Η Κωνσταντινούπολη «σταυροφορείται»

Στρέφοντας αποκλειστικά πάνω της τις με­γαλύτερες των φιλοδοξιών, η πόλη βρέθη­κε πολλές φορές στην ιστορία της αντιμέ­τωπη με ισχυρούς στρατούς, που ποθού­σαν όσο τίποτε άλλο την κατάκτησή της.

Στρέφοντας αποκλειστικά πάνω της τις με­γαλύτερες των φιλοδοξιών, η πόλη βρέθη­κε πολλές φορές στην ιστορία της αντιμέ­τωπη με ισχυρούς στρατούς, που ποθού­σαν όσο τίποτε άλλο την κατάκτησή της. Ταυτόχρο­να η τεράστια δύναμή της, κυρίως στις περιόδους της ακμής της, αποτελούσε φόβητρο μέσω της λα­μπρότητας και του θαυμασμού που ενέπνεε απένα­ντι σ’ όσους την επιβουλεύονταν. Με δυο λόγια, η Κωνσταντινούπολη υπήρξε η χιλιόχρονη πρωτεύ­ουσα μιας αχανούς αυτοκρατορίας. Ωστόσο, όλα έχουν ένα τέλος, και για τη βυζαντινή αυτοκρατο­ρία η αρχή του τέλους άρχισε με τις Σταυροφορίες.

Οι Σταυροφορίες – το πρόσχημα

Το πρόσταγμα των Σταυροφοριών υπήρξε ιερό, όπως όλα τα ιστορικά προστάγματα που επιβου­λεύονται κατ’ ουσία αυτό που πάνε δήθεν για να σώσουν. Ξεκίνησαν υποτίθεται προς χάριν ενός ευγενικού σκοπού, όπως αυτός μπορεί να οριστεί μέσα από την πίστη. Έτσι, με σκοπό την απελευθέρωση των Αγίων Τόπων, δηλαδή της Παλαιστί­νης και της Ιερουσαλήμ, από τους μουσουλμά­νους, δυτικοί χριστιανοί ανέλαβαν να δώσουν την απάντησή τους στον ιερό πόλεμο ή τζιχάντ που σε κάθε ευκαιρία κήρυττε το Ισλάμ. Η κακομεταχείρι­ση των χριστιανών προσκυνητών των Αγίων Τόπων από τους μουσουλμάνους υπήρξε η μια αιτία, αλ­λά και η έκκληση του Βυζαντινού αυτοκράτορα, ο οποίος δεχόταν ισχυρή πίεση από τους Τούρκους. Η πραγματική αιτία των Σταυροφοριών υπήρξε η άμετρη φιλοδοξία της Καθολικής Εκκλησίας, η οποία ήθελε να επεκτείνει την επιρροή και εξου­σία της ανατολικότερα. Βασική της επιδίωξη ήταν η υποταγή της Εκκλησίας της Κωνσταντινούπολης στην παπική εξουσία. Ταυτόχρονα δεν ήταν λίγοι εκείνοι οι ηγεμόνες και ηγεμονίσκοι της Δύσης που ονειρεύονταν να μεγαλοπιαστούν στη λαμπερή Ανατολή. Ακόμα και οι απλοί στρατιώτες ονειρεύ­ονταν πλούτη και δόξα. Κι όλα αυτά πάντα στο όνο­μα της πίστης της αγίας και ταυτόχρονα… προσοδο­φόρας. Από τη μεριά τους, οι Βυζαντινοί αυτοκρά­τορες σχεδίαζαν να στέψουν τους σταυροφόρους προς τη Μικρά Ασία. Τα πράγματα, ωστόσο, καθώς αποδείχτηκε, πήραν τελείως διαφορετική τροπή και μέσα από αυτή τη δυναμική ξεπήδησε μια Ευ­ρώπη πολύ διαφορετική από αυτή που ευχόντουσαν και ποθούσαν. Οι σταυροφορίες συντέλεσαν στην αποδυνάμωση της Βυζαντινής Αυτοκρατορί­ας, η οποία αντί να έχει στραμμένη την προσοχή της στον σοβαρό κίνδυνο των Τούρκων στην Ανατο­λία, είχε το μυαλό της στη Δύση. Αποτέλεσμα των Σταυροφοριών ήταν η προσωρινή διάλυση της αυ­τοκρατορίας και στην ουσία η βασική αιτία της αποδυνάμωσής της. Το άτρωτο της αυτοκρατορίας εί­χε πληγεί και ήταν πλέον θέμα χρόνου η κατάλυσή της. Η αλήθεια είναι ότι οι Δυτικοί με τους Βυζαντινούς, εξ αιτίας των δογματικών διαφορών που δη­μιούργησε το σχίσμα, δεν έτρεφαν μεταξύ τους και τα ευγενικότερα των αισθημάτων. Υπήρξαν ακρό­τητες και από τις δυο πλευρές, τόσο διωγμοί Λατί­νων όσο και ορθόδοξων ιερέων μετά τα αποτελέ­σματα της Δ’ Σταυροφορίας. Έτσι, η Δ’ Σταυροφο­ρία, πέραν της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας, έπληξε σοβαρά την ανατολική Ορθόδοξη Εκκλησία.

