Η ελληνική βιομηχανία στα χρόνια του Μεγάλου Πολέμου

Τα χρόνια πριν από τον Α’ Παγκόσμιο Πό­λεμο, η Ελλάδα ήταν μια προβιομηχανική κοινωνία, όπου η κατά βάση καπιταλιστι­κή της οικονομία στηριζόταν στο εμπό­ριο. Έτσι είχαμε να κάνουμε με έναν εμπορικό καπιταλισμό μέσα στο πλαίσιο του οποίου ρυθμι­ζόταν η οικονομία της χώρας.

Τα χρόνια πριν από τον Α’ Παγκόσμιο Πό­λεμο, η Ελλάδα ήταν μια προβιομηχανική κοινωνία, όπου η κατά βάση καπιταλιστι­κή της οικονομία στηριζόταν στο εμπό­ριο. Έτσι είχαμε να κάνουμε με έναν εμπορικό καπιταλισμό μέσα στο πλαίσιο του οποίου ρυθμι­ζόταν η οικονομία της χώρας. Οι πρώτες προσπά­θειες εκβιομηχάνισης της Ελλάδας συντελούνται ανάμεσα στο 1860 και στα μέσα της δεκαετίας 1880 -1890. «Και η λογική όθεν και η ιστορία και τα παραγγέλματα αυτών των ιδίων διδασκάλων της ελευθερίας του εμπορίου μας υπαγορεύουν ότι δέον να διακρίνωμεν δύο εποχάς κατά πάσαν βιομηχανικήν παραγωγήν την της νηπιότητος και την της ωριμότητος και προόδου αυτής. Η εγχώ­ριος βιομηχανία κατά την πρώτην αυτής εποχήν δείται συνδρομής προστασίας και εμψυχώσεως, εάν δεν θέλωμεν να ίδωμεν αυτήν μαραινομένην και θνήσκουσαν εν τη γενέσει της…». Ιωάννης Σκαλτσούνης, 1868, «Εμβρυώδης βιομηχανία: Υπέρ της βιομηχανικής αμίλλης…».

Το 1856, με χορηγία του μεγαλοεπιχειρημα­τία Ευαγγέλη Ζάππα (1800-1865) αποφασίστη­κε η διοργάνωση βιομηχανικών Ολυμπιάδων, με εκθέσεις ανά τετραετία και με εκπαιδευτικά προγράμματα «προς τελειοποίησιν της εγχωρίου βιομηχανίας». Υπέρ, λοιπόν, της «βιομηχανικής αμίλλης» πραγματοποιήθηκαν το 1859 τα πρώτα Ολύμπια. Η δεύτερη βιομηχανική Ολυμπιάδα έγι­νε πολύ αργότερα, το 1870, και το 1875 η τρίτη. Σε αυτή την περίοδο (1870 – 1880) υπήρξε μια υποτυπώδης ανάπτυξη της βιομηχανίας, η οποία υποχώρησε ως το 1914, λόγω των έντο­νων πολιτικών κρίσεων αυτής της περιόδου στον ελληνικό χώρο. Είναι αλήθεια όμως ότι και η δο­μή της ελληνικής οικονομίας δεν ευνοούσε την ανάπτυξη της εγχώριας βιομηχανίας και αυτό ήταν αποτέλεσμα του ότι οι εμπορικές συναλ­λαγές και συγκεκριμένα το εξαγωγικό και εισα­γωγικό εμπόριο άφηνε περισσότερο κέρδος και σε πολύ συντομότερο χρονικό διάστημα. Ακόμα, ας σημειώσουμε ότι ο χαρακτήρας της κοινωνι­κής και τεχνολογικής οργάνωσης της χώρας δεν άφηνε αρκετά περιθώρια ανάπτυξης της εγχώ­ριας βιομηχανίας. Όπως αναφέρεται χαρακτηρι­στικά στην «Ιστορία του Ελληνικού Έθνους», τ. ΙΕ’ σελ. 77, «το φαινόμενο αυτό εξηγείται από την περιορισμένη ανάπτυξη της ελληνικής εσωτερικής αγοράς και τις στενές σχέσεις του ελλη­νικού εμπορικού και χρηματικού κεφαλαίου με τις καπιταλιστικές χώρες της Δύσεως. Επίσης, ο χαρακτήρας της κοινωνικής και τεχνολογικής οργανώσεως της χώρας δεν άφηνε πολλά περι­θώρια στην παραγωγικότητα της εγχώριας βιο­μηχανίας. Η ελληνική δηλαδή βιομηχανία βασι­ζόταν κυρίως στο εργατικό δυναμικό και, κατά συνέπεια, καθοριζόταν από τον βαθμό ειδικεύ­σεως και αποδοτικότητας των ατόμων, και από την ανεπάρκεια της παραγωγικής μονάδας, που ήταν κατά κανόνα οικογενειακή επιχείρηση και γι’ αυτό είχε περιορισμένη δυνατότητα επεκτά­σεως και βελτιώσεως».

