήψη αποφάσεων πάνω σε μια σειρά διαρθρωτικών αλλαγών, τόσο στον πο­λιτικό όσο και στον στρατιωτικό μηχανισμό του κράτους.

Οι εμφύλιοι πόλεμοι και οι βαρβαρι­κές επιδρομές στη διάρκεια του 3ου αιώνα κατέστησαν επιτακτική ανά­γκη τη λήψη αποφάσεων πάνω σε μια σειρά διαρθρωτικών αλλαγών, τόσο στον πο­λιτικό όσο και στον στρατιωτικό μηχανισμό του κράτους. Η αλλαγή της πρωτεύουσας της αυτο­κρατορίας, η οποία γινόταν όλο και περισσότε­ρο αναγκαία, δεν υπήρξε προφανώς προϊόν μιας στιγμιαίας έμπνευσης, αλλά μια μακροχρόνια δι­αδικασία. Ήδη το 310 στην αυτοκρατορία υπήρ­χαν πέντε Αύγουστοι: ο Λικίνιος και ο Μαξέντιος στο ανατολικό της τμήμα και ο Μαξιμίνος Δάιας με τον Κωνσταντίνο στη Δύση. Ο Κωνσταντί­νος μαζί με τον Λικίνιο εισέβαλαν ως σύμμαχοι στην Ιταλία και νίκησαν στην περίφημη μάχη της Μουλβίας γέφυρας τον Μαξέντιο. Τελικά, τον Σεπτέμβριο του 324 ο Κωνσταντίνος συγκρούστηκε με τον πρώην σύμμαχο του Λικίνιο και αφού τον νίκησε στη Χρυσούπολη, έμεινε o μόνος, απόλυ­τος και πέρα από κάθε εσωτερική αμφισβήτηση κυρίαρχος της αυτοκρατορίας.

Η πιο επιτακτική ανάγκη για λήψη μέτρων που προέκυπτε ήταν το ότι η αχανής έκταση των συ­νόρων της αυτοκρατορίας δεν ήταν πλέον δυνα­τόν να διοικηθεί από τη Ρώμη. Εκείνη την εποχή, τα σύνορα του κράτους απλώνονταν από τη Βρε­τανία, κατά μήκος του Ρήνου και του Δούναβη, ως τις χώρες της Βαλκανικής και τη Μαύρη Θά­λασσα. Ανατολικά επεκτείνονταν από τη Μαύρη Θάλασσα και τον Καύκασο ως την Αρμενία, το Ιράκ και τη Μεσοποταμία, μέχρι κάτω, στη χερσόνησο του Σινά. Στον Νότο εκτείνονταν κα­τά μήκος της παράκτιας ζώνης της Αφρικής και βόρεια της οροσειράς του Άτλαντα ως τον Ατ­λαντικό Ωκεανό, και δυτικά ως την επαρχία της Βρετανίας και της Τιγκιτανίας. Είναι περισσότε­ρο από προφανές ότι από τη Ρώμη, ακόμα και σε περιόδους ειρήνης και μόνο για τη φύλαξη των συνόρων, απαιτούνταν τεράστιες δαπάνες. Πο­λύ πριν, ωστόσο, ο Κωνσταντίνος, διορατικός κα­θώς ήταν, είχε προβληματιστεί για το θέμα της μεταφοράς της πρωτεύουσας. Αυτή του η από­φαση για μεταφορά της πρωτεύουσας σε μια πό­λη ανατολικότερα της Ρώμης γινόταν στο πλαί­σιο των αλλαγών στη δομή διακυβέρνησης του κράτους, ώστε να εξασφαλιστεί η επιβίωσή του μακροπρόθεσμα. Οι λόγοι που ανάγκασαν τον αυτοκράτορα να κινηθεί άμεσα σε μια τέτοια κα­τεύθυνση ήταν πολλοί και σημαντικοί.

Ήταν πλέον φανερό από τις εξελίξεις αλλά και από το μέγεθος της αυτοκρατορίας που άλλαζε ριζικά τα δεδομένα της εύρυθμης και όσο το δυνατόν αμεσότερης διακυβέρνησής της, ότι η Ρώ­μη ήταν πλέον μια ακατάλληλη πρωτεύουσα. Η απόσταση που τη χώριζε από τις εξελίξεις την καθιστούσε μη λειτουργική. Η Ρώμη ζούσε στον απόηχο των γεγονότων κι όχι στα γεγονότα.