Ετοιμασίες, ο Πάπας Ιννοκέντιος

Ο Πάπας Ιννοκέντιος είναι η αλήθεια, σε αντίθε­ση με τους προκατόχους τού παπικού θρόνου, δεν ήθελε να βλέπει το Βυζάντιο ως ένα «σχισματι­κό» κράτος. Αντίθετα είχε αρχίσει συζητήσεις για την ένωση των Εκκλησιών. Αντίθετα, ο Αλέξιος ο Γ’ όχι μόνο δεν συμφώνησε με την πιθανή ένωση των Εκκλησιών, αλλά σε επιστολή του υποστήριξε ότι η αυτοκρατορική εξουσία είναι ανώτερη από την πνευματική. Αυτό είχε ως αποτέλεσμα να εντα­θούν οι μεταξύ τους σχέσεις. Παράλληλα με τη δι­πλωματική δραστηριότητα, ο Πάπας οργάνωνε τη Σταυροφορία με στόχο την απελευθέρωση των Αγίων Τόπων από τους «άπιστους». Πολλοί σημα­ντικοί ηγεμόνες, ωστόσο, αρνήθηκαν την πρόσκλη­ση του Πάπα να λάβουν μέρος σε αυτή τη Σταυρο­φορία, παρά τη δελεαστική… άφεση αμαρτιών που τους προσέφερε. Υπήρχε βέβαια και ο αφορισμός του. Τελικά από τους πλέον σημαντικούς βασιλιά­δες που έλαβε μέρος στη Σταυροφορία ήταν μόνο αυτός της Ουγγαρίας. Τους σταυροφόρους, ωστό­σο, ακολούθησαν οι πιο εκλεκτοί ιππότες της Δύ­σης, κυρίως από τη βόρεια Γαλλία. Παράλληλα με τον Πάπα, που είχε την πνευματική επιστασία της Σταυροφορίας, την πολιτική και στρατιωτική διαχείριση είχε αναλάβει ο ευφυέστατος και ικανότα­τος δόγης Ερρίκος Δάνδολος της Βενετίας, ο οποίος εκτιμούσε ιδιαίτερα τον πλούτο της Ανατολής, τους εμπορικούς της δρόμους και φυσικά όλα τα συναφή χαρίσματά της. Αρχηγός της εκστρατείας αυτής, η οποία ισορροπούσε ανάμεσα σε πνευμα­τικές και υλικές προτεραιότητες, εκλέχτηκε ο Βονιφάτιος ο Μομφερατικός.

Η έναρξη της περιπέτειας

Οι σταυροφόροι συγκεντρώθηκαν στη Βενετία προκειμένου από εκεί να μεταφερθούν έναντι γενναίας αμοιβής με τα πλοία της Γαληνότατης Δημοκρατίας στην Ανατολή. Ωστόσο, επειδή οι καλοί λογαριασμοί κάνουν τους καλούς φίλους, τα έξο­δα αυτά έπρεπε να πληρωθούν τοις μετρητοίς, από μέρους των σταυροφόρων, αλλιώς η Γαληνό­τατη Δημοκρατία δεν άνοιγε τα πανιά των πλοίων της. Έτσι, προς εξεύρεση των υπολοίπων χρημά­των, ο πολυμήχανος Δάνδολος τους έσπρωξε σε μια εκστρατεία στις δαλματικές ακτές εναντίον μί­ας πόλης, της Ζάρας (σημερινό Ζαντάρ), η οποία είχε αποσπαστεί από τη Βενετία για να προσαρ­τηθεί στην Ουγγαρία. Αν και ο βασιλιάς της Ουγ­γαρίας μετείχε στη Σταυροφορία, οι σταυροφόροι δέχτηκαν την πρόταση του δόγη και κατευθύνθη­καν εναντίον της Ζάρα, μιας πόλης που επρόκει­το να συμμετάσχει στη Σταυροφορία. Υποτίθεται ότι ο Πάπας αφόρισε τους Βενετούς κατόπιν των δριμύτατων (και δικαιολογημένων) διαμαρτυριών του Ούγγρου βασιλιά.