Βέβαια, η καθυστέρηση και η αδυναμία ταχύρρυθμης ανάπτυξης της ελληνικής βιομηχανίας αποδόθηκε συχνά, πέρα από ιδιότυπους πολιτι­στικούς παράγοντες, στην έλλειψη κεφαλαίων και πρώτων υλών. Η αλήθεια ήταν άλλη και σχετι­ζόταν με τον τρόπο εκμετάλλευσης των διαθέσι­μων κεφαλαίων, μια και, όπως είναι γνωστό, η βι­ομηχανία απαιτεί μακροπρόθεσμες επενδύσεις, ενώ το εμπόριο, όπως είπαμε, αποφέρει άμεσα κέρδη. Έτσι, η χώρα έμεινε εξαρτημένη στον δυ­τικοευρωπαϊκό καπιταλισμό σε τέτοιο βαθμό, ώστε αυτή η εξάρτηση να έχει νεο-αποικιακά χα­ρακτηριστικά. Ο χαρακτήρας του ελληνικού εξω­τερικού εμπορίου, καθώς και η σχέση του χρη­ματικού κεφαλαίου της χώρας με το εξωτερικό, προσέδεναν την οικονομική και πολιτική ηγεσία της στις μεγάλες ευρωπαϊκές δυνάμεις και ιδιαί­τερα στα κυριότερα καπιταλιστικά κράτη της Δύ­σεως. Ο εμπορικός καπιταλισμός εμπόδιζε έτσι την ανάπτυξη της εγχώριας βιομηχανίας, γιατί τα μεγαλύτερα κέρδη προέρχονταν από εξωτερικά προσανατολισμένες σχέσεις. Η ταχεία ανάπτυ­ξη του εμπορικού ναυτικού ήταν ενδεικτική αυ­τής της κατάστασης. Το εμπορικό ναυτικό ήταν ο τομέας που παρουσίασε την ταχύτερη ανάπτυ­ξη και τα μεγαλύτερα κέρδη, ακριβώς γιατί ήταν συνδεδεμένος με τον διεθνή εμπορικό καπιτα­λισμό. Είναι φανερό ότι η συχνά προβαλλόμενη έλλειψη κεφαλαίου δεν ισχύει γι’ αυτόν τον το­μέα, που εκτός από την προσφορά του σε ξένο συνάλλαγμα στην Ελλάδα, ελάχιστα συνέτεινε στην οικονομική της ανάπτυξη στο είδος εκείνο του οικονομικού μετασχηματισμού που θα υπο­βοηθούσε τη βιομηχανική ανάπτυξη.