Το κέντρο βάρους της διακυβέρνησης, σύμφω­να πάντα με τα νέα σύνορα, ήταν ολοφάνερο ότι μετατίθετο από τη Δύση στην Ανατολή. Ταυτό­χρονα, η εκτεταμένων διαστάσεων πολιτική και κοινωνική αναρχία που διάβρωνε τους θεσμούς του κράτους επί πολλές δεκαετίες, έδειχνε να φτάνει στα όρια εκείνα που μια αναδιάρθρωση εκ θεμελίων ήταν περισσότερο από αναγκαία.

Η αλλαγή πρωτεύουσας θα συνέβαλλε αποφα­σιστικά ώστε να μπει ένα τέλος στην καλπάζου­σα παρακμή, μιας και θα ανατρέπονταν ριζικά όλα εκείνα τα κοινωνικοπολιτικά δεδομένα που στοίχειωναντη Ρώμη. Επιπλέον, όλοι εκείνοι οι παραδοσιακοί θεσμοί που συγκροτούσαν το με­γαλείο τής υπό κατάρρευση πρωτεύουσας εί­χαν ήδη εκπέσει και βρίσκονταν σε πλήρη ανυ­ποληψία. Τόσο η Σύγκλητος όσο και πολύ περισ­σότερο οι θεσμοί της παλαιάς δημοκρατίας δεν λειτουργούσαν στις νέες συνθήκες όπως αυτές διαμορφώθηκαν υπό την πραγματικότητα των αχανών συνόρων και την ανάγκη μιας νέας διοί­κησης. Ο αυτοκράτορας έπρεπε να κινηθεί γρή­γορα και αποφασιστικά έτσι ώστε το ουσιαστι­κά νέο κράτος να λειτουργήσει υπό συνθήκες ενότητας και σταθερότητας. Αυτό απαιτούσε να δοθεί άμεσα μια νέα προοπτική. Ωστόσο, αυ­τές οι δομικές ανατροπές προφανώς δεν ήταν εύκολο να γίνουν δίχως επαναστατικές αποφά­σεις αλλά και ισχυρά στηρίγματα που θα συνέ­βαλλαν αποφασιστικά στο να πετύχουν όλες αυτές οι τεραστίων διαστάσεων αλλαγές. Από τη στιγμή που ο Κωνσταντίνος έμεινε μόνος στο παιχνίδι της εξουσίας, μαζί με το όραμα της νέας πρωτεύουσας, βρήκε την αμέριστη στήρι­ξη του Χριστιανισμού που ήταν πολύ ισχυρό­τερος από ό,τι φαινόταν εκείνη τη συγκεκρι­μένη ιστορική περίοδο. Άρα, λογικό ήταν να βρίσκεται η νέα πρωτεύουσα σε μια περιοχή με έντονο το χριστιανικό στοιχείο. Και αυτό βέβαια συνέβαινε στην Ανατολή. Επιπλέον η Ανατολή βρισκόταν μακριά από εκείνα τα μέ­ρη που είχαν ήδη υποστεί φθορά στη συνείδη­ση των υπηκόων της αυτοκρατορίας. Με βάση όλες αυτές τις σοβαρές παραμέτρους, ο νέος αυτοκράτορας έπρεπε να διαλέξει τη σωστή εκείνη πόλη, η οποία θα γινόταν η νέα πρω­τεύουσα της αυτοκρατορίας. Όπως ήδη είπα­με στο προηγούμενο σημείωμά μας, υπήρχαν αρκετές υποψήφιες πόλεις, με πρώτη και κα­λύτερη τη Ναϊσσό, που ήταν και η γενέτειρα του αυτοκράτορα. Και η Νικομήδεια ήταν μια λύση, η οποία μάλιστα είχε δοκιμαστεί, μιας κι είχε προϋπάρξει πρωτεύουσα της αυτοκρα­τορίας στα χρόνια διακυβέρνησής της από τον Διοκλητιανό (284-305 μ.Χ.). Ακόμα και η πε­ρίπτωση της Θεσσαλονίκης ετέθη σοβαρά επί τάπητος, μιας και επρόκειτο για μια πόλη με διαχρονικότητα, στην οποία μάλιστα ο Κων­σταντίνος έζησε στο διάστημα 320-324. Όλες αυτές οι πόλεις είχαν φυσικά τα πλεονεκτή­ματά τους για να καταστούν πρωτεύουσα του κράτους, ωστόσο παρουσίαζαν ένα κοινό μει­ονέκτημα, το οποίο, καθώς φαίνεται, έμελλε να παίξει και τον καθοριστικό ρόλο: είχαν όλες τους παρελθόν, πράγμα που θα αποτελούσε ανασταλτικό παράγοντα στην ανανεωτική πο­λιτική της αυτοκρατορίας.