Κωνσταντινούπολη εν όψει

Τότε εμφανίστηκε στο προσκήνιο των εξελίξε­ων ο υιός του εκθρονισμένου Βυζαντινού αυτοκράτορα Ισαάκιου, Αλέξιος, ο οποίος είχε κατα­φύγει στη Δύση και υποσχέθηκε να θέσει την Εκκλησία της Κωνσταντινούπολης υπό της Εκ­κλησίας της Ρώμης, πληρώνοντας και ένα τερά­στιο χρηματικό ποσό για την αποκατάστασή του στον θρόνο. Τέλος, δεν παρέλειψε να υποσχε­θεί επίσης τη συμμετοχή του στη Σταυροφορία. Ο Δάνδολος αμέσως έδειξε μεγάλο ενδιαφέρον για την πρόταση του Αλέξιου, μιας και ποθού­σε όσο τίποτε άλλο να παίξει ο ίδιος σημαντι­κό ρόλο σε αυτές τις εξελίξεις που έστρεφαν τη Σταυροφορία εναντίον της Κωνσταντινούπολης. Παρά το γεγονός ότι οι υπόλοιποι σταυροφόροι δεν ήθελαν να παρεκκλίνουν του αρχικού σχεδιασμού, ο δαιμόνιος Δάνδολος τους έπεισε ότι μετά την Κωνσταντινούπολη θα κατευθύνονταν προς την Αίγυπτο. Έτσι, τον Μάιο του 1203 ο ενετικός στόλος με τον Δάνδολο, τον Βονιφάτιο Μομφερατικό και τον πρίγκιπα Αλέξιο, απέ­πλευσε από τη Ζάρα και ύστερα από έναν μήνα έκανε την εμφάνισή του στην πρωτεύουσα της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας. Η εκδοχή αυτή της εκ συμπτώσεως στροφής των σταυροφόρων, λόγω του Αλέξιου, εναντίον της Κωνσταντινού­πολης υποστηρίζεται από τον ιστορικό Γοδεφρείδο Βιλλεαρδουίνο, που είχε συμμετάσχει στη Σταυροφορία και ήταν κύρια πρωτογενής πηγή της Δ’ Σταυροφορίας, ωστόσο μια σειρά άλλων πηγών υποστηρίζει ότι η πορεία προς την Πόλη ήταν προσχεδιασμένη μυστικά από τον Πάπα και τον Γερμανό βασιλιά Φίλιππο της Σουαβίας. Άλλη πηγή υποστηρίζει ότι η Βενετία μέσω μυστικής συνθήκης με την Αίγυπτο απέτρεψε την προς τα εκεί κατεύθυνση των σταυ­ροφόρων με το δέλεαρ της Κωνσταντινούπο­λης. Όλες ωστόσο οι πλευρές συμφωνούν ότι ο Δάνδολος προσδοκούσε πολλά από τα αμύθητα πλούτη της Ανατολής και κυρίως την κατάκτηση των αγορών της. Στα τέλη Ιουνίου ο στόλος των σταυροφόρων αντίκριζε πλέον με δέος και ανυ­πόκριτο θαυμασμό τα λαμπρά τείχη της Πόλης.

Μετά την άλωση του 1204

Η άλωση, που ολοκληρώθηκε το 1204 από τους «προσκυνητές» σταυροφόρους της Κωνσταντι­νούπολης, γέννησε μια παραδοσιακή αντιπαλότητα εναντίον των Δυτικών. Η Δ’ Σταυροφορία θα αποτελέσει ορόσημο για τις μετέπειτα σχέσεις της Ανατολής με τη Δύση σε όλα τα επίπεδα, από το ιδεολογικό και το πολιτικό έως το βαθιά πολι­τισμικό. Οι Σταυροφορίες – και αυτό έχει το δικό του ενδιαφέρον – όσο και η μετέπειτα περίοδος της λατινοκρατίας περιγράφτηκε από τους σύγ­χρονους μελετητές από τη μια ως απεχθής δυτι­κή επιθετικότητα προς την ελληνική Ανατολή και από την άλλη σαν μια ευκαιρία επικοινωνίας και συναντήσεων δυο διαφορετικών πολιτισμών. Πα­ρά το γεγονός ότι υπολείμματα αυτής της αντιπαλότητας παραμένουν ως και τις μέρες μας, η σύγχρονη ιστορική έρευνα μας αφήνει επιτέ­λους ελεύθερο το πεδίο να αντιληφθούμε τα γεγονότα μέσα από μια νέα ερμηνευτική πολλα­πλών θεωρήσεων.

[email protected]

Ακολουθήστε το topontiki.gr στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις.

Δείτε όλες τις τελευταίες Ειδήσεις από την Ελλάδα και τον Κόσμο, τη στιγμή που συμβαίνουν.