Ο πόλεμος ως προϋπόθεση ανάπτυξης της βιομηχανίας

Πριν ξεκινήσουν οι εχθροπραξίες του Μεγά­λου Πολέμου στη χώρα μας, η βιομηχανία αντιπροσώπευε μόλις το 25% του εθνικού προϊό­ντος και απασχολούσε αναλογικά μικρό αριθμό του εργατικού δυναμικού της χώρας. Μιλάμε πάντα για μια ελαφρά βιομηχανία που συγκρο­τούσαν απλές βιομηχανικές μονάδες, οι οποίες επί το πλείστον προμηθεύονταν από το εσωτερι­κό πρώτες ύλες, κυρίως για την παραγωγή τρο­φίμων. Ως τις παραμονές του πολέμου οι περισ­σότερες βιομηχανικές μονάδες ήταν αυτού του επιπέδου. Με την έναρξη του πολέμου και του ρόλου που κλήθηκε να παίξει η γεωργία, ευνο­ήθηκαν κάποιοι τομείς της ελληνικής βιομηχα­νίας. Μέσα σε ένα νέο πλαίσιο, όπως αυτό δη­μιουργήθηκε από τις πολεμικές συγκρούσεις, οι θαλάσσιες μεταφορές επλήγησαν, όπως επίσης διακόπηκαν οι διεθνείς εμπορικές συναλλαγές. Μαζί με αυτά, συγκεντρώθηκαν στον χώρο της Μακεδονίας πολλά στρατεύματα και άρχισε να ισχύει και ο συμμαχικός αποκλεισμός. Όλα αυ­τά συνέτειναν στην αύξηση της ζήτησης, άρα και της παραγωγής βιομηχανικών προϊόντων. Έτσι, ο πόλεμος υπήρξε η αφορμή να ασκηθεί μια προστατευτική πολιτική για τη βιομηχανία, που ευνόησε την ανάπτυξή της και αύξησε τα κέρδη της. Αν και με μια πρώτη ματιά αυτό συνιστά παράδοξο, ο πόλεμος συνέτεινε ώστε να δημιουργηθούν ευνοϊκές συνθήκες για την ανά­πτυξη της βιομηχανίας. Αυτή η ανάπτυξη γίνε­ται στη χώρα μας φανερή από το 1915 και σύμφωνα με την πρώτη βιομηχανική απογραφή, η οποία έγινε το 1917, καταμετρήθηκαν 2.213 εργοστάσια, από τα οποία τα 1.182 ήταν μικρές επιχειρήσεις που απασχολούσαν από 1 έως 5 εργάτες η καθεμιά τους. Άλλες 743 από τις κα­ταμετρημένες επιχειρήσεις χαρακτηρίστηκαν μεσαίου μεγέθους και απασχολούσαν από 6 έως 25 εργάτες και, τέλος, μόνο οι 282 ήταν με­γάλες μονάδες που απασχολούσαν από 26 άτο­μα και πάνω. Είναι ενδιαφέρον το γεγονός ότι υπολογίστηκε, με τα δεδομένα πάντα της επο­χής, η συνολική αξία όλων αυτών των εγκαταστάσεων σε 260.363.657 δραχμές, ενώ η ετή­σια παραγωγή τους έφτανε στις 872.294.304 δραχμές. Το 70% της συνολικής βιομηχανικής παραγωγής της χώρας κάλυπταν τα είδη διατρο­φής. Η μεγαλύτερη συγκέντρωση της ελληνικής βιομηχανίας ήταν στην Αττική και αντιπροσώ­πευε το 60% του συνολικού αριθμού των βιο­μηχανιών ολόκληρης της χώρας, το 62% των κε­φαλαίων και το 47% του εργατικού δυναμικού. Η Θεσσαλονίκη ερχόταν δεύτερη και η παραγω­γή της αντιπροσώπευε το 25% τόσο του ακαθά­ριστου εθνικού προϊόντος όσο και του συνόλου των εξαγωγών.

Συμπεράσματα

Παρά το γεγονός ότι η ελληνική βιομηχανία έδειξε σημάδια ανάπτυξης κατά τη διάρκεια του πολέμου και σημειώθηκε σχετική συσσώ­ρευση κεφαλαίων, δεν έγινε εφικτή η ανα­γκαία αλλαγή στη δομή της, ώστε να υπάρξει ανάλογη συνέχεια. Η εγχώρια βιομηχανία συ­νέχισε να βασίζεται στις εγχώριες πρώτες ύλες και οι περισσότερες μονάδες διατήρησαν την παραδοσιακή μορφή λειτουργίας δίχως να προσαρμόζονται στις εξελίξεις. Έτσι, οι μεταλ­λουργικές επιχειρήσεις όσο και εκείνες των χημικών προϊόντων, που αποτελούσαν σημα­ντικούς δείκτες βιομηχανικής ανάπτυξης, δεν παρουσίασαν ιδιαίτερη άνοδο. Από τα 149 με­γάλα εργοστάσια που ιδρύθηκαν από τις αρχές του φθινοπώρου του 1917 και το τέλος καλο­καιριού του 1923, μόνο το 13,5% ασχολήθη­κε με την παραγωγή χημικών προϊόντων απλής μορφής, ενώ το μισό της παραγωγής δραστη­ριοποιούνταν στην επεξεργασία τροφίμων. Με δυο λόγια, τα χρόνια του πολέμου, που υπήρ­ξαν μια καθωσπρέπει αφορμή για την αρχή της εξέλιξης μιας σοβαρής προσπάθειας εκβιομη­χάνισης της χώρας, δεν αποτέλεσαν ευκαιρία ώστε να εκλείψουν όλοι εκείνοι οι αποτρεπτικοί παράγοντες της περαιτέρω ανάπτυξης της βιομηχανίας.

[email protected]

Ακολουθήστε το topontiki.gr στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις.

Δείτε όλες τις τελευταίες Ειδήσεις από την Ελλάδα και τον Κόσμο, τη στιγμή που συμβαίνουν.