Τα πλεονεκτήματα του Βυζαντίου

Μέσα από αυτή τη λογική, η πόλη του Βυζαντί­ου – ό,τι είχε δηλαδή απομείνει από την κατα­στροφή που υπέστη λίγα χρόνια πριν από τον Σεβίρο – φάνταζε ως ιδανική λύση. Ο Κωνστα­ντίνος, πρέπει να σημειώσουμε, είχε γνώση της τοποθεσίας της πόλης από την εποχή των συγκρούσεων στην περιοχή της Χρυσούπολης, αφού βρέθηκε ακριβώς απέναντί της. Με την εμπειρία του δεν ήταν δύσκολο να καταλάβει τα μοναδικά πλεονεκτήματα που συγκέντρω­νε η πόλη. Πριν απ’ όλα, η πόλη περιβρεχόταν απ’ τις θάλασσες της Προποντίδας, του Βοσπό­ρου και του Κεράτιου, ενώ το μέρος που ήταν εκτεθειμένο από την ξηρά θα μπορούσε να προστατευθεί με το χτίσιμο ενός ισχυρού και αδιαπέραστου τείχους. Επιπλέον, εκείνα τα μέρη αποτελούσαν το προπύργιο της Χριστια­νοσύνης, η οποία στα ανατολικά τμήματα της αυτοκρατορίας είχε επικρατήσει κατά κράτος.

Το Βυζάντιο δεν είχε παγανιστικούς ναούς, οι οποίοι κυριαρχούσαν σε πολλές μεγάλες και σημαντικές πόλεις της αυτοκρατορίας. Τα δε στρατηγικά πλεονεκτήματα του Βυζαντίου ήταν συντριπτικά, μιας και η πόλη βρισκόταν πολύ κοντύτερα στα θέατρα των εξελίξεων, των συγκρούσεων και γενικότερα στα σημεία εκείνα που ήταν υπό το κράτος συνεχών απει­λών: τόσο από τις παραδουνάβιες περιοχές της ανατολικής Ευρώπης όσο και από το μέτω­πο του Ευφράτη στην Ανατολή. Εκτός από κορυφαία στρατιωτική θέση, το Βυζάντιο αποτε­λούσε κεντρικό κόμβο των εμπορικών λεγόμε­νων οδών. Η μια οδός οδηγούσε δυτικά προς τη Θεσσαλονίκη μέσω της ηπειρωτικής Ελλάδας και έφτανε ως το Δυρράχιο, το οποίο ένωνε την Ελλάδα με την Ιταλία μέσω της Αδριατικής.

Η άλλη οδηγούσε προς τον Βορρά μέσω της Ανδριανούπολης και του Δούναβη κι έφτανε στις περιοχές της Δυτικής Ευρώπης. Από τα στενά του Βοσπόρου περνούσε όλο το εμπόριο προς την Ανατολή που οδηγούσε σε πόλεις όπως η Νίκαια στα δυτικά, η Συρία και η Άγκυρα, και συνέχιζε προς την Αρμενία και την Περσική Αυ­τοκρατορία.

Η νέα πρωτεύουσα

Τα εγκαίνια της νέας πόλης έγιναν στις 11 Μα­ΐου 330 μ.Χ. και συνέπεσαν συμβολικά με τον εορτασμό της 25ης επετείου της βασιλείας του αυτοκράτορα Κωνσταντίνου. Πρώτη του μέ­ριμνα ήταν η ουσιαστική οχύρωση της πόλης, ώστε να αποτραπεί οποιαδήποτε επιβουλή ενα­ντίον της. Στη νέα αυτή πόλη θα χτυπούσε στο εξής η καρδιά της αυτοκρατορίας.

[email protected]

Ακολουθήστε το topontiki.gr στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις.

Δείτε όλες τις τελευταίες Ειδήσεις από την Ελλάδα και τον Κόσμο, τη στιγμή που συμβαίνουν.